2004: Έργα των Μπολάνιο, Μίτσελ, Πελέβιν, Ροθ, Σέτσινγκ, Εκο που αναδεικνύουν την ποικιλομορφία και τη δύναμη της λογοτεχνίας

2666 (Ρομπέρτο Μπολάνιο) Ένα πολυεπίπεδο, μυθιστορηματικό έπος που θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μετα-μοντέρνα έργα της εποχής μας. Είναι το τελευταίο μυθιστόρημα συγγραφέα και εκδόθηκε μετά το θάνατό του. «Ένας λαβύρινθος που εξελίσσεται σε τρεις ηπείρους καλύπτοντας χρονικά μεγάλο μέρος του 20ου αιώνα. [...] Το βιβλίο είναι ένα σύμπαν: πλούσιο, χωρίς όρια, μη αναστρέψιμο, στέρεο και τελικά αινιγματικό».    

Η υπόθεση αναπτύσσεται στην φανταστική πόλη Santa Teresa (εμπνευσμένη από τη Ciudad Juárez, που βρισκεται στα σύνορα Μεξικού – ΗΠΑ), εξερευνώντας θέματα όπως η λογοτεχνία, ο θάνατος, η βία (ειδικά οι γυναικοκτονίες), η ιστορία και η «αόρατη» παρουσία του κακού, με κεντρικό άξονα την αναζήτηση ενός μυστηριώδους φτασμένου συγγραφέα, του φον Αρτσιμπόλντι.  Μια ομάδα τεσσάρων Ευρωπαίων ακαδημαϊκών (οι «Μπαμπάδες» της λογοτεχνίας) τον αναζητούν. Εμφανίστηκε τελευταία φορά στη Σάντα Τερέζα, όπου έχει συμβεί μια τρομακτική αλυσίδα των «φόνων γυναικών» (femininicides).

Έργο-σταθμός, που συνθέτει πέντε διαφορετικά αλλά αλληλοσυνδεόμενα μυθιστορήματα. Η γραφή του Bolaño συνδυάζει το αφηγηματικό ρεαλισμό με έναν εφιαλτικό, ποιητικό συμβολισμό. Η δομή, με τη μακρά και τρομακτική ενότητα «Το Μέρος των Εγκλημάτων», είναι μια ριζοσπαστική απόκλιση από τις συμβάσεις του μυθιστορήματος. Η αφήγηση συνδυάζει την ερωτική ιστορία, την πολεμική λογοτεχνία και την ανατριχιαστική καταγραφή των εγκλημάτων, φέρνοντας στο προσκήνιο τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης και της κοινωνίας.  Είναι ένα περίπλοκο έργο που πραγματεύεται το κακό, τη βία, την ενοχή, τη λογοτεχνία, την αγωνία της δημιουργίας, τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία καταγράφει (ή αγνοεί) τη φρίκη και το ανεξήγητο με έναν τρόπο που στοιχειώνει τον αναγνώστη. 

Το έργο έχει πολλές συνδέσεις με την Ευρώπη και ειδικά τη Γερμανία. Όμως εμφανίζονται άφθονες αναφορές και για την Ελλάδα. Ο Αρτσιμπόλντι καταφεύγει τελικά σε ελληνικά νησιά (Ικαρία, Αμοργό, Σαντορίνη, Σίφνο, Σύρο, Μύκονο, Νάξο) και φτάνει μέχρι το Μεσολόγγι, όπου δεν μπορεί να μην θυμηθεί τον Μπάιρον. Ο συγγραφέας αναφέρεται επίσης στην «ελληνική πεζογραφία» και γράφει: «Ηχώ μιας ελληνικής πεζογραφίας που δεν περιέχει τίποτα περισσότερο από παιχνίδι και σφάλματα. Το παιχνίδι και το σφάλμα είναι η ώθηση των μικρότερων συγγραφέων και το πανί που τους κλείνει τα μάτια. Επίσης, είναι η υπόσχεση για τη μελλοντική τους ευτυχία».

Θεωρείται από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα της αρχής του 21ου αιώνα. Επηρέασε βαθιά τη λατινοαμερικανική και παγκόσμια λογοτεχνία, καθιερώνοντας μια νέα μορφή «ολικού μυθιστορήματος» που αγκαλιάζει την ιστορία, την πολιτική και την παράνοια της σύγχρονης κοινωνίας.

Το κύρος και η επίδρασή του μεγαλώνουν συνεχώς. Είναι ήδη ένα σύγχρονο κλασικό και απαραίτητο σημείο αναφοράς στη λογοτεχνική κριτική. Η πρώτη ελληνική έκδοση έγινε το Δεκέμβριο του 2011, από τις Εκδόσεις Άγρα σε μετάφραση Κρίτωνα Ηλιόπουλου.

Ο άτλας του ουρανού (Ντέιβιντ Μίτσελ) Πολυεπίπεδη αφήγηση που συνδέει αιώνες και ηπείρους και δείχνει πώς επαναλαμβάνονται μοτίβα εξουσίας και ελπίδας. Φτάνει σε μια σύνθεση των ιστοριών και μετά τα τελειώνει όλα ξεχωριστά, δίνοντας μια ολοκληρωμένη σπάνια αφηγηματική απόλαυση.

Μια πυραμιδική, εμπνευσμένη δομή έξι ένθετων αφηγήσεων που εκτυλίσσονται από το 1850 μέχρι το μακρινό μέλλον και μετά επιστρέφουν. Κάθε αφήγημα μιμείται ένα διαφορετικό λογοτεχνικό είδος (ημερολόγιο, επιστολικό μυθιστόρημα, πολιτικό θρίλερ, κ.λπ.) με δική του γλωσσική ιδιοτυπία.

Η πρώτη αφήγηση είναι για έναν Αμερικανό δικηγόρο του 19ου αιώνα, τον Άνταμ, που διασχίζει τον Ειρηνικό το 1850, συναντά Μαορί και ιεραποστόλους, έναν Άγγλο γιατρό και μερικούς απαίσιους ναύτες. Η δεύτερη είναι για έναν νεαρό Βρετανό συνθέτη το 1931, ο οποίος εξαπατά μια ετοιμοθάνατη ιδιοφυΐα και στη συνέχεια κάνει έρωτα με τη γυναίκα και την κόρη του. Ένα καλιφορνέζικο θρίλερ είναι η τρίτη ιστορία της Λουίζα Ρέι, μιας δημοσιογράφου που αποκαλύπτει ένα εταιρικό πυρηνικό σκάνδαλο και βρίσκεται σε διαρκή κίνδυνο δολοφονίας. Η τέταρτη αφορά τον ματαιόδοξο Timothy, ένα εκδότη στο Λονδίνο της δεκαετίας του 1980, παγιδευμένο σε ένα γηροκομείο. Η πέμπτη είναι η μαρτυρία πριν από την εκτέλεση ενός κλωνοποιημένου σκλάβου σε κάποια μελλοντική κατάσταση, ο οποίος έχει αποκτήσει νοημοσύνη και όραμα. Η έκτη, και κεντρική, είναι η αφηγηματική φωνή του Zachry, ενός επιζώντα μετά την πτώση του πολιτισμένου κόσμου, ο οποίος είναι πίσω στα νησιά του Ειρηνικού όπου ξεκίνησε η γραμμική αφήγηση. Το μυθιστόρημα ανοίγει με ένα πλοίο - την Προφήτισσα - και τελειώνει με ένα άλλο πλοίο που περιέχει τους επιζώντες της Civ'lise, τους Prescients.                                                            

Επικεντρώνεται στους επαναλαμβανόμενους κύκλους της καταπίεσης, της εξουσίας και της εξέγερσης, στην αλυσίδα των επιπτώσεων μέσω του χρόνου και στην πιθανότητα της επαναγέννησης και της ανθρώπινης σύνδεσης.

Είναι ένα από τα έργα που καθιέρωσαν τον David Mitchell ως πρωτοπόρο της σύγχρονης αγγλόφωνης πεζογραφίας. Επηρέασε την αντίληψη για το πώς μπορεί να λειτουργήσει ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα, λειτουργώντας τόσο ως σπαζοκεφαλιά όσο και ως συνεκτική ολότητα. Παραμένει εξαιρετικά δημοφιλές και συχνά αναφέρεται ως παράδειγμα καινοτόμου αφήγησης. Κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 2007, από τις Ελληνικά Γράμματα.

Το ιερό βιβλίο του Λυκανθρώπου (Βίκτωρ Πελέβιν) Είναι μια ιδιαίτερη σύγχρονη λογοτεχνική υπερρεαλιστική φαντασία. Αυτό το βιβλίο ανήκει στη μεγάλη ρωσική παράδοση της κοινωνικής σάτιρας από τον Γκόγκολ μέχρι τον Μπουλγκάκοφ, σύμφωνα με τους δημοσιογράφους του Guardian

Ένα από τα πιο σημαντικά έργα του συγγραφέα για τη φιλοσοφική διάσταση (βουδισμός, κενό, ψευδαίσθηση πραγματικότητας). Ηρωίδα του είναι μια αλεπού - πνεύμα που ζει αιώνες στον κόσμο των ανθρώπων. Μέσα από την ιστορία της, ο Πελέβιν μιλά για τον έρωτα, τη ματαιότητα, τη μεταμόρφωση και την πνευματική διάσταση της ύπαρξης. Έχει έντονα τα μεταφυσικά στοιχεία, με επιρροές από τον ταοϊσμό και τον βουδισμό. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια εφιαλτική, σατιρική και συχνά παραισθητική γλώσσα για να δημιουργήσει ένα είδος «εξελικτικού μυθιστορήματος» που αναμιγνύει πραγματικά πολιτικά πρόσωπα, πλασματικούς χαρακτήρες, ιστορικές αναφορές και μεταφυσικές ανησυχίες.  Τον καθιέρωσε ως τον πιο σημαντικό σύγχρονο Ρώσο σατιρικό. Προσέφερε ένα νέο, ακραίο μοντέλο για το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η ρωσική μετασοβιετική πραγματικότητα μέσω φαντασίας. Αναλύει βαθιά τη ρωσική ταυτότητα, τη μετάβαση από τον κομμουνισμό στον άγριο καπιταλισμό, τη διαφθορά της εξουσίας, τη θρησκεία, τον εθνικισμό και την ανθρώπινη φύση σε έναν κόσμο χωρίς σταθερά σημεία αναφοράς.

Παραμένει μια καίρια καινοτόμα αναφορά στη σύγχρονη ρωσική λογοτεχνία, με μια θέση στον κανόνα που ενισχύεται από τη συνέχιση της πολιτικής και κοινωνικής ανισορροπίας που αποτυπώνει.

Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής (Φίλιπ Ροθ) Μόνο ένας σπουδαίος συγγραφέας θα μπορούσε να τη χειριστεί με αξιοθαύμαστες ισορροπίες εντάσσοντας τη «μικρή» του ιστορία σε μια δυστοπική, εφιαλτική συνθήκη.

Ας τη θυμίσουμε, για όσους δεν το έχουν διαβάσει: «Tι θα γινόταν αν στις εκλογές του 1940 κέρδιζε, αντί για τον Δημοκρατικό Pούζβελτ, ο Ρεπουμπλικάνος υποψήφιος, εθνικός "ήρωας των αιθέρων", αλλά και αντισημίτης και προσωπικός φίλος του Xίτλερ, Tσαρλς Λίντμπεργκ; Ποιο θα ήταν το πρόσωπο μιας Aμερικής που υπογράφει σύμφωνο φιλίας με τον Xίτλερ και την Iαπωνία; Kαι ποιο θα ήταν το μέλλον των εκατομμυρίων Aμερικανοεβραίων στις ΗΠΑ αν τον πρώτο λόγο είχε ο αντισημιτισμός;» Τι θα έκανε ο πρόεδρος Τσαρλς Λίντμπεργκ, ο οποίος κάποτε αποκαλούσε τον Χίτλερ «μεγάλο άνθρωπο»; Παρανοϊκό αλλά εύλογο, το μυθιστόρημα εναλλακτικού κόσμου του Ροθ είναι πιο επίκαιρο παρά ποτέ στη σύγχρονη εποχή.

Αν και η γλώσσα είναι παραδοσιακή, η καινοτομία έγκειται στην ιστορική διαστροφή. Ο Ροθ χτίζει μια εναλλακτική ιστορία των ΗΠΑ με τρομακτικό ρεαλισμό και με την οπτική ενός παιδιού της εβραϊκής εργατικής τάξης.

Μετέφερε το είδος του «εναλλακτικού μέλλοντος» από την περιοχή της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας στο επίκεντρο του πολιτικού – κοινωνικού μυθιστορήματος. Επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία αντιμετωπίζει τα τραύματα του παρελθόντος μέσω υποθετικών σεναρίων. Εξετάζει βαθιά τον αντισημιτισμό, τον φασισμό, την πολιτική του φόβου, την ευθραυστότητα της δημοκρατίας και την ταυτότητα της αμερικανικής εβραϊκής κοινότητας. Είναι ένα ισχυρό πολιτικό και ιστορικό παραμύθι.

Το βιβλίο έχει αποκτήσει νέες προοπτικές με την άνοδο των λαϊκιστών και των ακροδεξιών κυβερνήσεων σε πολλά κράτη του κόσμου. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της ύστερης περιόδου του Ροθ. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 2007 από τις εκδόσεις Πόλις

Το σμήνος (Φρανκ Σέτσινγκ) Οικολογικό θρίλερ - έπος, που συνδυάζει επιστήμη, πολιτική και φιλοσοφία, με τεράστια διεθνή επιρροή. Η λογοτεχνική του αξία έγκειται στην φιλοσοφική διερεύνηση και στη μυθιστορηματική προειδοποίηση προς την ανθρωπότητα.  

Τσουνάμι καταστρέφει τις πόλεις της βόρειας Ευρώπης, φονικές μέδουσες ερημώνουν τις παραλίες της Αυστραλίας, μολυσμένα καβούρια - φορείς μιας ανίατης ασθένειας - κατακλύζουν το σύστημα ύδρευσης της Νέας Υόρκης αποδεκατίζοντας τον πληθυσμό, εκατομμύρια τερατώδη σκουλήκια αποσταθεροποιούν τον βυθό στις ακτές της Νορβηγίας, φάλαινες επιτίθενται σε πλοία και τα βυθίζουν. Η ανθρωπότητα δέχεται μία συντονισμένη κ μαζική επίθεση. Η βασική διαχωριστική γραμμή μεταξύ ανθρώπων και ζώων έχει χαθεί. Τα ζώα έχουν αποκτήσει ξαφνικά συνείδηση του εαυτού τους και στρέφονται εναντίον του ανθρώπινου είδους με σκοπό την εξόντωσή του. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Μήπως υπάρχει κάποιος σκοτεινός νους που οργανώνει και συντονίζει τον εφιάλτη; Οι επιστήμονες αναγκάζονται να παραδεχτούν, ότι ο άνθρωπος γνωρίζει τελικά για τον πλανήτη Γη πολύ λιγότερα πράγματα, από όσα γνωρίζει για το Διάστημα. Κυκλοφόρησε στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Καστανιώτη σε μετάφραση Στέφανου Τζανετάτου.

Η Γραμμή της Ομορφιάς (Αλαν Χόλινγκχερστ) Διακριτικό και εξαιρετικά γραμμένο μυθιστόρημα, με μεγάλη θεματική αξία (ταξική διαστρωμάτωση, κοινωνική υποκρισία). Η επιρροή του είναι σημαντική, αλλά η καινοτομία της φόρμας του είναι λιγότερο σημαντική.

Καταγράφει με τρυφερότητα και λυρισμό την ερωτική ενηλικίωση του ήρωά του, του Νικ, ο οποίος από το καλοκαίρι του 1983 που μετακομίζει στο Νότινγκ Χιλ, αναζητεί εμμονικά την ομορφιά σε κάθε της έκφανση. Στον αντίποδα μιας δύσκολης εποχής (λίγο πριν από την επανεκλογή της Θάτσερ) και με τον κοινωνικό του περίγυρο να αποθεώνει την αξία του χρήματος και της δόξας, ο Νικ θα αντιτάξει τον πόθο, το ερωτικό σκίρτημα και την κλασική ομορφιά ενός ελληνικού αγάλματος, μεταφερμένη στον μαύρο εραστή του. Η τελική έκβαση βρίσκει τον Νικ σε οριακή κατάσταση και έτοιμο να αποδεχτεί την ήττα του.       

Οδός Ευρυδίκης (Σόφκα Ζινόφιεφ) Περιγράφει την εμπειρία της συγγραφέα κατά την πρώτη της χρονιά ως «Αθηναίας», δηλαδή τη μετάβασή της από ξένης επισκέπτριας σε κάποια που προσπαθεί να ενταχθεί στην καθημερινότητα και τον ρυθμό της σύγχρονης Αθήνας.

Η αφήγησή της ζωντανεύει μια πόλη χαοτική, με ελλείψεις (δύσκολα ταξί, θόρυβο, βιαστικοί ή απρόσεκτοι άνθρωποι), αλλά και στιγμές γνήσιας ζεστασιάς - “παράξενα” ήθη, αλλά και αυθεντικά, φιλικά πρόσωπα. Το βιβλίο δεν είναι απλώς ταξιδιωτικό - είναι μια μαρτυρία προσαρμογής, πολιτισμικής ενσωμάτωσης, και ανακάλυψης μιας πόλης και μιας κουλτούρας από τα μάτια κάποιου που ήταν ξένος. Η διαδικασία από “ξένη” σε “ντόπια” είναι γεμάτη σύγχυση, γέλιο, προβληματισμούς - αλλά και γνήσια αγάπη για την Ελλάδα και τους ανθρώπους της.

Η συγγραφέας, με υπόβαθρο στην κοινωνική ανθρωπολογία, δεν γράφει απλώς ως τουρίστρια - βλέπει, συγκρίνει, αναλύει - αλλά με ευαισθησία και κατανόηση. Αυτή η προσέγγιση σε συνδυασμό με τη βιωματική εμπειρία δίνουν στο βιβλίο βάθος και ρεαλισμό. Ταυτόχρονα, η αφήγηση είναι “ελαφριά” και χιουμοριστική - δεν κουράζει, δεν είναι “βαρύ” δοκίμιο, γίνεται προσιτή και ανθρώπινη. Είναι σαφές ότι η συγγραφέας αγαπά την Ελλάδα και τους ανθρώπους της - αυτό το συναίσθημα φαίνεται στο πώς περιγράφει τις αντιφάσεις, τις δυσκολίες αλλά και τα “καλά” της ζωής στην Αθήνα.

Αν σε ενδιαφέρει η καθημερινότητα στην Αθήνα ως “νέος κάτοικος”. Το βιβλίο δίνει μια πολύ ζωντανή εικόνα των μικρών και μεγάλων στιγμών που συνθέτουν την εμπειρία του να ζεις εκεί. Αν θέλεις να δεις την Ελλάδα μέσα από τα μάτια ενός “ξένου” που προσπαθεί να ενταχθεί - μπορεί να βοηθήσει να νιώσεις την ελληνική πραγματικότητα πιο “πραγματικά”, με τις δυσκολίες και τις ομορφιές της. Αν ενδιαφέρεσαι για πολιτισμική συνύπαρξη, μεταναστευτικές εμπειρίες, ένταξη - το βιβλίο, με ανθρωπολογική ματιά, εξετάζει πώς προσαρμόζεσαι, πώς αλλάζεις, πώς σχηματίζεις μια νέα ταυτότητα.

Θεωρείται μια από τις πλέον ταξιδιωτικές - και ταυτόχρονα πολιτισμικές - “οδηγίες επιβίωσης” για όποιον θέλει να καταλάβει τι σημαίνει να ζεις στην Αθήνα ως “νέος κάτοικος με διαφορετική νοοτροπία”. Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διόπτρα

Η Ιστορία της Ομορφιάς (Ουμπέρτο Έκο) Είναι δοκίμιο, όχι μυθιστόρημα. Σημαντικό από θεωρητική άποψη, αλλά δεν μπορεί να αξιολογηθεί με τα κριτήρια μυθιστορήματος.

Εξετάζει την έννοια της ομορφιάς σε διάφορες εποχές και πολιτισμούς. Μέσω μιας σειράς παραδειγμάτων από την τέχνη, την αρχιτεκτονική και τη φιλοσοφία, το έργο αναλύει πώς η αντίληψη της ομορφιάς έχει αλλάξει μέσα στους αιώνες και πώς συνδέεται με τις κοινωνικές, πολιτικές και θρησκευτικές αντιλήψεις κάθε εποχής. Είναι μια πολιτιστική μελέτη που διερευνά τη σύνθετη και μεταβαλλόμενη φύση της ανθρώπινης αισθητικής. Αναδεικνύει την εντυπωσιακή συγγραφική ικανότητα του Eco να συνδυάζει τη λογοτεχνία με τη φιλοσοφία, την ιστορία και τη θεωρία της γνώσης. Εντάχθηκε στο κατάλογο μας γιατί σχετίζεται άμεσα με το πως περιγράφουν (και υμνούν) διαφορετικοί συγγραφείς στο χρόνο την «ομορφιά»