Η αλήθεια του είναι τόσο κοφτερή που τσακίζει κόκαλα. «Η γενιά μου έκανε ένα αφελές λάθος», ομολογεί. Ποιο ήταν αυτό το λάθος; Πίστεψαν, λέει, πως η κοινωνική αλλαγή είναι απλώς ζήτημα αμφισβήτησης των τρόπων παραγωγής και διανομής. Πίστεψαν, δηλαδή, πως η επανάσταση είναι μια άσκηση εφαρμοσμένης λογιστικής.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η θεμελιώδης, η τραγική αυταπάτη του κλασικού οικονομικού ντετερμινισμού (Όλα όσα συμβαίνουν, συμβαίνουν επειδή κάποια συγκεκριμένη αιτία τα προκάλεσε και δεν θα μπορούσαν να γίνουν διαφορετικά).
Η παραδοσιακή Αριστερά, γαλουχημένη με μια σχεδόν θρησκευτική αφοσίωση στον μηχανιστικό μαρξισμό, υπέθεσε πως αν εθνικοποιήσεις τις τράπεζες, αν κρατικοποιήσεις τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, αν πάρεις τα τρακτέρ από τους γαιοκτήμονες και τα δώσεις στα αγροτικά συνδικάτα, ο «νέος άνθρωπος» θα ξεπηδήσει αυτόματα μέσα από τις στάχτες του παλιού κόσμου. Υπέθεσαν πως ο σοσιαλισμός είναι ένα κτίριο που συναρμολογείτε με προκατασκευασμένα πάνελ. Βάζεις τη βάση (την οικονομία), υψώνεις τους τοίχους (τους θεσμούς) και η οροφή (ο πολιτισμός) θα μπει μόνη της από τη δύναμη της βαρύτητας.
Αμ δε! Πρόκειται για μια παιδαριώδη θεώρηση της ανθρωπολογίας. Η Αριστερά λειτούργησε σαν ένας κακός εργολάβος, λέει ο Μουχίκα, που υπολόγισε με ακρίβεια τα κυβικά του τσιμέντου, τους τόνους του σιδήρου και τους αριθμούς των εργατών, αλλά ξέχασε να υπολογίσει το μόνο πράγμα που κρατάει την οικοδομή όρθια. Τη νοοτροπία των οικοδόμων. Κι όταν φτιάχνεις ένα σύστημα υπολογίζοντας μόνο τους αριθμούς και καθόλου τις επιθυμίες, το σύστημα αυτό δεν είναι σοσιαλισμός είναι απλώς ένας κρατικός καπιταλισμός με δωρεάν συσσίτιο, φτηνό ψωμί και ακριβή λογοκρισία.
Η ιστορική εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης είναι το πιο αμείλικτο πειστήριο αυτής της αποτυχίας. Τι συνέβη εκεί; Ένα επαναστατικό κίνημα έκανε μια τέλεια, εντυπωσιακή στροφή 360 μοιρών για να βρεθεί ακριβώς στο ίδιο σημείο από όπου ξεκίνησε αλλά σε μια πολύ χειρότερη, πιο έκφυλη εκδοχή. Άλλαξαν οι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής, αλλά δεν άλλαξε η σχέση του ανθρώπου με την εξουσία, με το χρήμα, με τον διπλανό του. Ο γραφειοκράτης του κόμματος αντικατέστησε τον τσαρικό αριστοκράτη, αλλά ο ψυχικός μηχανισμός της υποταγής, της ατομικής ιδιοτέλειας και της αδηφαγίας παρέμεινε αλώβητος. Γιατί; Διότι ο «Σοβιετικός άνθρωπος» εκπαιδεύτηκε να αλλάξει αφέντη, αλλά ποτέ δεν εκπαιδεύτηκε να πάψει να θέλει να γίνει αφεντικό.
Ο καπιταλισμός, βλέπετε, δεν είναι ένα απλό οικονομικό σύστημα. Δεν είναι οι τράπεζες, τα χρηματιστήρια, ούτε οι πολυεθνικές εταιρείες. Αυτά είναι απλώς τα εξωτερικά του συμπτώματα, τα εργαλεία με τα οποία διεξάγει τις επιχειρήσεις του. Ο καπιταλισμός, στην πραγματικότητα, είναι βιοθεωρία. Είναι κουλτούρα. Είναι μια θεσμοθετημένη, παγκοσμιοποιημένη ψυχοπαθολογία της απληστίας. Είναι ο τρόπο που αγαπάς, που μισείς, που συγκρίνεσαι με τον γείτονα, που μετράς την ίδια σου την υπαρξιακή αξία.
Ο Μουχίκα το θέτει με μια εκπληκτική απλότητα. Βρισκόμαστε σε έναν διαρκή πόλεμο ανάμεσα σε μια κουλτούρα αλληλεγγύης και μια κουλτούρα εγωισμού. Και σε αυτόν τον πόλεμο, ο καπιταλισμός νικάει κατά κράτος, όχι επειδή διαθέτει ισχυρότερους στρατούς ή πυρηνικές βόμβες, αλλά επειδή κατάφερε να καταλάβει το ασυνείδητο του ανθρώπου. Η ατομική βόμβα μπορεί να ισοπεδώσει μια πόλη μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, αλλά η καταναλωτική κουλτούρα ισοπεδώνει τις ανθρώπινες συνειδήσεις σε καθημερινή, εικοσιτετράωρη βάση, χωρίς να ακουστεί ούτε ένας πυροβολισμός.
Πώς το πετυχαίνει αυτό; Κατασκευάζοντας συστηματικά δυστυχισμένους ανθρώπους. Ο καπιταλισμός χρειάζεται την ανθρώπινη δυστυχία όπως η μηχανή εσωτερικής καύσης χρειάζεται τη βενζίνη. Ένας άνθρωπος που είναι πλήρης, που νιώθει εσωτερική γαλήνη, που απολαμβάνει τη φιλία, τον έρωτα, τη συζήτηση, την τέχνη και τη φύση, είναι ένας άχρηστος πολίτης για το καπιταλιστικό σύστημα. Δεν καταναλώνει. Δεν αγοράζει. Δεν ελέγχεται
Για να δουλέψει η μηχανή της άπειρης συσσώρευσης, πρέπει να δημιουργηθεί ένα μόνιμο, ανικανοποίητο υπαρξιακό κενό. Πρέπει να πειστείς ότι είσαι ατελής, ότι σου λείπει κάτι, ότι είσαι κατώτερος αν δεν αποκτήσεις το επόμενο μοντέλο κινητού τηλεφώνου, το επόμενο πανάκριβο αυτοκίνητο, το επόμενο επώνυμο ρούχο. Αγοράζεις το καινούργιο αυτοκίνητο όχι για να μετακινηθείς από το σημείο Α στο σημείο Β, αλλά για να δηλώσεις στους απέναντι ότι «έφτασες», ότι ξεχώρισες από την μάζα, ότι είσαι επιτυχημένος. Δουλεύεις δεκατέσσερις ώρες την ημέρα, πουλώντας τον μόνο πραγματικό σου πλούτο, τον χρόνο της ίδιας σου της ζωής, για να μαζέψεις λαμαρίνες και πλαστικά μπιμπελό, τα οποία θα τα χαρεί ο επόμενος αγοραστής του σπιτιού σου όταν εσύ θα έχεις πεθάνει πρόωρα από έμφραγμα ή από κατάθλιψη.
Ο καταναλωτισμός δεν είναι μια απλή εμπορική συνήθεια· είναι η θρησκεία της εποχής μας. Είναι μια ηθική της σπατάλης, ένας εξαναγκασμός σε διαρκή αγορά αγαθών που δεν χρειαζόμαστε, με χρήματα που δεν έχουμε, για να εντυπωσιάσουμε ανθρώπους που δεν συμπαθούμε. Κι αυτή η ηθική είναι πολύ πιο ισχυρή από κάθε πολιτικό πρόγραμμα, διότι έχει μετατραπεί σε δεύτερη φύση μας.
«Δεν μπορείς να χτίσεις ένα σοσιαλιστικό κτίριο με οικοδόμους που είναι καπιταλιστές», προειδοποιεί ο Μουχίκα.
Κι εδώ αγγίζει την πιο πονεμένη πληγή της προοδευτικής σκέψης. Τι είναι ο «καπιταλιστής οικοδόμος»; Είναι ο άνθρωπος που, αν και ανήκει στην εργατική τάξη, αν και υφίσταται την εκμετάλλευση, έχει εσωτερικεύσει πλήρως τις αξίες του θύτη του.
Ο χειρότερος φυλακισμένος δεν είναι αυτός που προσπαθεί να αποδράσει, αλλά αυτός που ερωτεύεται τα κάγκελά του και ονειρεύεται να γίνει ο ίδιος δεσμοφύλακας. Ο σύγχρονος προλετάριος, στην συντριπτική του πλειοψηφία, δεν θέλει να καταργήσει τις εκμεταλλευτικές δομές της κοινωνίας· θέλει απλώς να αλλάξει θέση στη σκάλα της εκμετάλλευσης. Δεν μισεί τον πλούσιο επειδή το σύστημα είναι άδικο, τον μισεί επειδή δεν είναι ο ίδιος στη θέση του.
Αν πάρεις αυτόν τον άνθρωπο και τον τοποθετήσεις σε μια «επαναστατική» δομή, το αποτέλεσμα είναι προδιαγεγραμμένο. Θα κλέψει το τσιμέντο, θα κλέψει τον οπλισμό, θα καταχραστεί την εξουσία που του δόθηκε. Όχι επειδή γεννήθηκε «κακός» ή «διεφθαρμένος», αυτές είναι μεταφυσικές ανοησίες, αλλά επειδή έτσι έχει διαμορφωθεί η συνείδησή του από την κυρίαρχη κουλτούρα. Έχει μάθει ότι η επιβίωση και η καταξίωση περνούν αποκλειστικά μέσα από την ατομική επικράτηση σε βάρος του άλλου.
Αυτή η τραγωδία του εσωτερικευμένου αστισμού δεν προσπέρασε ούτε τους ίδιους τους αριστερούς ηγέτες. Δείτε τι συνέβη ιστορικά, οι περισσότεροι αριστεροί ηγέτες, μόλις βρέθηκαν στα διαδρόμους της εξουσίας, υπέκυψαν στην ίδια ακριβώς κουλτούρα που υποτίθεται ότι πολεμούσαν. Άλλαξαν τον τρόπο ζωής τους, μετακόμισαν σε βίλες, φόρεσαν κουστούμια χιλιάδων ευρώ, περιτοιχίστηκαν από στρατούς συμβούλων και φρουρών και άρχισαν να συμπεριφέρονται με την ίδια αλαζονεία που επιδείκνυαν οι δεξιοί προκάτοχοί τους.
Όταν ο τρόπος της ζωής σου δεν συνάδει με το μήνυμα του αγώνα σου, το μήνυμα πεθαίνει. Γίνεται μια κενή περιεχομένου ρητορική, μια πολιτική αερολογία που προκαλεί την αηδία και την περιφρόνηση του κόσμου. Ο αριστερός ηγέτης που ζει σαν καπιταλιστής επιβεβαιώνει στην πράξη αυτό που το σύστημα προσπαθεί να μας πείσει από το πρωί ως το βράδυ, ότι δεν υπάρχει καμία εναλλακτική λύση, ότι όλοι είμαστε πουλημένοι, ότι η ιδεολογία είναι απλώς ένα προσωπικό όχημα για την κατάληψη μιας καρέκλας.
Απέναντι σε αυτή τη γενικευμένη σήψη, ο Πέπε Μουχίκα δεν προτείνει κάποιο νέο, περίπλοκο κομματικό πρόγραμμα, ούτε κάποιο βαρύγδουπο οικονομικό μανιφέστο. Προτείνει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο, πολύ πιο ριζοσπαστικό. Τη στωικότητα.
«Είπαν ότι ήμουν φτωχός πρόεδρος, αλλά δεν κατάλαβαν τίποτα! Δεν είμαι φτωχός. Φτωχός είναι αυτός που έχει μεγάλη ανάγκη», λέει. Και με αυτή τη φράση, επιστρέφει στις ρίζες της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας, στο αιώνιο «ουκ εν τω πολλώ το ευ».
Η ελευθερία του ανθρώπου δεν μετριέται από το πόσα πράγματα κατέχει, αλλά από το πόσα πράγματα μπορεί να αποποιηθεί χωρίς να χάσει την αξιοπρέπειά του. Ο άνθρωπος που χρειάζεται λίγα είναι αήττητος. Δεν εκβιάζεται από το αφεντικό, δεν υποδουλώνεται στα δάνεια των τραπεζών, δεν πουλάει τη συνείδησή του για μια προαγωγή, δεν πανικοβάλλεται από τις διακυμάνσεις του χρηματιστηρίου.
Η στωικότητα, η λιτότητα, η αίσθηση των ορίων δεν είναι ηθικιστικές αρετές για καλογέρους ή αναχωρητές της έρημου. Στον 21ο αιώνα, η εγκράτεια μετατρέπεται σε όπλο μαζικής καταστροφής απέναντι στον καπιταλισμό.
Σκεφτείτε το για ένα λεπτό, ο καπιταλισμός δεν φοβάται αυτούς που διαδηλώνουν στους δρόμους ζητώντας αυξήσεις μισθών για να αγοράσουν περισσότερα καταναλωτικά αγαθά. Αυτοί οι άνθρωποι, όσο οργισμένοι κι αν είναι, παίζουν ακόμα μέσα στο δικό του γήπεδο, αποδέχονται τους δικούς του κανόνες παιχνιδιού. Θέλουν περισσότερα χρήματα για να τροφοδοτήσουν την ίδια μηχανή.
Ο καπιταλισμός τρέμει αυτόν που ορθώνει το ανάστημά του και λέει: «Δεν θέλω άλλα. Μου φτάνουν αυτά που έχω. Αρνούμαι να πουλήσω τη ζωή μου για να αγοράσω τα σκουπίδια σας». Αν αύριο το πρωί οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο σταματούσαν να αγοράζουν άχρηστα πράγματα, αν περιόριζαν την κατανάλωσή τους στα απολύτως απαραίτητα, το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα θα κατέρρεε μέσα σε σαράντα οκτώ ώρες.
Επιπλέον, αυτή η πολιτισμική στροφή δεν είναι πλέον απλώς μια ιδεολογική προτίμηση, αλλά όρος για την υπαρξιακή επιβίωση του πλανήτη. Ζούμε σε υπερτροφικές κοινωνίες που πνίγονται από την ποσότητα των σκουπιδιών που παράγουν. Μολύνουμε τους ωκεανούς, καταστρέφουμε τα δάση, εξαντλούμε τους πόρους της γης, μόνο και μόνο για να συντηρήσουμε την ψεύτικη ανάγκη της άπειρης συσσώρευσης. Αλλά η άπειρη ανάπτυξη μέσα σε έναν πεπερασμένο πλανήτη είναι η ορισμός της παράνοιας, είναι η λογική του καρκινικού κυττάρου. Αν δεν μάθουμε σύντομα να ζούμε με νηφαλιότητα, ο πολιτισμός μας απλώς δεν θα επιβιώσει.
Το κείμενο του Μουχίκα κλείνει με μια ηχηρή σφαλιάρα στη «γεροντική Αριστερά» ,σε αυτή την Αριστερά που ζει υπερβολικά από τη νοσταλγία, που παραμένει αγκυλωμένη σε εικόνες του 1917 ή του 1968, που δυσκολεύεται να καταλάβει γιατί απέτυχε και φοβάται να φανταστεί νέους δρόμους προς τα εμπρός.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, κι αν επαναλαμβάνεται, το κάνει μόνο ως φάρσα. Αυτό που ήταν η Αριστερά στο παρελθόν έχει τελειώσει, έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Δεν πρόκειται να αναστήσουμε τις παλιές συνταγές, διότι οι συνταγές εκείνες δοκιμάστηκαν στο εργαστήριο της ιστορίας και παρήγαγαν εκρηκτικές αποτυχίες.
Η νέα Αριστερά, αν θέλει να έχει λόγο ύπαρξης στον 21ο αιώνα, οφείλει να είναι πιο επαναστατική από ποτέ, αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Οφείλει να μετατοπίσει το πεδίο της μάχης από το αμιγώς οικονομικό στο πολιτισμικό, στο υπαρξιακό, στο καθημερινό.
Πρέπει να επαναπροσδιορίσει την έννοια της «καλής ζωής»: Τι σημαίνει ευτυχία; Σημαίνει να έχεις δύο αυτοκίνητα και να ζεις με αντικαταθλιπτικά, ή σημαίνει να έχεις ελεύθερο χρόνο, καθαρό αέρα, ανθρώπινες σχέσεις με βάθος και μια κοινότητα που σε στηρίζει;
Πρέπει να προτείνει την αυτοδιαχείριση της καθημερινότητας: Να μάθουμε να είμαστε αφεντικά του εαυτού μας, να οργανώνουμε τη δουλειά μας, τη γειτονιά μας, τα κοινά μας σχέδια χωρίς την ανάγκη γραφειοκρατικών πατρόνων ή κεφαλαιοκρατικών αφεντικών.
Πρέπει να ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα και τον πειραματισμό: Να ξεφύγουμε από τα έτοιμα δόγματα, να δοκιμάσουμε νέες μορφές κοινωνικής οργάνωσης, νέες μορφές παραγωγής, νέους τρόπους συμβίωσης.
Ο αγώνας, λοιπόν, είναι ένα πολιτιστικό έπος. Δεν πρόκειται απλώς για την κατάληψη ενός κυβερνητικού κτηρίου ή την ψήφιση μιας σειράς νόμων. Πρόκειται για την οικοδόμηση μιας νέας ηθικής, μιας νέας συλλογικής μυθολογίας, ενός νέου φαντασιακού.
Αν δεν αλλάξει η κουλτούρα στις καθημερινές, συνηθισμένες σχέσεις των απλών ανθρώπων, αν δεν αντικατασταθεί η λατρεία του ατομικού κέρδους από την απόλαυση της συλλογικής δημιουργίας, κάθε πολιτική αλλαγή θα είναι μια τρύπα στο νερό. Θα αλλάζουμε διαχειριστές στο ίδιο απάνθρωπο λογιστήριο και θα αναρωτιόμαστε γιατί τα πράγματα γίνονται συνεχώς χειρότερα. Η επανάσταση ή θα είναι αλλαγή τρόπου ύπαρξης, ή δεν θα είναι απολύτως τίποτα.
Πηγή: https://www.facebook.com/koumoundpan
