Ο Λιαντίνης για τον Επίκουρο και την καρδιά της Ελληνικής νοοτροπίας

«Οι έλληνες γενικά υπήρξαν πεσσιμιστές, αλλά ο πεσσιμισμός τους είναι χαρούμενος. Εκεί που τελειώνει η άρνηση και η νύχτα, τους έβρισκε έτοιμους πάντα το φως και το ναι.»

"Ο Επίκουρος δεν ακούστηκε στον καιρό του, αλλά ούτε και οι υστερινοί τον άκουσαν. Κατάκτησε χώρες μεγάλες όσο και οι χώρες του Αριστοτέλη και του Αλέξανδρου, και μας έφτασαν μόνο μισόλογα γι’ αυτόν. Κανείς δεν έγραψε την ιστορία του. Εξαίρεση έξοχη ξεχωρίζει ξεχασμένος ο εξαίσιος Λουκρήτιος.

Οι μισοί από τους ανθρώπους που άκουσαν το όνομα του Επίκουρου, αγαθοί σαν τους μηλοκόπους στη θάλασσα, τόνε πήρανε για ακαμάτη.

Οι άλλοι μισοί, πονηροί και μπαλντατζήδες, ανιχνέψανε σωστά τον επαναστατικό του γόμο. Είδαν και τρόμαξαν τη μελλοντική του συγκομιδή. Και λάβανε μέτρα. Ο αδιάβαγος, είπανε. Ο χοιροβοσκός, ο βοϊδολάτης.

Γρήγορα άρπαξαν τα αξίνια τους και τα άλλα σύνεργα του νεκροθάφτη. Και σκέπασαν το τίμιο σώμα της γνώσης του Επίκουρου στα μαγιάπριλα και στους αηδονισμούς της σιωπής. Η χειροπιαστή στιγμή για τον άνθρωπο χάθηκε μέσα στα μάτια του.

Έτσι στερήθηκε η ανθρωπότητα τη μεγάλη ευκαιρία να εισέλθει στην τροχιά της ειλικρίνειας, της ευθύνης, της εντιμότητας και της εμορφιάς.

Οι σελτζούκοι του ιερατείου, του σχολειού και της πέννας κατηγόρησαν τον Επίκουρο τα πολλά τάχατες.

Πως απλοποίησε τάχατες τον κόσμο, γιατί ονόμασε τη χαρά, την ελαφράδα του και την ευεξία. Πως παραγνόησε τάχατες τη χασοφεγγαριά της ζωής, γιατί αρνήθηκε το κακό, τις συφορές και τη λύπη. Πως εξευτίλισε τάχατες τα ευπρεπή του ανθρώπου, γιατί εκήρυξε:

-Φάγετε και πίετε, και ευφράνθητε• γιατί αύριον αποθνήσκετε.

Πως καταφρόνησε τάχατες τους σοφούς και τους δασκάλους, γιατί παίνεσε την αμεσότητα, τη φρεσκάδα, το βαθύπλουτο κάλεσμα της στιγμής και την αυτογέννητη γνώση. Πως εχλεύασε τα θεϊκά και τα όσια.

Πίσω από τα βλέφαρα του ύπνου του, όσο ο άνθρωπος ζει, αργοσαλεύουν όνειρα, πόθοι, εμορφιές, αλήθειες και πλάνες. Και σαν αποθάνει ο άνθρωπος, στις κόχες των κρανίων που χάσκουν ξελημεριάζουν οι αράχνες, οι σκορπιοί και οι σαύρες.

άν δεν είχε φράξει τη φωνή του Επίκουρου ο φόβος, η άγνοια και η μισανθρωπία του ανθρώπου για τον άνθρωπο, η ιστορία θα ‘χε τραβήξει άλλο δρόμο. Αλλά τη γραμμή και την πορεία του κόσμου τη χαράξανε οι ντροπές μας: μια καρδιά που τουρτουρίζει, ένα μυαλό του προβατιού και της ύαινας, και η προέχουσα κοιλιά που τη βουρλίζουν οι βορβορυγμοί της.

Το κατώγι, ο φωταγωγός και το παραπόρτι του σπιτιού μας έκρυψαν την πρόσοψη, το στούντιο και το δώμα. Ήμασταν κάποτε από καλή γενιά. Εμείς οι γύφτοι.

Εάν ο Επίκουρος είχε περάσει – αλίμονο! μόνον οι Μήδοι περνούν -, θα ‘χε κρατήσει στον κόσμο ένα λιτό είδος αντιθρησκείας. Η ενιαία συνείδηση δηλαδή της φυσικής γνώσης, της απλότητας, του σθένους, της εγκαρτέρησης και της κατάφασης. Όλα εκείνα που ο Επίκουρος τα είπε λεβεντιά, και ο Νίτσε στις μέρες μας χαρούμενη επιστήμη και πολλή ανθρωπιά.

Με τον Επίκουρο δόθηκε η ευκαιρία στην ανθρωπότητα να προστατέψει τον άνθρωπο και το μέλλον του από έναν ατλαντικό άχρηστα πράγματα, αθλιότητες, ψεύδη, πλάνες, απάτες, συναξάρια, ιερές συνόδους, βίους αγίων, σκούφους του παπά και του πάπα, εγκλήματα και μάταιη σπατάλη του πνεύματος.

Και η ευκαιρία χάθηκε"

«Αυτές οι δύο κυρίαρχες μορφές αποβλάκωσης και δεσποτείας πάνω στις μάζες, οι ναοί των ιερέων δηλαδή και τα αμφιθέατρα των θεαμάτων, από τη Ρώμη πέρασαν στο σύγχρονο κόσμο και σήμερα βρίσκουνται στην αποθέωσή τους. Μια πρόσφατη στατιστική έδειξε, προκειμένου για τα θεάματα λ.χ., ότι το 1982 στην Ελλάδα σε 272 τηλεοπτικές ώρες αθλητισμού αντιστοιχούσαν 24 λεπτά εκπομπών σχετικών με το βιβλίο . Τους Καλιγούλες και τους Δομιτιανούς σήμερα τους λέμε Βατικανό, Αγιατολάχους και Πολυεθνικές, που οργανώνουν θρησκευτικούς φανατισμούς, ολυμπιακούς αγώνες, μουντιάλ και πανεπιστημιάδες»

«Οι έλληνες ήσαν άσωτοι στην πενία τους, θρυμματικοί στην εμμονή τους, και χαρούμενα μελαγχολικοί. Τους βρίσκουμε να προτιμούν τη φιλόκαλη σπατάλη του σήμερα από την εξοικονόμηση του υστερόβουλου αύριο. Κι εδώ διαφέρουν από τους εβραίους και τους άλλους ανατολίτες των θρησκειών και των δογμάτων.Ένα συμπόσιο πλούσιο σε λόγους, σε πιοτά και σε αυλητρίδες ο έλληνας δεν το αντάλλαζε ούτε με εννιά μήνες περισσότερους στη ζωή του.»

(Δημήτρης Λιαντίνης. Πολυχρόνιο: Η επίδραση της στωικής φιλοσοφίας στην πολιτική παιδαγωγική της Ρώμης. 1987)

Περισσότερα εδώ

Τα όνειρα της νύχτας (και "Πως γεννιέται ένα ποιήμα", απο τον Δ.Βασιλειου)

ΤΑ  ΟΝΕΙΡΑ ΤΗΣ ΝΥΧΤΑΣ

 

Τον θάνατό του έκρυψε

κανείς να μην τον μάθει

και την ψυχή του έσυρε

απ’ του φονιά τ’ αρμάθι.

 

Της λευτεριάς βαφτισιμιός

και της αντρειάς κουμπάρος

ψηλά  το λάβαρο κρατά

και της τιμής το βάρος,

 

μέχρι να ’ρθει η νια γενιά

με γνώση, φως και πείρα

να σταματήσει, νικητής

το φάντασμα, τη γύρα.

 

Γεννούν ποιήματα φωτιάς

τα όνειρα της νύχτας,

νέους αγώνες πλάθουνε

σαν γιατρικό της ήττας.

 

 Πως γεννιέται ένα ποίημα;

 

Πως έρχεται ένα ποίημα και ζητάει, απαιτεί θα έλεγα, να γραφτεί, να γεννηθεί;

Είναι ένα ερώτημα που απασχολεί κι’ ενδιαφέρει όχι μόνον τους αναγνώστες, αλλά και τους ίδιους τους ποιητές, ανεξάρτητα από το τι λένε αυτοί οι ίδιοι.

Δεν θα μπω σε περίπλοκες, “διανοουμενίστικες”, εγωκεντρικές αναλύσεις, σαν αυτές που κάνουν οι κριτικοί, αλλά θα σας περιγράψω  απλά πως γράφτηκε το παραπάνω  ποίημα. 

Έχουμε και λέμε λοιπόν...

Είναι νύχτα, ξημερώνει η 24η του Οκτώβρη, ημέρα Σάββατο, και σηκώνομαι απ’ το κρεββάτι μου για τα ... γνωστά. Ακούγεται ένα γκντουπ απ’ το διπλανό δωμάτιο και βλέπω τον Άλεξ να προηγείται προς την ... γνωστή κατεύθυνση, για να λάβει τα καθιερωμένα και υποχρεωτικά, απαραίτητα χάδια του.

Την στιγμή που συνδιαλέγομαι με τον κύριο Άλεξ, μου έρχεται στο μυαλό, έτσι, χωρίς προειδοποίηση, ο στίχος του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα “... σκαλί - σκαλί πάει ο Ιγνάθιο τον θάνατό του φορτωμένος ...”, από τον “Θρήνο στον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας”, τον οποίο απέδωσε στα ελληνικά ο Νίκος Γκάτσος, μελοποίησε ο Σταύρος Ξαρχάκος και ερμήνευσαν ο Μάνος Κατράκης και ο Κώστας Πασχάλης. Αυτό το τραγούδι το πρωτάκουσα το 1975, στα γραφεία της Μ.Ο.Δ.Ν.Ε. (Μαθητική Οργάνωση Δημοκρατικής Νεολαίας Ελλάδας), για όσους θυμούνται, κάπου στην Ακαδημίας, κοντά στην Κάνιγγος.

Επιστρέφοντας στο κρεββάτι, μου έρχεται έτσι, ξαφνικά, δεν ξέρω γιατί και πως, ο πρώτος στίχος του μετέπειτα ποιήματος “ Τα όνειρα της νύχτας ”, που λέει “ Τον θάνατό του έκρυψε...” και ξεκίνησε η ...διαδικασία! Μετά από κάποια ώρα δημιουργήθηκε μέσα μου η πρώτη στροφή, σε κλασσικό δεκαπεντασύλλαβο. “...κι ο δεκαπεντασύλλαβος απ΄ τ΄ άρματά τους...”, όπως λέει ο Γιάννης Ρίτσος στην μελοποιημένη από τον Μίκη Θεοδωράκη και τραγουδισμένη από τον Γρηγόρη  Μπιθικώτση “Ρωμιοσύνη” του.

Σηκώνομαι και πάω στο γραφείο μου να σημειώσω τους στίχους σε κάποιο χαρτί, μην τους ξεχάσω και αύριο, λέω, θα προσπαθήσω να το αποτελειώσω, αν μου  ’ρθει κι’ αν τα καταφέρω.  Γράφω, λοιπόν, την πρώτη στροφή σε μία κόλα χαρτί και επιστρέφω να συνεχίσω τον ύπνο μου.

Έλα μου όμως, που το ποίημα είχε αποφασίσει να γραφτεί και απαιτούσε την γέννησή του του εδώ και τώρα!

Τι να κάνω; Φτιάχνω και την δεύτερη στροφή και ... να την σημειώσω, μην την ξεχάσω! Κάπως έτσι, ξάπλωσε - σκέψου - σήκω - γράψε - ξάπλωσε και τούμπαλιν μερικές ακόμη φορές, πήγε η ώρα 6 - 6:30, η μέρα είχε ξημερώσει, το ποίημα γεννήθηκε και ... ο Άλεξ ήθελε το πρωινό του.

Κάπως έτσι, δηλαδή και κάπως έτσι, γεννιούνται, γράφονται τα ποιήματα αδέρφια, σύντροφοι και φίλοι! Μην ακούτε τι σας λένε διάφοροι ειδήμονες και γνώστες ... λέμε τώρα!

Διότι κάθε μέρα είναι μέρα ποίησης, κάθε στιγμή είναι στιγμή ποίησης και κάθε ποίημα είναι δικό μας και δικό τους, αυτών που είμαστε τώρα εδώ κι’ αυτών που θα  ’ρθουν μετά από μας, όπως δικά μας είναι και τα ποιήματα αυτών που ήταν πριν από μας.

24.10.2026                                                    

2003: Από την Αντίτσι στην Σωτηροπούλου και απο τον Τζόουνς στους Χοσεϊνί και Νταν Μπράουν

Ο γνωστός κόσμος (Έντουαρντ Π. Τζόουνς) Έχει ανακηρυχθεί ως ένα από τα πιο σημαντικά μυθιστορήματα για τη δουλεία και την αμερικανική ιστορία. Είναι η φιλόδοξη – και τελικά επιτυχημένη – απόπειρα οριοθέτησης και καταγραφής ενός «κόσμου» στα όρια της αποσύνθεσής του. Σπουδαίο βιβλίο για την οριακή περίοδο της κατάργησης της δουλείας των μαύρων, για τα όρια της ελευθερίας και τη διαμόρφωση της αμερικανικής κοινωνίας καθώς παγιώνει στις αντιδράσεις της, φαινόμενα μίσους και ρατσισμού, που την  ακολουθούν μέχρι και σήμερα.       

Ο Χένρι, μαύρος αγρότης, τσαγκάρης και πρώην σκλάβος, απολαμβάνει την προστασία του πιο ισχυρού άνδρα της Βιρτζίνια, του Γουίλιαμ Ρόμπινς, ενός ασυνήθιστου μέντορα. Πλάι του, όχι μόνο μυείται στη λογοτεχνία, αλλά κατορθώνει να γίνει ιδιοκτήτης της φυτείας όπου εργάζεται και να αποκτήσει τους δικούς του σκλάβους. Όταν όμως πεθαίνει, η χήρα του υποκύπτει στο πένθος της και η φυτεία αρχίζει να διαλύεται: οι σκλάβοι δραπετεύουν, οι φίλοι αλληλοπροδίδονται. Πέρα από τον μικρόκοσμο του ήρωα τα πάντα αναποδογυρίζονται επίσης: ελεύθεροι μαύροι παγιδεύονται και οδηγούνται στη σκλαβιά, ένας άνεμος εξέγερσης πνέει δημιουργώντας και ενθουσιασμό και ανασφάλεια, φήμες για εξεγέρσεις των μαύρων στρέφουν τις λευκές οικογένειες ενάντια σε πιστούς και αγαπητούς υπηρέτες, η καχυποψία επικρατεί παντού. (Απόσπασμα από το κείμενο στο οπισθόφυλλο της έκδοσης)

Δεν ακολουθεί μια γραμμική αφήγηση. Χτίζει τον «γνωστό κόσμο» μιας φανταστικής κομητείας στη Βιρτζίνια μέσα από ένα πολύκλαδο δίκτυο ιστοριών, μεταπηδώντας στο χρόνο και μεταξύ δεκάδων χαρακτήρων (δούλων, αφεντικών, καταστηματαρχών, σερίφηδων κ.α). Η γλώσσα είναι λυρική αλλά ακριβής, δημιουργώντας έναν ιδιόμορφο, επίκαιρο και ταυτόχρονα αιώνιο τόνο.

Εξερευνά τη δύναμη, την ελευθερία, την ιδιοκτησία, τη διαφθορά και την ταυτότητα. Δείχνει πώς το σύστημα της δουλείας διαβρώνει την ανθρωπιά όλων (και των καταπιεσμένων και των καταπιεστών), ακόμα και όταν αυτοί οι ρόλοι γίνονται ρευστοί.

Ανατρεπτικό και πρωτοποριακό στο θέμα του: οι μαύροι ιδιοκτήτες δούλων στην Αμερική πριν τον Εμφύλιο. Επέκτεινε δραματικά τα όρια και τις προοπτικές της λογοτεχνίας για τη δουλεία, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα, τις αντιφάσεις και την ενοχή σε όλη την κοινωνική πυραμίδα. Επηρέασε βαθύτατα το πώς γράφεται ιστορική μυθοπλασία για το τραύμα.

Αναγνωρίζεται ευρέως ως ένα από τα σημαντικότερα αμερικανικά μυθιστορήματα των τελευταίων δεκαετιών. Μελετάται σε πανεπιστημιακά μαθήματα και η σημασία του μόνο μεγαλώνει με τα χρόνια.

Μενεξεδένιος ιβίσκος (Τσιμαμάντα Αντίτσι) Ένα λογοτεχνικά σημαντικό βιβλίο, λόγω του ρόλου του ως ορόσημο και της επίδρασής του στη σύγχρονη λογοτεχνία. Ενώ η αφήγηση είναι κλασική (εφηβικός αφηγητής, γραμμική πλοκή), η καινοτομία βρίσκεται στη φρέσκια, ισχυρή φωνή της ηρωϊδας και στον τρόπο που η Adichie αντιπαραθέτει την προσωπική, οικογενειακή βία με την πολιτική αναταραχή στη Νιγηρία της δεκαετίας του '90.

Η γλώσσα είναι πλούσια, αισθητηριακή και γεμάτη συμβολισμούς (όπως ο ιβίσκος του τίτλου). Εξετάζει το αυταρχισμό σε δυο επίπεδα: στον πατριάρχη πατέρα εντός της οικογένειας και στο στρατιωτικό καθεστώς εκτός αυτής. Τα θέματα που εξετάζει είναι της ελευθερίας, σιωπής, πίστης, επανάστασης και της δυσκολίας αναζήτησης της αυτοπραγμάτωσης υπό καταπίεση.

Το έργο ανέδειξε μια από τις σημαντικότερες φωνές του 21ου αιώνα. Επαναπροσδιόρισε τη σύγχρονη αφρικανική αφήγηση της διασποράς, μετακινώντας την από ένα μονολιθικό αφήγημα προς μία πιο διακριτική, πολύπλευρη και εσωτερική εξερεύνηση της νιγηριανής κοινωνίας, του φεμινισμού, της θρησκείας και της μετα-αποικιακής κληρονομιάς.

Το έργο έχει γίνει κλασικό και είναι βασικό σε μαθήματα της λογοτεχνίας της διασποράς και των μετα-αποικιακών σπουδών. Η επιρροή της Adichie, που ξεκίνησε με αυτό το βιβλίο, είναι τεράστια, καθιστώντας το ένα θεμελιώδες κείμενο της νέας χιλιετίας.

Χαρταετοί πάνω απ' την πόλη (Καλέντ Χοσεϊνί) Το «The Kite Runner» είναι ένα ισχυρό, συναισθηματικά δυνατό και πολιτισμικά σημαντικό μυθιστόρημα του Khaled Hosseini , που έφερε την προσοχή του κόσμου στο Αφγανιστάν. Ωστόσο, από λογοτεχνική άποψη, η φόρμα και η γλώσσα του είναι παραδοσιακές και προσπελάσιμες. Η μεγάλη του επιρροή είναι περισσότερο πολιτισμική και κοινωνική (ανθρωπιστικά ζητήματα, μετανάστες, διασπορά). Η διάρκειά του είναι ασυνήθιστη για ένα μπεστ σέλερ, αλλά δεν θεωρείται ανατρεπτικό στον ισχύοντα κανόνα.

By Neuro Traveler

Κώδικας Da Vinci (Νταν Μπράουν) Έργο με πολυεπίπεδη πλοκή που συνδυάζει μυστήριο, ιστορία και τέχνη. Ένα φαινόμενο μαζικής πολιτισμικής επίδρασης που άλλαξε τον εκδοτικό κόσμο και δημιούργησε ένα ολόκληρο υποείδος.

Ο συμβολισμός και οι ιστορικές αναφορές στα έργα του Λεονάρντο ντα Βίντσι προσφέρουν βάθος και διεγείρουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη.  Έχει προκαλέσει διαλόγους σχετικά με θρησκευτικά και ιστορικά θέματα, γεγονός που τον καθιστά σημαντικό πολιτισμικά. Ωστόσο, δεν μπορεί να αξιολογηθεί για τη λογοτεχνική του ποιότητα. Η γλώσσα, ο χαρακτηρισμός και το ύφος του είναι λειτουργικά και συχνά επικριτικά. Η καινοτομία του έγκειται μόνο στην αλγοριθμική του πλοκή, αλλά δεν βρίσκεται σε κανένα από τα κριτήρια βάθους, γλώσσας ή επίσημης επίδρασης στον λογοτεχνικό κανόνα. Η επιρροή του είναι στον χώρο του εμπορίου και του marketing.

Δαμάζοντας το κτήνος  (Έρση Σωτηροπούλου) Περιγράφει ένα κόσμο όχι μόνο από τη πολιτική ή οικογενειακή σκοπιά αλλά και αστική. Η πόλη -  κυρίως η Αθήνα - παρουσιάζεται ως εσωτερικό τοπίο, με μνήμες, διαψεύσεις, στόχους και απογοητεύσεις, όπου οι ήρωες ψάχνουν να δαμάσουν τους εσωτερικούς τους «δαίμονες».

Κεντρικός ήρωας είναι ο Άρης Παυλόπουλος - πενηντάρης, πρώην «επαναστάτης», τώρα επιτυχημένος σύμβουλος υπουργού, οικογενειάρχης αλλά και ποιητής με καταπιεσμένα πάθη. Ζει μια φαινομενικά άνετη ζωή, όμως μέσα του συγκρούονται η πολιτική του πορεία, οι οικογενειακές του σχέσεις, η σεξουαλική του ορμή και η λογοτεχνική του φιλοδοξία. Η ζωή του τίθεται σε δοκιμασία όταν: από τη μια πλευρά συμμετέχει σε μια ποιητική εκδήλωση προς τιμήν του, και από την άλλη ξαναζωντανεύουν «σκοτεινές» πλευρές του - εμμονές, ερωτικές προδοσίες, καταπιεσμένα συναισθήματα. Παράλληλα, ένα ταξίδι στην Ισπανία - φόρος τιμής στον συμβολισμό της ταυρομαχίας - λειτουργεί ως καταλύτης: οι εσωτερικές συγκρούσεις εντείνονται, ενώ ένα εξωτερικό στοιχείο (ένας νεαρός που τον καταδιώκει) προσθέτει στοιχεία θρίλερ και ανασφάλειας.

Μεταξύ των κεντρικών θεμάτων και συμβολισμών διακρίνονται: Το “κτήνος” ως εσωτερική φύση - Ο τίτλος δεν παραπέμπει σε εξωτερικό κίνδυνο αλλά στον ανθρώπινο, τα πάθη, τις εμμονές, την αμφιθυμία, την υποκριτική «κανονικότητα». Τη διάψευση των στόχων και προσδοκιών - Ο ήρωας πασχίζει να ισορροπήσει ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και τις φιλοδοξίες ποιητή και πολίτη. Η αφήγηση αναδεικνύει την απογοήτευση της μεταπολιτευτικής ελληνικής ελίτ, την αποξένωση και την ηθική φθορά. Τις σχέσεις, τη προδοσία, τις οικογενειακές συγκρούσεις - Η προσωπική ζωή του Άρη (σχέση με τη σύζυγο, ερωμένη, γιο) αντανακλά κοινωνικές αντιθέσεις, ταξικές και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, αποδεικνύοντας ότι το «κτήνος» δεν βρίσκεται μόνο μέσα στο άτομο, αλλά και στην ίδια την κοινωνία. Τη τέχνη ως αντίσταση και φυγή - Η ποιητική φωνή του ήρωα (η φιλοδοξία του να γίνει φτασμένος ποιητής) λειτουργεί και ως αντίπαλο δέος στο προσωπικό του χάος. Το βιβλίο θέτει το ερώτημα: μπορούν οι λέξεις και η ποίηση να «δαμάσουν» το κτήνος μέσα μας;

Η γραφή της συγγραφέα είναι περισσότερο ρεαλιστική από προηγούμενα έργα της. Η αφήγηση είναι πολυπρόσωπη, με ποικιλία χαρακτήρων - σύζυγοι, ερωμένες, παιδιά, περιθωριακοί - και καταφέρνει να αποδώσει τις αντιφάσεις της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Πολλοί κριτικοί τονίζουν πως το μυθιστόρημα διαβάζεται γρήγορα - σχεδόν «ρουφάει» τον αναγνώστη, χωρίς να τον αφήνει να σταματήσει εύκολα.

Σε μια κριτική της, η «Καθημερινή» που το πρωτοπαρουσίασε σημείωσε ότι τα πολλαπλά νήματα - πολιτικό, κοινωνικό, οικογενειακό, καλλιτεχνικό - δημιουργούν μια «πολυπρόσωπη, πολυεπίπεδη σύνθεση». Ωστόσο, θεωρήθηκε ότι στο τέλος το έργο «παραπατά» λίγο: η εξέλιξη αλλάζει κατεύθυνση απότομα, χωρίς σαφή προετοιμασία.  Από την άλλη, πολλοί αναγνώστες και θεωρητικοί της λογοτεχνίας θεωρούν το βιβλίο ως καθοριστικό δείγμα της γραφής της Σωτηροπούλου - υπογραμμίζουν την ικανότητά της να συνδυάζει ρεαλισμό, ψυχολογική ανάλυση και κοινωνική κριτική. Έχει κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Κέδρος»)

Οικονομικο-Πολιτικοί Προβληματισμοί: Ποιος επηρεάζει τελικά τα κέντρα λήψης αποφάσεων σ...

"Μια δημοκρατία χρειάζεται ελεύθερη ενημέρωση, αλλά και διαφανείς διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Χρειάζεται ισχυρές παραγωγικές επιχειρήσεις, αλλά και κανόνες που θα διασφαλίζουν ότι η οικονομική τους δύναμη δεν εξασφαλίζει προνομιακή πρόσβαση στην πολιτική εξουσία.

Η αναθεώρηση του νόμου 4829/2021 θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία μιας ευρύτερης κοινοβουλευτικής και κοινωνικής πρωτοβουλίας, με τη συμμετοχή ανεξάρτητων αρχών, κοινωνικών εταίρων, επιστημονικών φορέων και της κοινωνίας των πολιτών.

Το ζητούμενο δεν είναι να περιοριστεί η επιχειρηματικότητα ούτε να υποβαθμιστεί η θεσμική εκπροσώπηση συλλογικών συμφερόντων.

Είναι να εξασφαλιστεί ότι οι οργανωμένες παρεμβάσεις θα είναι ορατές, τα ιδιαίτερα συμφέροντα αναγνωρίσιμα και οι δημόσιες αποφάσεις επαρκώς τεκμηριωμένες.

Η δημοκρατία δεν εξασφαλίζεται μόνο από το δικαίωμα όλων να ψηφίζουν. Απαιτεί και τη δυνατότητα όλων να γνωρίζουν ποιοι επηρεάζουν τις αποφάσεις που τους αφορούν.

Αυτή είναι η ουσιαστική συνέχεια της πρότασης για τη «Λευκή Βίβλο»: η διαμόρφωση μιας νέας θεσμικής αρχιτεκτονικής που θα συνδυάζει τη διαφάνεια της ενημέρωσης με τη διαφάνεια της οικονομικής επιρροής.

Γιατί η ποιότητα της δημοκρατίας δεν κρίνεται από την απουσία ισχυρών συμφερόντων, αλλά από την ικανότητα των θεσμών να εξασφαλίζουν ότι κανένα συμφέρον δεν μπορεί να υπερισχύει αθέατα του δημοσίου συμφέροντος".

Διαβάστε περισσότερα στο μπλογκ "Οικονομικο-Πολιτικοί Προβληματισμοί"

Οικονομικο-Πολιτικοί Προβληματισμοί: Ποιος επηρεάζει τελικά τα κέντρα λήψης αποφάσεων σ...: Από την υπόθεση Γκίλφοϊλ και τον Κάθετο Διάδρομο, στην ανάγκη θεσμικού ελέγχου της οικονομικής επιρροής Συνεχίζοντας την προσπάθεια για θε...

E.Auerbach, R.Wellek και N.Frye: τρία έργα εκπροσώπων της σύγχρονης λογοτεχνικής κριτικής

Μίμησις: Η εικόνα της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία (Erich Auerbach – 1946)

Ένα από τα πιο σημαντικά έργα συγκριτικής φιλολογίας. Η μεθοδολογία του χρησιμοποιεί την ανάλυση αποσπασμάτων, αξιοποιεί την ιστορική εξέλιξη του ύφους και συνδέει την μορφή του έργου με την κοινωνική πραγματικότητας.

Η αξία του είναι πολυδιάστατη και μπορεί να κατανοηθεί σε διάφορα επίπεδα:

Πρώτα απ’ όλα, ο Auerbach επιχειρεί μια ιστορική και αισθητική χαρτογράφηση της αναπαράστασης της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία, από τον Όμηρο έως τον μοντερνισμό. Δεν γράφει μια απλή ιστορία της λογοτεχνίας· αντίθετα, αναλύει επιλεγμένα αποσπάσματα (π.χ. από την Οδύσσεια, τη Βίβλο, τον Δάντη, τον Σταντάλ, τον Προυστ) για να δείξει πώς κάθε εποχή αντιλαμβάνεται και αποτυπώνει την πραγματικότητα. Αυτή η μικροαναλυτική μέθοδος (close reading) αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία του έργου.

Εισάγει, επίσης, μια καθοριστική διάκριση ανάμεσα σε δύο βασικούς τρόπους αφήγησης. Τον ομηρικό τρόπο, όπου τα πάντα είναι φωτισμένα, εξωτερικά και πλήρως αναπτυγμένα, και τον βιβλικό τρόπο, όπου υπάρχει ασάφεια, υπαινιγμός και πολλαπλά επίπεδα νοήματος. Αυτή η διάκριση, έχει επηρεάσει βαθιά την κατανόηση της δυτικής αφηγηματικής παράδοσης.

Ένα τρίτο στοιχείο της αξίας του έργου είναι η ανάδειξη του λεγόμενου «σοβαρού ρεαλισμού» (serious realism), η ιδέα ότι η λογοτεχνία, ιδιαίτερα από τον Μεσαίωνα και μετά, αρχίζει να αντιμετωπίζει την καθημερινή ζωή και τα «ταπεινά» πρόσωπα ως άξια υψηλής καλλιτεχνικής αναπαράστασης. Αυτό κορυφώνεται σε συγγραφείς όπως ο Μπαλζάκ και ο Φλωμπέρ και συνεχίζεται στη μοντέρνα λογοτεχνία.

Επιπλέον, το έργο έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω του ιστορικού του πλαισίου: γράφτηκε κατά τη διάρκεια της εξορίας του Auerbach στην Κωνσταντινούπολη, εν μέσω του Β΄ΠΠ. Παρά τις περιορισμένες βιβλιογραφικές πηγές, κατάφερε να συνθέσει μια εξαιρετικά ευρεία και βαθιά μελέτη, γεγονός που προσδίδει στο έργο έναν χαρακτήρα πνευματικής αντίστασης και επιμονής.

Η «Μίμησις» ξεχωρίζει επίσης για τη διεπιστημονική της προσέγγιση, συνδυάζοντας φιλολογία, ιστορία, θεολογία και φιλοσοφία. Ο Auerbach, μας έμαθε να ιστορικοποιούμε, δεν εξετάζει μόνο το «πώς» γράφεται η λογοτεχνία, αλλά και το «γιατί», συνδέοντας τις αφηγηματικές μορφές με τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες.

Τέλος, η επιρροή του έργου είναι τεράστια, επειδή καθιέρωσε τη συγκριτική λογοτεχνία ως αυτόνομο πεδίο, ενέπνευσε θεωρητικούς της αφήγησης και της ερμηνείας και παραμένει βασικό σημείο αναφοράς για τη μελέτη του ρεαλισμού και της αναπαράστασης.

Συνολικά, προσφέρει έναν βαθύ, συνεκτικό και ιστορικά ευαίσθητο τρόπο κατανόησης της δυτικής λογοτεχνίας, αναδεικνύοντας πώς η έννοια της «πραγματικότητας» μετασχηματίζεται μέσα στους αιώνες. Είναι ένα έργο-γέφυρα ανάμεσα στη φιλολογία και την ιστορία του πολιτισμού, που θεμελίωσε τη μελέτη της ρεαλιστικής αναπαράστασης και επηρέασε βαθιά τη φιλολογία και την πολιτισμική κριτική. Κυκλοφόρησε στα ελληνικά από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας το 2005.

6ος τόμος

A History of Modern Criticism (1750–1950) René Wellek, 1955-1992. Yale University Press (πλήρης σειρά 8 τόμων)

Αποτελεί μία από τις πιο φιλόδοξες και συστηματικές ιστορίες της λογοτεχνικής κριτικής. Δεν πρόκειται απλώς για καταγραφή θεωριών, αλλά για μια προσπάθεια να αναδειχθεί η εσωτερική εξέλιξη της κριτικής σκέψης ως πνευματικής δραστηριότητας.

Αρχίζει με την μελέτη της της κριτικής στη λογοτεχνία, κατά τα τέλη του 18ου αιώνα, εξετάζοντας βασικούς στοχαστές και τάσεις της εποχής (1^ος τόμος), συνεχίζει με την παρουσίαση της κριτικής της ρομαντικής περιόδου (2^ος), την εποχή μετά τον Ρομαντισμό και πριν τη σταθεροποίηση των ρευμάτων του 19ου αιώνα (3^ος), την λογοτεχνική κριτική στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, με τις νέες θεωρητικές και πρακτικές εξελίξεις (4^ος) και αφιερώνει τους άλλους τέσσερις τόμους στην περίοδο 1900 – 1950, εξετάζοντας την αγγλόφωνη κριτική λογοτεχνίας (5^ος & 6^ος), και την κριτική στις Γερμανία, Ρωσία, Ανατ.Ευρώπη, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία. Κάθε στοχαστής παρουσιάζεται στο ιστορικό του πλαίσιο και ως φορέας συγκεκριμένων θεωρητικών προβλημάτων.

Ο Wellek επιδίωξε να αποκαταστήσει την κριτική ως αυτόνομο γνωστικό πεδίο, με δική της ιστορία, έννοιες και προβλήματα. Απέρριψε την απλή βιογραφική ή ιστορική απαρίθμηση και την πλήρη αποκοπή από το ιστορικό πλαίσιο. Αντίθετα, πρότεινε μια συνθετική προσέγγιση, στην οποία, η κριτική εξετάζεται ταυτόχρονα, ως ιδεολογικό φαινόμενο, αισθητική θεωρία και φιλολογική πρακτική.

Οι κεντρικές του ιδέες είναι, ότι, η λογοτεχνική κριτική εξελίσσεται μέσα από διαλόγους και αντιπαραθέσεις, επίσης, ότι, υπάρχει μια σχετική συνέχεια, όχι απλώς ασύνδετες θεωρίες και, ότι, παραμένει κρίσιμη η έννοια της αισθητικής αξίας.

Το έργο, αποτελεί θεμέλιο για τη συγκριτική φιλολογία, προσφέρει ένα χαρτογραφημένο τοπίο της νεότερης κριτικής και λειτουργεί, ως αντίβαρο σε πιο αποσπασματικές ή θεωρητικοποιημένες προσεγγίσεις. Είναι, με απλά λόγια, ένα έργο που σε βοηθά, να μην χάνεις το μέτρο και να καταλάβεις, πώς φτάσαμε στις σύγχρονες θεωρίες.

Ο Wellek λειτουργεί σήμερα σαν μια μεθοδολογική υπενθύμιση, για την αποφυγή της μονομέρειας και τον συνδυασμός μορφής, ιστορίας, θεωρίας. Δεν είναι «μόδα», αλλά σταθερό σημείο ισορροπίας.

Ανατομία της κριτικής (Northrop Frye  - 1957)

Αποτελείται από τέσσερα εκτενή δοκίμια, τα οποία συγκροτούν ένα συστηματικό θεωρητικό μοντέλο της λογοτεχνικής κριτικής. Στην εισαγωγή, ο Frye, επικρίνει τις εντυπωσιολογικές και αποσπασματικές μορφές κριτικής και προτείνει μια «επιστημονική» συστηματοποίηση της λογοτεχνικής θεωρίας. Το σύστημα του, επιδιώκει να θεμελιώσει μια αυτοτελή «επιστήμη της λογοτεχνίας», βασισμένη σε δομικές και αρχετυπικές κατηγορίες. Αποτελεί ένα από τα πιο φιλόδοξα και επιδραστικά εγχειρήματα στη σύγχρονη λογοτεχνική θεωρία. Στόχος του Frye δεν είναι απλώς να ερμηνεύσει μεμονωμένα έργα, αλλά να δημιουργήσει ένα συστηματικό πλαίσιο για την κατανόηση της λογοτεχνίας ως αυτόνομου πεδίου γνώσης, με δικούς του νόμους, δομές και επαναλαμβανόμενα μοτίβα.

Ο Frye επιδιώκει να απελευθερώσει τη λογοτεχνική κριτική από υποκειμενικές αξιολογήσεις («μου αρέσει / δεν μου αρέσει»), εξωτερικά κριτήρια (ηθικά, ιστορικά, βιογραφικά). Αντί γι’ αυτά, προτείνει μια «επιστημονική» κριτική, που βασίζεται σε επαναλαμβανόμενες δομές (patterns), αρχετυπικά μοτίβα και μυθολογικά σχήματα, που διατρέχουν όλη τη λογοτεχνία. Η βασική του ιδέα είναι ότι η λογοτεχνία αποτελεί ένα κλειστό σύστημα, όπου τα έργα συνδέονται μεταξύ τους, περισσότερο, απ’ ό,τι με την εξωτερική πραγματικότητα.

Σε κάθε ένα, από τα δοκίμια, εξετάζει μια διαφορετική διάσταση της λογοτεχνικής κριτικής.

Στο πρώτο, Ιστορική κριτική: Θεωρία των τρόπων ταξινομεί τα λογοτεχνικά έργα με βάση τη σχέση του ήρωα με το περιβάλλον του. Προτείνει πέντε βασικούς «τρόπους» (modes). Τον μυθικό, όπου ο ήρωας είναι ανώτερος από τους άλλους και τη φύση (π.χ. θεοί), τον ρομαντικό, όπου είναι ανώτερος από τους άλλους ανθρώπους, αλλά όχι από τη φύση, τον υψηλό μιμητικό, όπου είναι ανώτερος από τους άλλους, αλλά υπόκειται στους νόμους της φύσης (π.χ. τραγωδία), τον χαμηλό μιμητικό, όπου είναι ίσος με τον μέσο άνθρωπο (ρεαλιστική λογοτεχνία) και τον ειρωνικό, όπου είναι κατώτερος από τον αναγνώστη ή παγιδευμένος (σύγχρονη λογοτεχνία). Αυτή η κλίμακα δείχνει μια ιστορική «πτώση» από το μυθικό στο ειρωνικό.

Στο δεύτερο, Ηθική κριτική: Θεωρία των συμβόλων εξετάζει πώς λειτουργούν τα σύμβολα στη λογοτεχνία και προτείνει μια κλιμακωτή θεωρία κατανόησης τους, διακρίνοντας πέντε επίπεδα (ή φάσεις), που δείχνουν πώς ένα σύμβολο αποκτά ολοένα ευρύτερη σημασία μέσα στη λογοτεχνία και τον πολιτισμό. Το κυριολεκτικό επίπεδο, όπου
το σύμβολο, νοείται ως μέρος της αφήγησης, με την άμεση, «πραγματική» του σημασία μέσα στο κείμενο, το τυπικό επίπεδο, όπου αντιμετωπίζεται ως στοιχείο της λογοτεχνικής δομής, και εξετάζεται η λειτουργία του μέσα στο έργο (μοτίβα, εικόνες, επαναλήψεις), το αρχετυπικό επίπεδο, όπου συνδέεται με ευρύτερα μοτίβα (π.χ. κύκλοι ζωής, ήρωες, θυσία), το αναγωγικό, όπου το σύμβολο αποκτά καθολική διάσταση και εντάσσεται σε μια συνολική «τάξη» της λογοτεχνίας και το καθολικό (κοσμικό) επίπεδο, όπου τα σύμβολα εκφράζουν μια ολική πραγματικότητα, όπου η λογοτεχνία αγγίζει τη μυθοπλαστική σύλληψη του κόσμου, ως ενιαίου όλου. Συνοπτικά, ξεκινά από το συγκεκριμένο και «κυριολεκτικό» και οδηγείται σε μια ολιστική, αρχετυπική και καθολική κατανόηση των συμβόλων, όπου η λογοτεχνία λειτουργεί ως ενιαίο σύστημα νοήματος.

Αν πάρουμε για παράδειγμα το σύμβολο του νερού, που είναι από τα πιο χαρακτηριστικά στον Frye, μπορούμε να δούμε πώς λειτουργεί σε καθένα από τα πέντε επίπεδα: Στο κυριολεκτικό, είναι απλώς νερό: ποτάμι, θάλασσα, βροχή μέσα στην αφήγηση.
Στο τυπικό, εξετάζουμε τη λειτουργία του μέσα στο έργο, μπορεί να λειτουργεί ως μοτίβο, να εμφανίζεται σε κρίσιμες στιγμές, να σηματοδοτεί αλλαγές ή να συνδέεται με συγκεκριμένους χαρακτήρες.
Στο αρχετυπικό επίπεδο, το νερό συνδέεται με διαχρονικά αρχετυπικά μοτίβα, τον καθαρμός, την αναγέννηση, το χάος ή την πρωταρχική ύλη (κοσμογονίες).
Εδώ, το σύμβολο, ξεπερνά το συγκεκριμένο έργο και ανήκει σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό μοτίβο. Στο αναγωγικό επίπεδο εντάσσεται σε ένα συνολικό σύστημα συμβόλων της λογοτεχνίας, π.χ. το νερό, ως στοιχείο της ζωής, σε αντιστοιχία με άλλα στοιχεία (γη, φωτιά, αέρας), μέσα σε μια ενιαία ποιητική τάξη. Τέλος στο καθολικό επίπεδο, αποκτά κοσμική διάσταση, γίνεται έκφραση της ίδιας της ολότητας της ύπαρξης - της ροής της ζωής, της ενότητας φύσης και ανθρώπου. Σε αυτό το επίπεδο, η λογοτεχνία λειτουργεί σχεδόν «μυθοποιητικά», δημιουργώντας έναν συνολικό κόσμο νοήματος. Αντίστοιχα, θα μπορούσαμε να δούμε το ίδιο σχήμα ανάλυσης  και με άλλα σύμβολα, όπως το δάσος, η σπηλιά (χώροι δοκιμασίας ή μύησης), το φως (γνώση, αποκάλυψη) ή το ταξίδι (μεταμόρφωση του ήρωα).

Στο τρίτο, Αρχετυπική κριτική: Θεωρία των μύθων, υποστηρίζει ότι όλη η λογοτεχνία οργανώνεται γύρω από αρχετυπικούς μύθους, που σχετίζονται με τις εποχές του χρόνου: η κωμωδία (μυθικό σχήμα της αναγέννησης) με την άνοιξη, ο ρομαντισμός (μυθικό σχήμα ακμής / θριάμβου) με το καλοκαίρι, η τραγωδία (μύθος πτώσης) με το φθινόπωρο και η σάτιρα (μύθος διάλυσης / ειρωνίας) με το χειμώνα. Εδώ, η κυκλική δομή, δείχνει ότι η λογοτεχνία επαναλαμβάνει βαθιά ανθρώπινα μοτίβα. Επίσης, αναπτύσσει αρχετυπικές εικόνες (φύση σε όλες τις μορφές) και συμβολικές αντιθέσεις (φως / σκοτάδι, ζωή / θάνατος).

Στο τέταρτο, Ρητορική κριτική: Θεωρία των ειδών, ο Frye εξετάζει τη λογοτεχνία ως μορφή επικοινωνίας. Κατηγοριοποιεί τα είδη με βάση τη σχέση τους με το κοινό. Η επική ποίηση είναι αφηγηματική, η δραματική ποίηση έχει παρουσίαση μέσω δράσης, η λυρική ποίηση εκφράζει τον εσωτερικό κόσμο του συγγραφέα. Εδώ, εστιάζει επίσης στη ρητορική λειτουργία της λογοτεχνίας και στον τρόπο διαμόρφωσης της κατανόησης / αποδοχής ή μη από τον αναγνώστη.

Κεντρικές έννοιες της προσέγγισής του είναι: Η αρχετυπικότητα - Η λογοτεχνία επαναχρησιμοποιεί μοτίβα που είναι παγκόσμια και διαχρονικά. Η διακειμενικότητα (πριν καθιερωθεί ο όρος) - Τα έργα συνομιλούν μεταξύ τους μέσα σε ένα ενιαίο σύστημα. Η αυτονομία της λογοτεχνίας - Η λογοτεχνία, δεν εξηγείται μόνο μέσω ιστορίας, κοινωνίας, βιογραφίας συγγραφέα, αλλά έχει δημιουργική αυτονομία. Η συστηματικότητα - Η κριτική μπορεί να γίνει οργανωμένη και δομημένη, όπως μια επιστήμη.

Το βιβλίο του επηρέασε βαθιά τον στρουκτουραλισμό και τη μυθοκριτική, άνοιξε δρόμο για τη μελέτη της λογοτεχνίας μέσω δομών και μοτίβων και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για δεκαετίες. Ωστόσο, έχει δεχτεί και κριτική, ότι είναι υπερβολικά συστηματικό, υποβαθμίζει την ιστορική και κοινωνική διάσταση και γενικεύει υπερβολικά τα μοτίβα. Κρατάμε τα εργαλεία του, όχι το «κλειστό σύστημα».

Συνοπτικά, είναι μια προσπάθεια να απαντηθεί ένα μεγάλο ερώτημα: Μπορεί η λογοτεχνική κριτική να γίνει ένα συνεκτικό και αντικειμενικό πεδίο γνώσης; Ο Frye απαντά, ναι - αν αναγνωρίσουμε, ότι η λογοτεχνία, είναι ένα δίκτυο αρχετύπων και μύθων που επαναλαμβάνονται. Κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τον Gutenberg το 1996 (με 39 χρόνια καθυστέρηση από την πρώτη του έκδοση)

2002: Κορυφαία έργα των Μουρακάμι, Ευγενίδη, Ντονγκάλα, Παμούκ, Μάρκες και Εκο

Ο Κάφκα στην ακτή (Χαρούκι Μουρακάμι)  Συνδυάζει το μαγικό ρεαλισμό με την ψυχολογική ένταση και τα φιλοσοφικά ερωτήματα. Είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της σύγχρονης λογοτεχνίας, που επέκτεινε την επιρροή του Murakami και καθιέρωσε το λεγόμενο "μαγικό ρεαλισμό" της Ιαπωνίας σε ένα ακόμη ευρύτερο ακροατήριο.

Αφηγείται παράλληλα δύο ιστορίες: Η πρώτη αφορά έναν 15χρονο έφηβο, τον Κάφκα, ο οποίος φεύγει από το σπίτι του. Ο λόγος είναι μια σκοτεινή προφητεία που σχετίζεται με τον πατέρα του, αλλά και η επιθυμία του να βρει - ότι μπορεί - από την μητέρα και αδερφή του, που εξαφανίστηκαν. Η δεύτερη αφορά έναν γέροντα, τον Νακάτα,  έναν άνθρωπο που μετά από ένα ατύχημα στην παιδική του ηλικία έχασε τη δυνατότητα να σκέφτεται «κανονικά» και ζει μια απλή αλλά αλλόκοτη ζωή. Καθώς οι δρόμοι τους συναντιούνται, ξεδιπλώνεται μια ιστορία που συνδυάζει ρεαλισμό και μεταφυσικά / μαγικά στοιχεία: γάτες που μιλούν, ψάρια που πέφτουν από τον ουρανό, πνεύματα, όνειρα και αρχαίες προφητείες - όλα μπλεγμένα σε ένα μυστηριώδες νήμα.

Το βιβλίο κινείται ανάμεσα σε πραγματικότητα και όνειρο — συχνά θολό, σουρεαλιστικό — και τα ζητήματα που επικεντρώνεται είναι η ταυτότητα, η αναζήτηση της αλήθειας, η οικογενειακή καταπίεση, το βάρος της μνήμης, η μοίρα, ο μύθος του Οιδίποδα, η φύση της συνείδησης, η διπλή φύση της πραγματικότητας (το ορατό και το αόρατο), η μουσική ως μέσο διερεύνησης, η αγάπη (μητρική, αδελφική), αλλά και πιο σκοτεινά και υπαρξιακά μονοπάτια.

Ο Murakami εδώ κορυφώνει το μοναδικό του υβριδικό ύφος, συνδυάζοντας ρεαλιστική αφήγηση με ονειρικά, συμβολικά και συχνά παράλογα στοιχεία. Δημιουργεί έναν μυθιστορηματικό κόσμο όπου συγχέονται οι χρόνοι, η συνείδηση και η ύλη. Η δομή, με τις δύο εναλλασσόμενες ιστορίες που τελικά συγκλίνουν, δημιουργεί έναν ιδιαίτερο ρυθμό και αίσθηση μυστηρίου.

Επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη αφήγηση φαντασίας και έδειξε πώς η ψυχολογική και φιλοσοφική διερεύνηση μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσα από μια συναρπαστική, σχεδόν μυθιστορηματική αφήγηση. Έχει ήδη καθιερωθεί ως κλασικό σύγχρονης λογοτεχνίας, με συνεχόμενες νέες αναλύσεις και ερμηνείες. Η πολυσημία και η πολυεπίπεδη δομή του το κάνουν ένα βιβλίο που διαβάζεται διαρκώς από νέους αναγνώστες. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 2015 από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Middlesex – (Τζέφρεϊ Ευγενίδης) Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως πρότυπο μυθιστορήματος ή και  μελέτης, γιατί συγκεντρώνει όλα εκείνα τα στοιχεία που οφείλει να έχει ένας πραγματικά σπουδαίος συγγραφέας. Τολμηρή θεματολογία, μεγαλόπνοη ιστορία, επαναδιαπραγμάτευση και επέκταση θεμελιωδών εννοιών (ατομική ελευθερία, αγάπη, πατρίδα, οικογένεια), στέρεη δομή, συμπαγές ύφος και γλώσσα προσεκτικά δουλεμένη.

Πρωταγωνιστεί ένας άνθρωπος ανάμεσα στα δύο φύλα (middlesex). Η Καλλιόπη Στεφανίδου, παιδί δύο Μικρασιατών μεταναστών, περνά τα πρώτα χρόνια της ζωής της ως κόρη της οικογένειάς, ώσπου στην εφηβεία ανακαλύπτει – σε ένα ιατρείο στο Μανχάταν - ότι για βιολογικούς λόγους (μετάλλαξη στο πέμπτο χρωμόσωμα) είναι ένα αγόρι παγιδευμένο σε σώμα κοριτσιού. Ύστερα ακολουθούν πολλές ρήξεις και περιπέτειες σε οικογενειακό, κοινωνικό και προσωπικό επίπεδο. Οι διαφορές και αντιθέσεις μεταξύ αρσενικού και θηλυκού, Ελλήνων και αγγλοσαξόνων, έγχρωμων και λευκών, νέου και παλαιού, προκαταλήψεων και επιστήμης, μοιραίου και ελεύθερης βούλησης, συνιστούν τα κεντρικά θέματα του έργου, που θέτει το ερώτημα: πρόκειται για έστω σύνθετη μυθιστορία ή για την απεικόνιση μιας μετάλλαξης της δομής του DNA;

Εξετάζει την Αμερικανική ονειροπόληση μέσα από την οπτική των μεταναστών, τη γενετική, την κατασκευή του φύλου και της σεξουαλικότητας, την τύχη και την επιλογή, και πάνω απ' όλα, την αναζήτηση του εαυτού σε έναν κόσμο αυστηρών κατηγοριοποιήσεων. Είναι μοντέρνο αριστούργημα αφήγησης, που συνδυάζει την οικογενειακή σάγκα με την ανάπτυξη μιας διασεξουαλικής ταυτότητας. Η φωνή της Καλλιόπης του νεότερου μέλους μιας ελληνικής οικογένειας, είναι ευφυής, ειλικρινής και σπάνια αφηγηματικά δεξιοτεχνική. Το βιβλίο είναι ταυτόχρονα ιστορικό, κοινωνικό και προσωπικό μυθιστόρημα.

Το "Middlesex" έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διεύρυνση του αμερικανικού λογοτεχνικού κανόνα, φέρνοντας στο προσκήνιο θέματα διαφορετικότητας φύλου και σεξουαλικότητας με τρόπο που τα ενσωμάτωσε σε μια μεγάλη, πολυπολιτισμική αμερικανική ιστορία. Επηρέασε μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων. Έχει καθιερωθεί ως ένα από τα σημαντικότερα αμερικανικά μυθιστορήματα των αρχών του 21ου αιώνα, με συνεχή ακαδημαϊκή και κριτική προσοχή. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Libro το 2003.

Χιόνι (Ορχάν Παμούκ – 2002) Τοποθετημένο στη μικρή, απομονωμένη πόλη Καρς στη βορειοανατολική Τουρκία, το μυθιστόρημα εξερευνά το περίπλοκο πολιτικό και πολιτιστικό τοπίο της Τουρκίας, ιδιαίτερα την ένταση μεταξύ κοσμικότητας και πολιτικού Ισλάμ.

Είναι ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει στοιχεία πολιτικού θρίλερ, φιλοσοφικού λόγου και ψυχολογικού δράματος. Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται γύρω από έναν Τούρκο ποιητή, ο οποίος επιστρέφει στο Καρς από την εξορία και εμπλέκεται στις κλιμακούμενες πολιτικές εντάσεις της πόλης. Η πλοκή του μυθιστορήματος περιστρέφεται γύρω από τις προσπάθειες του να κατανοήσει και να επιλύσει την κρίση που προκαλείται από ένα κύμα αυτοκτονιών μεταξύ νεαρών γυναικών, οι οποίες συνδέονται με την πολιτική αστάθεια της περιοχής και την άνοδο του ισλαμικού φονταμενταλισμού. Ταυτόχρονα, το προσωπικό ταξίδι του ξετυλίγεται καθώς παλεύει με τους εσωτερικούς του δαίμονες και τις αντικρουόμενες επιθυμίες του. πραγματεύεται φιλοσοφικά ζητήματα που σχετίζονται με την προσωπική ελευθερία, τη μοίρα και τη φύση της αλήθειας. Στην αναζήτησή του για απαντήσεις, καταπιάνεται με ερωτήσεις σχετικά με τη φύση της ζωής και του θανάτου, την αναζήτηση νοήματος και το προσωπικό κόστος της ελευθερίας, της ιδεολογικής δέσμευσης και της απομόνωσης.

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τον μυθιστορηματικό φορμαλισμό για να δημιουργήσει μια πολυεπίπεδη αλληγορία. Η μικρή πόλη, αποκομμένη από το χιόνι, γίνεται ένας μικρόκοσμος όπου συγκρούονται πολιτισμοί, ιδεολογίες (Δύση vs Ανατολή, κοσμικό vs θρησκευτικό) και τέχνη. Η αφήγηση είναι αυτοαναφορική, με τον συγγραφέα να εισέρχεται στην ιστορία, αναδεικνύοντας τη διαδικασία δημιουργίας και καινοτομίας.

Είναι ένα κεντρικό έργο για την κατανόηση της σύγχρονης Τουρκίας και της κρίσης ταυτότητας μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ο Pamuk, χρησιμοποιεί το έργο για να συζητήσει την αναγκαιότητα και τη σημασία της ιστορίας, της πολιτικής και της τέχνης σε μια κοινωνία σε μετάβαση. Είναι μια πυκνή μελέτη για το φανατισμό, την πολιτική βία, τη ρομαντική αγάπη, τον ρόλο του καλλιτέχνη, την τάση μεταξύ παραδοσιακών και σύγχρονων αξιών, και την αδυναμία να βρει κανείς μια "αυθεντική" ταυτότητα.

Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα του Pamuk και μια βασική πηγή για την κατανόηση των αντιθέσεων στη σύγχρονη Τουρκία. Εκδότης: Ωκεανίδα. 2007

Ζω για να τη διηγούμαι (Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες – 2002) Πρόκειται για την αυτοβιογραφία του, αλλά η λογοτεχνική του σημασία είναι τεράστια.

Ο Márquez στο «Living to tell the tale», εφαρμόζει τα στοιχεία του μαγικού ρεαλισμού και την αφηγηματική του μαγεία στην ίδια του τη ζωή. Δεν είναι μια συμβατική αυτοβιογραφία, αλλά μια λογοτεχνική αναδημιουργία της παιδικής και νεανικής του ηλικίας, όπου η μνήμη και η μυθοπλασία συγχέονται σκόπιμα. Η γλώσσα παραμένει ποιητική και γεμάτη εικόνες.

Εξερευνά τη γένεση μιας λογοτεχνικής φωνής, τη σχέση μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας, την πολιτική και κοινωνική ιστορία της Κολομβίας, και τη δύναμη της οικογένειας και της πατρίδας.

Προσφέρει τον κλειδί για την κατανόηση του ονείρου και της μυθοπλασίας που τροφοδότησαν τα σπουδαία έργα του. Είναι μια μοναδική πύλη για τον κόσμο του συγγραφέα που άλλαξε τη μορφή του μυθιστορήματος του 20ού αιώνα.

Στο κείμενό του, ο Μάρκες απαριθμεί είκοσι τέσσερα λογοτεχνικά βιβλία που ξεχωρίζει. Παρουσιάζουμε το κατάλογο: Οιδίπους τύραννος του Σοφοκλή - Χίλιες και μία νύχτες - Το σπίτι με τα εφτά αετώματα του Ν. Χόθορν - Μόμπι Ντικ του Χ.Μέλβιλ - Η καλύβα του Μπαρμπα-Θωμά της Χ. Μπ. Στόου - Η μεταμόρφωση του Φ.Κάφκα - Οδυσσέας του Τζ.Τζόις - Το μαγικό βουνό του Τ.Μαν - Η κυρία Νταλογουέι & Ορλάντο της Β. Γουλφ - Η βουή και η μανία & Καθώς ψυχορραγώ & Άγρια φοινικόδεντρα του Ουίλιαμ Φόκνερ - Το σιδηρούν προσωπείο του Αλέξανδρου Δουμά - Καπνοτόπια του Έ. Κάλντγουελ - Γιοί και εραστές του Ντ. Χ. Λόρενς - Τα διηγήματα της Κ.Μάνσφιλντ - Το Άλεφ του Χ.Λ. Μπόρχες - Portrait of Jennie, του Ρ. Νέιθαν - Manhattan Transfer του Τζ.Ντος Πάσος - Άνθρωποι και ποντίκια & Τα σταφύλια της οργής του Τζον Στάινμπεκ - Αντίστιξη του Ά.  Χάξλεϊ - Ο γέρος και η θάλασσα του Έ. Χέμινγουεϊ

Ως αυτοβιογραφία ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του ΧΧ αιώνα, θα είναι αναγκαία ως ντοκουμέντο για τη μελέτη του έργου του και γενικότερα της Λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας. Στα ελληνικά, το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2003, από τις εκδόσεις Λιβάνη σε μετάφραση της Κ.  Σωτηριάδου - Μπαράχας.

Johnny Mad Dog (Εμμανουέλ Ντονγκάλα - 2002) Πολύ σημαντικό και δυνατό πολιτικό μυθιστόρημα με αντικείμενο τους ανήλικους στρατιώτες και τον εμφύλιο πόλεμο σε απροσδιόριστη χώρα (ο συγγραφέας είναι από το Κονγκό). Η σημασία του είναι πιο κοινωνικό-πολιτική και ιστορική, με έμφαση στον ανθρωπισμό και την καταδίκη της βίας. Λογοτεχνικά, είναι πιο παραδοσιακό σε μορφή και γλώσσα, γεγονός που δεν του αφαιρεί την αξία, αλλά το τοποθετεί σε διαφορετική κατηγορία από τα υπόλοιπα. Έχει κυκλοφορήσει στη χώρα μας το 2008 από τις εκδόσεις Κέδρος σε μετάφραση Α.Τσακάλη.

Περί Λογοτεχνίας (Ουμπέρτο Έκο - 2002) Είναι μετα-λογοτεχνική συλλογή δοκιμίων και διαλέξεων θεωρίας και κριτικής. Παρότι ετερόκλητα ως προς την αφορμή τους, τα κείμενα συνδέονται γύρω από έναν κοινό άξονα: τη φύση της λογοτεχνίας, τη λειτουργία της, τις σχέσεις της με την πραγματικότητα και τον αναγνώστη, και τα μυστήρια της δημιουργικής γραφής.

Είναι ένα εξαιρετικό και σημαντικό έργο που αποκαλύπτει τη σκέψη ενός από τους μεγαλύτερους διανοούμενους του 20ού αιώνα.  Πρακτικά, το βιβλίο λειτουργεί ως μια πνευματική περιήγηση στις ιδέες του Έκο για την τέχνη της αφήγησης, τη σημασία των κλασικών έργων και τις θεωρητικές βάσεις της λογοτεχνικής ερμηνείας.

Ο Έκο εξετάζει τους πολλαπλούς ορισμούς της λογοτεχνίας, ως παιχνίδι με τη γλώσσα, ως μηχανισμός παραγωγής νοήματος, ως θεσμός που διαμορφώνει πολιτισμικά ταυτότητες, ως μορφή γνώσης που ξεπερνά την πληροφορία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην ερμηνεία των λογοτεχνικών κειμένων, στο πώς επιτρέπουν πολλές προσεγγίσεις, χωρίς να χάνουν την αισθητική τους συνοχή. Διερευνά επίσης πώς διαμορφώνεται ο λογοτεχνικός κανόνας, ποιοι συγγραφείς παραμένουν «κλασικοί», γιατί η Δυτική λογοτεχνία επιλέγει ορισμένα έργα ως θεμέλια. Διατηρεί κριτική απόσταση από κάθε απόλυτο ορισμό, υποστηρίζοντας ότι ο κανόνας είναι ένα δυναμικό φαινόμενο που αλλάζει δυναμικά με τον χρόνο. Αναλύει επιπλέον τον τρόπο με τον οποίο οι αφηγήσεις κατασκευάζουν «εναλλακτικούς κόσμους». Εξετάζει την πειστικότητα της μυθοπλασίας, τη σχέση πραγματικών και φανταστικών γεγονότων, τη δημιουργία εσωτερικής συνοχής σε φανταστικά σύμπαντα (π.χ. αναφορές στον Τόλκιν, τον Ντόιλ κ.ά.). Η λογοτεχνία, κατά τον Έκο, παράγει «κόσμους» που λειτουργούν παράλληλα με την πραγματικότητα. Επίσης μελετά τη λογοτεχνία ως σύστημα σημείων. Εμβαθύνει στη σχέση γλώσσας και νοήματος, στη συνεργασία συγγραφέα – αναγνώστη, στην ιδέα του «εμπειρικού» και «υπονοούμενου» αναγνώστη, στη διαδικασία ερμηνείας και τα όριά της. Ο Έκο απορρίπτει τόσο τον απόλυτο σχετικισμό («όλα επιτρέπονται») όσο και τον δογματισμό («υπάρχει μία αληθινή ερμηνεία»). Μερικά δοκίμια αναφέρονται στη δική του συγγραφική εμπειρία. Ο Έκο εξηγεί την κατασκευή μύθων και χαρακτήρων, τη σχέση του συγγραφέα με τις πηγές του, τη μεθοδολογία συγγραφής των δικών του μυθιστορημάτων, την αναγκαιότητα της εσωτερικής λογικής σε κάθε αφήγηση. Προσφέρει έτσι ένα «παρασκήνιο» για το πώς δημιουργεί ο ίδιος λογοτεχνικούς κόσμους. Θεωρεί τη λογοτεχνία ως εργαστήριο σκέψης. Υποστηρίζει ότι τα λογοτεχνικά κείμενα μας μαθαίνουν να σκεφτόμαστε κριτικά, είναι για τον αναγνώστη προσωπικές ασκήσεις ενσυναίσθησης, διατηρούν μνήμες που διαφορετικά θα χάνονταν, λειτουργούν ως πεδίο πολιτισμικής διαπραγμάτευσης. Δίνει ιδιαίτερο βάρος στο πώς τα κείμενα μας «εκπαιδεύουν» να κατανοούμε την πολυπλοκότητα του κόσμου.

Το βιβλίο ισορροπεί ανάμεσα στην ακαδημαϊκή ανάλυση, στο δοκιμιακό ύφος και στη πνευματώδη, ειρωνική γραφή του Έκο. Παρά την θεωρητικό του πλαίσιο, παραμένει ιδιαίτερα αναγνώσιμο χάρη στα παραδείγματα, τις αναφορές, την αφήγηση και το χιούμορ. Αν ενδιαφέρεστε για τη λογοτεχνική θεωρία ή θέλετε να κατανοήσετε βαθύτερα τη σχέση ανάμεσα στην ανάγνωση, την ερμηνεία και την αφήγηση σας το προτείνω ανεπιφύλακτα. Εκδόθηκε στη χώρα μας από τα Ελληνικά Γράμματα το 2002.