1975 – 1977: Έργα που άγγιξαν τα όρια της γλώσσας, της αφήγησης και της κοινωνικής σκέψης

Το φθινόπωρο του πατριάρχη (Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες - 1975) Πρόκειται για ένα από τα πιο σύνθετα και δύσκολα έργα του Μάρκες, όπου η λογοτεχνική τεχνική του μαγικού ρεαλισμού φτάνει σε ακραίες μορφές, δίνοντας ένα σφοδρό πολιτικό και υπαρξιακό μήνυμα. Εξετάζει την απόλυτη εξουσία, τη μοναξιά, τη διαφθορά και τη φύση του χρόνου και της ιστορίας. Είναι μια οικουμενική αλληγορία για τις δικτατορίες, αλλά και μια βαθιά ψυχολογική μελέτη της ανθρώπινης φύσης όταν αφήνεται ανεξέλεγκτη.

Το μυθιστόρημα παρουσιάζει τη ζωή και την παρακμή ενός δικτάτορα στη Λατινική Αμερική, ο οποίος κυβερνά επί δεκαετίες με απόλυτη εξουσία. Ο «πατριάρχης» είναι μια μορφή σχεδόν μυθική, ταυτόχρονα αναγνωρίσιμη αλλά και απροσδιόριστη, καθώς δεν δίνεται συγκεκριμένο όνομα ή χώρα, αντιπροσωπεύει όλους τους αυταρχικούς ηγέτες που σημάδεψαν την ιστορία της Λατινικής Αμερικής (όπως ο Τρουχίλιο ή ο Στροσσνερ) και τα συγχωνεύει σε μια υπερβολικά μεγεθυμένη φιγούρα.

Η αφήγηση δεν ακολουθεί γραμμική δομή. Ολόκληρα κεφάλαια είναι γραμμένα σε εκτενείς παραγράφους χωρίς διαχωρισμό, δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο αναγνώστης εισέρχεται σε ένα χείμαρρο λόγου, όπου η φωνή του αφηγητή εναλλάσσεται ανάμεσα σε πρώτο και τρίτο πρόσωπο. Αυτή η μορφή δεν είναι τυχαία, μιμείται την αίσθηση του χρόνου που έχει σταματήσει, την αιωνιότητα της εξουσίας και ταυτόχρονα τη παρακμή που έρχεται αργά αλλά αμείλικτα. Κεντρικό θέμα είναι η μοναξιά της εξουσίας. Ο πατριάρχης, ενώ φαινομενικά έχει τα πάντα, στην πραγματικότητα είναι αποκομμένος από την κοινωνία, από την αγάπη και από την αλήθεια. Ζει μέσα σε ένα παλάτι γεμάτο σήψη, περιστοιχισμένος από κόλακες και προδότες, χωρίς κανέναν να εμπιστεύεται. Ακόμη και το σώμα του περιγράφεται με φθορά - σύμβολο της διαφθοράς της πολιτικής του εξουσίας.

Αποτελεί ένα αριστούργημα λογοτεχνικής καινοτομίας. Γραμμένο ως ένας συνεχής, πολυσέλιδος μονόλογος χωρίς παραγράφους, χρησιμοποιεί μια αλληλοδιπλούμενη αφηγηματική ροή που συγχέει χρόνους, φωνές και προοπτικές. Η γλώσσα είναι ποιητική, υπερβολική και κυκλική, μιμούμενη τη δομή της μνήμης και της μυθοπλασίας. Το έργο λειτουργεί επίσης ως πολιτική αλληγορία για την ιστορία των λατινοαμερικανικών χωρών, οι οποίες για δεκαετίες γνώρισαν στρατιωτικά πραξικοπήματα, τυραννικά καθεστώτα και εξωτερικές παρεμβάσεις. Η εξουσία παρουσιάζεται όχι μόνο ως καταπίεση των λαών αλλά και ως καταστροφή του ίδιου του δικτάτορα, που μετατρέπεται σε φάντασμα της δικής του τυραννίας.

Παρά την πυκνότητα του λόγου και τη δυσκολία ανάγνωσης, παραμένει μια κορυφαία στιγμή της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Μάρκες δεν αφηγείται απλώς την ιστορία ενός δικτάτορα, αλλά δημιουργεί μια παραβολή για την ανθρώπινη δίψα για εξουσία, τη ματαιότητα της αιωνιότητας και τη φθορά που συνοδεύει την απολυταρχία

Το έργο ενίσχυσε παραπέρα τον μαγικό ρεαλισμό ως μια κύρια δύναμη στη παγκόσμια λογοτεχνία και μια προφητική αναγνώριση των μηχανισμών της τυραννίας, το ίδιο σχετική δυστυχώς και με σημερινές καταστάσεις. Στα ελληνικά εκδόθηκε με τον ίδιο τίτλο, από τις εκδόσεις Λιβάνη (δεκαετία ’80).

Ράγκταϊμ (Ε.Λ. Ντοκτόροου - 1975) Ξεχωρίζει γιατί συνδυάζει ιστορικά γεγονότα, πραγματικά πρόσωπα και φανταστικούς χαρακτήρες σε μια αφήγηση που αναδεικνύει την κοινωνική και πολιτική φυσιογνωμία των Ηνωμένων Πολιτειών στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο τίτλος παραπέμπει σε ένα μουσικό είδος που άνθισε πριν την τζαζ και εξέφραζε τη ζωντάνια, τον ρυθμό και την αναστάτωση της αμερικανικής κοινωνίας. Το βιβλίο επιχειρεί να μεταφέρει αυτό το πνεύμα: ένα κείμενο ρυθμικό, με εναλλαγές προσώπων, με ανοιχτή φόρμα και ποικιλία τόνων. Εξετάζει τις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα: τα ταξικά και φυλετικά χάσματα, την κληρονομιά των μεταναστών, την άνοδο του καπιταλισμού και τον αγώνα για κοινωνική δικαιοσύνη.

Η αφήγηση συνδέει τρεις διαφορετικές οικογένειες: μια εύπορη λευκή οικογένεια από τη Νέα Υόρκη, έναν μετανάστη Εβραίο με την κόρη του, και έναν Αφροαμερικανό πιανίστα, τον Κόουλχαουζ Γουόκερ. Μέσα από τις ιστορίες τους, ο Doctorow σκιαγραφεί τις ταξικές και φυλετικές εντάσεις της εποχής. Παράλληλα, στο μυθιστόρημα εμφανίζονται και πραγματικά ιστορικά πρόσωπα: ο Χάρι Χουντίνι, η Έμμα Γκόλντμαν, ο Χένρι Φορντ, ο Τζ. Π. Μόργκαν, ο Φρόιντ, ακόμη και ο αρχιτέκτονας Στάνφορντ Γουάιτ. Η συνύπαρξη μυθοπλασίας και ιστορίας δημιουργεί ένα υβριδικό είδος αφήγησης που έμελλε να επηρεάσει βαθιά τη μεταμοντέρνα αμερικανική λογοτεχνία.

Κεντρικό μοτίβο αποτελεί η σύγκρουση ανάμεσα στο όνειρο της προόδου και στις ανισότητες που χαρακτήριζαν την αμερικανική κοινωνία. Ο μετανάστης αγωνίζεται να ενταχθεί, αλλά συναντά εμπόδια. Ο Αφροαμερικανός μουσικός βλέπει το πιάνο του να καταστρέφεται από ρατσιστές αστυνομικούς, και αυτή η ταπείνωση τον οδηγεί σε μια πράξη αντίστασης που θυμίζει κοινωνική εξέγερση. Ο Doctorow δείχνει ότι η πρόοδος και η ευημερία της Αμερικής δεν χτίστηκαν χωρίς συγκρούσεις αλλά μέσα από αδικία και ανισότητες. Σημαντικό είναι επίσης το σχόλιο για τα μέσα ενημέρωσης και την κουλτούρα: το ράγκταϊμ, ο κινηματογράφος, οι διαφημίσεις και η βιομηχανία αρχίζουν να διαμορφώνουν μια νέα εποχή, που φέρνει ενθουσιασμό αλλά και κινδύνους. Ο συγγραφέας παραλληλίζει τις προσωπικές ιστορίες με την εθνική ιστορία, δημιουργώντας την αίσθηση ότι οι ζωές των «απλών» ανθρώπων δεν μπορούν να αποκοπούν από τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής τους.

Είναι μια αλληγορία για την Αμερική, την υπόσχεση της ελευθερίας και της ισότητας, αλλά και την πραγματικότητα της ανισότητας, του ρατσισμού και της βίας. Η γλώσσα του Doctorow είναι απλή και καθαρή, με ελάχιστους διαλόγους, θυμίζοντας χρονικό και η αφήγηση ξεχωριστή, ρυθμική, σχεδόν κινηματογραφική, που θυμίζει τη μουσική ragtime του τίτλου. Επανάφερε με δύναμη το μυθιστόρημα ιστορικής μυθοπλασίας, δείχνοντας πώς η ιστορία μπορεί να αναμειχθεί με τη μυθοπλασία για να πει μια βαθύτερη αλήθεια για ένα έθνος. Άνοιξε το δρόμο για μια ολόκληρη τάση παρόμοιων έργων.

Το βιβλίο παραμένει έως σήμερα ένα από τα μυθιστόρημα που διαβάζεται τόσο για την αφήγησή του όσο και για τον οξυδερκή του κοινωνικό-πολιτικό σχολιασμό. Στα ελληνικά έχει εκδοθεί με τον ίδιο τίτλο από τις εκδόσεις Νεφέλη (δεκαετία ’80).

Φίλιππος Μαργαρίτης Η μούσα Ευτέρπη 1845

Η κυρά των αμπελιών (Γιάννης Ρίτσος – 1975) Αποτελεί ένα από τα έργα της ώριμης δημιουργίας του ποιητή, το οποίο εντάσσεται στον μεγάλο κύκλο που διασταυρώνει προσωπικά βιώματα, συλλογική μνήμη και εθνική ταυτότητα. Ο τίτλος παραπέμπει σε μια παραδοσιακή, σχεδόν λαϊκή φιγούρα, που συνδέεται με τη γη, τον μόχθο, αλλά και τη γυναικεία παρουσία ως δύναμη γονιμότητας και αντοχής.

Είναι γραμμένο σε ελεύθερο στίχο, με τη χαρακτηριστική πυκνότητα και μουσικότητα του Ρίτσου. Η γλώσσα του είναι άμεση, καθημερινή, αλλά συγχρόνως συμβολική, φορτωμένη με εικόνες που υπερβαίνουν την ατομική εμπειρία και αποκτούν συλλογικό χαρακτήρα. Όπως και σε άλλα έργα του, ο ποιητής χρησιμοποιεί σύμβολα από τη φύση (αμπέλι, χώμα, νερό, ήλιος) για να μιλήσει για την ιστορία, τον άνθρωπο, τη μνήμη και την αντοχή.

Η «κυρά» του τίτλου δεν είναι απλώς μια γυναίκα. Είναι μια αλληγορική μορφή που συμπυκνώνει το πρόσωπο της μάνας, της αγρότισσας, της γυναίκας που κρατάει τον τόπο όρθιο, αλλά και της ίδιας της Ελλάδας. Στη φωνή της, η παράδοση και η καθημερινή ζωή συνδέονται με την εθνική εμπειρία και τον πολιτικό αγώνα. Το αμπέλι λειτουργεί ως σύμβολο καρποφορίας αλλά και μόχθου, καθώς απαιτεί κόπο, υπομονή και αντίσταση στις αντιξοότητες.

Το έργο γράφεται σε μια στιγμή ιστορικής μετάβασης. Η πτώση της χούντας το 1974 και η αναζήτηση μιας νέας πορείας για τη χώρα διαπερνούν έμμεσα το ποίημα. Χωρίς να κάνει άμεση πολιτική καταγγελία, ο Ρίτσος αφήνει να αναδυθεί το βίωμα της καταπίεσης και η ελπίδα για αναγέννηση. Η «κυρά των αμπελιών» γίνεται έτσι φωνή του λαού που άντεξε, που βίωσε τον πόνο, αλλά κρατάει ακόμα τη γη και το μέλλον. Επίσης, το ποίημα έχει έντονη υπαρξιακή διάσταση. Ο Ρίτσος δεν γράφει μόνο για την ιστορική μοίρα αλλά και για την προσωπική εμπειρία του ανθρώπου απέναντι στον χρόνο, στη φθορά και στον θάνατο. Η «κυρά» είναι μια μορφή που ενσαρκώνει τη συνέχεια, τη μνήμη, τη μετάδοση από γενιά σε γενιά. Το αμπέλι, με τους κύκλους της σποράς και του τρύγου, γίνεται αλληγορία για τον ίδιο τον κύκλο της ζωής.

Η αξία του έργου έγκειται στο ότι κατορθώνει να ενώσει το προσωπικό με το συλλογικό, το πολιτικό με το ποιητικό, το καθημερινό με το συμβολικό. Όπως σε πολλές συλλογές του Ρίτσου, έτσι κι εδώ η γυναίκα παρουσιάζεται ως κεντρική δύναμη που διαφυλάσσει την παράδοση, αλλά ταυτόχρονα γίνεται φορέας ανανέωσης και ελπίδας. Η γλώσσα, λιτή αλλά βαθιά, δίνει στον αναγνώστη την αίσθηση πως ακούει έναν οικείο λόγο, έναν λόγο που ανήκει στη γη και στον λαό. Αποτελεί, έτσι, μια ποιητική σύνθεση που συνομιλεί με την ελληνική παράδοση, με την ιστορία της αντίστασης και με την ίδια την ανθρώπινη μοίρα. Είναι έργο βαθιά ριζωμένο στο παρόν του, αλλά με διαχρονικό χαρακτήρα, όπως όλη η ώριμη ποίηση του Ρίτσου.

Που είναι τα παιδιά; (Μαίρη Χίγκινς Κλαρκ - 1975) Καθιέρωσε τη συγγραφέα ως «βασίλισσα του θρίλερ». Το έργο αποτελεί τυπικό δείγμα του ψυχολογικού θρίλερ, όπου η αγωνία πηγάζει όχι μόνο από την πλοκή, αλλά και από τη σταδιακή αποκάλυψη μυστικών του παρελθόντος.

Η ιστορία ξεκινά με την κεντρική ηρωίδα, τη Νάνσι Χάρμον, μια γυναίκα που προσπαθεί να χτίσει ξανά τη ζωή της μετά από ένα σκοτεινό παρελθόν. Χρόνια πριν, είχε κατηγορηθεί για τον φόνο των παιδιών της, αν και τελικά αθωώθηκε. Παρά την αθώωση, η καχυποψία και η κακή φήμη την ανάγκασαν να αλλάξει ταυτότητα, να μετακομίσει σε άλλη πολιτεία και να προσπαθήσει να ξεκινήσει από την αρχή. Στο νέο της ξεκίνημα, η Νάνσι ξαναπαντρεύεται και αποκτά δύο ακόμη παιδιά. Όμως, η ζωή της ανατρέπεται δραματικά όταν αυτά τα παιδιά εξαφανίζονται ξαφνικά. Το παρελθόν επιστρέφει και όλοι γύρω της την υποπτεύονται ξανά. Η ερώτηση που διατρέχει το βιβλίο – και δίνει και τον τίτλο του –  είναι ακριβώς αυτή: πού είναι τα παιδιά; Είναι ζωντανά; Ποιος τα πήρε; Μήπως τελικά η μητέρα τους κρύβει ένα φρικτό μυστικό;

Η αφήγηση ξεδιπλώνεται μέσα από συνεχή ανατροπή και εναλλαγή προοπτικών. Ο αναγνώστης βυθίζεται σε μια ατμόσφαιρα φόβου, αμφιβολίας και αγωνίας, ενώ παράλληλα αποκαλύπτονται κομμάτια από το παρελθόν της ηρωίδας. Ο μηχανισμός της ψυχολογικής έντασης είναι καθοριστικός: η Κλαρκ δεν περιγράφει απλώς μια εξαφάνιση, αλλά χτίζει ένα δίκτυο αμφιβολιών γύρω από την αξιοπιστία της μητέρας, το τραύμα, τη μνήμη και τις κοινωνικές προκαταλήψεις. Θεματικά, το έργο αγγίζει τη μητρότητα και την αμφισβήτησή της, την κοινωνική καχυποψία απέναντι στη γυναίκα όταν δεν ταιριάζει στις αναμενόμενες νόρμες, τον φόβο της επανάληψης του παρελθόντος, την ισορροπία ανάμεσα στην αλήθεια και στην ψευδαίσθηση.

Το μυθιστόρημα έθεσε τα θεμέλια για το συγγραφικό ύφος της Κλαρκ: γρήγορη αφήγηση, σύντομα κεφάλαια, έντονο σασπένς, καθημερινοί χαρακτήρες που βρίσκονται σε ακραίες καταστάσεις. Η ίδια έλεγε ότι ήθελε να γράφει «ιστορίες όπου οι απλοί άνθρωποι γίνονται ήρωες όταν βρεθούν σε κρίση».

Δεν είναι μόνο μια ιστορία αγωνίας, αλλά και μια μελέτη για τον τρόπο που η κοινωνία αντιμετωπίζει τις γυναίκες όταν βρίσκονται σε θέση κατηγορούμενης. Μέσα από το προσωπικό δράμα της Νάνσι, αναδεικνύεται η σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη για δικαιοσύνη και στην ευκολία με την οποία η κοινωνία στιγματίζει. Έτσι, το βιβλίο ξεπερνά τα όρια της αστυνομικής λογοτεχνίας και αποκτά κοινωνική διάσταση. Στα ελληνικά έχει κυκλοφορήσει με τον ίδιο τίτλο από τις εκδόσεις Bell.

Σχολή για ηλίθιους (Σάσα Σόκολοφ - 1976) Εκδόθηκε αρχικά εκτός Σοβιετικής Ένωσης, καθώς η λογοκρισία δεν επέτρεπε τέτοια κείμενα να κυκλοφορήσουν επίσημα εκείνη την εποχή. Εξετάζει την τρέλα, την ελευθερία, την απομόνωση και τη σχέση του ατόμου με τον καταπιεστικό κοινωνικό μηχανισμό (συμβολιζόμενο από τη σχολή). Είναι μια εξέγερση μέσω της γλώσσας.

Πρόκειται για ένα από τα πιο ιδιότυπα και πειραματικά μυθιστορήματα της σοβιετικής λογοτεχνίας, που συχνά συγκρίνεται με τον Τζόυς ή τον Μπέκετ για την τεχνική του. Η «σχολή» του τίτλου παραπέμπει σε ένα ίδρυμα για παιδιά με «ειδικές ανάγκες», αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί ως αλληγορία για την κοινωνία γενικότερα. Οι «ηλίθιοι» δεν είναι μόνο οι μαθητές, αλλά και όλοι εκείνοι που ζουν μέσα σε ένα καθεστώς καταπίεσης, αδυνατώντας να εκφραστούν ελεύθερα.

Η δομή του έργου είναι ασυνήθιστη. Δεν υπάρχει γραμμική αφήγηση ούτε παραδοσιακή πλοκή. Η ιστορία παρουσιάζεται μέσα από τον εσωτερικό μονόλογο ενός απροσδιόριστου αφηγητή, ο οποίος μοιάζει να πάσχει από κάποια ψυχική διαταραχή ή να ζει σε μια κατάσταση διχασμού. Οι φωνές μπλέκονται, άλλοτε μιλάει στο πρώτο πρόσωπο, άλλοτε στο τρίτο, και συχνά η αφήγηση διακόπτεται από ασύνδετες εικόνες, αναμνήσεις ή φαντασιώσεις. Αυτό το «ασαφές» ύφος είναι κεντρικό για την κατανόηση του έργου. Μέσα από τον παραληρηματικό λόγο του αφηγητή, ο Σόκολοφ καταγγέλλει έμμεσα τη σοβιετική πραγματικότητα, με τον γραφειοκρατικό παραλογισμό, την έλλειψη ατομικής ελευθερίας και την αλλοτρίωση.

Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της Ρωσικής μετα-μοντέρνας λογοτεχνίας. Η γλώσσα είναι πρωταρχική, η πλοκή υποχωρεί μπροστά στη λυρική, ποιητική και ρυθμική προσοχή στη λέξη. Η δομή είναι αποσπασματική, μη γραμμική και ονειρική, καταλύοντας πλήρως τις συμβατικές αφηγηματικές προσδοκίες. Είναι γεμάτο λογοπαίγνια, γλωσσικές εκτροπές, φανταστικές εικόνες, όπου ο χρόνος και ο χώρος χάνουν τη σταθερότητά τους. Ο αναγνώστης βρίσκεται σε έναν κόσμο όπου το πραγματικό και το φανταστικό συγχέονται, όπου η καθημερινότητα της σχολικής ζωής μετατρέπεται σε παραβολή για την ανθρώπινη ύπαρξη. Παράλληλα, το βιβλίο έχει έντονη φιλοσοφική και υπαρξιακή διάσταση. Ο ήρωας μιλά για τον θάνατο, για τη μνήμη, για την αδυναμία επικοινωνίας, για την αίσθηση ότι ο άνθρωπος είναι παγιδευμένος σε έναν κόσμο που δεν τον κατανοεί. Η «τρέλα» του αφηγητή είναι στην πραγματικότητα ένα είδος σοφίας, ένας τρόπος να αποκαλύπτεται η αλήθεια που οι «λογικοί» δεν μπορούν να δουν.

Αν και δύσκολο στην ανάγνωση, το βιβλίο ανταμείβει τον αναγνώστη που επιμένει, καθώς του αποκαλύπτει μια βαθιά ποιητική και παράδοξη όραση για τον κόσμο. Η «Σχολή για ηλίθιους» δεν προσφέρει μια παραδοσιακή ιστορία, αλλά μια εμπειρία γλώσσας και συνείδησης, όπου η «τρέλα» γίνεται καθρέφτης της κοινωνικής και ατομικής αλήθειας. Η λογοτεχνική σημασία του έργου είναι μεγάλη, γιατί τοποθετείται στο μεταίχμιο της σοβιετικής λογοτεχνίας και της ρωσικής μεταμοντέρνας γραφής. Σήμερα αναγνωρίζεται διεθνώς ως ένα αριστούργημα του 20ού αιώνα, απαραίτητο για όσους θέλουν να κατανοήσουν την εξέλιξη της ρωσικής λογοτεχνίας. Ο Σόκολοφ θεωρείται ένας από αυτούς τους πρωτοπόρους στην ΕΣΣΔ, επηρεάζοντας αργότερα συγγραφείς που αναζητούσαν νέους τρόπους έκφρασης πέρα από τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό.

Η Ώρα του Αστεριού (Κλαρίσε Λισπέκτορ - 1977) Το τελευταίο μυθιστόρημα της Βραζιλιάνας συγγραφέως Clarice Lispector, που εκδόθηκε λίγο πριν τον θάνατό της. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας, τόσο για τη θεματολογία του όσο και για τον ιδιόμορφο αφηγηματικό του τρόπο.

Η ιστορία επικεντρώνεται στη Μακαμπέα, μια νεαρή γυναίκα από φτωχή επαρχία του βορρά της Βραζιλίας, που μεταναστεύει στο Ρίο ντε Τζανέιρο αναζητώντας εργασία. Είναι μια φιγούρα αδύναμη, σχεδόν αόρατη, που ζει στο περιθώριο της κοινωνίας. Εργάζεται ως δακτυλογράφος με πενιχρό μισθό, τρέφεται πρόχειρα, δεν έχει φίλους, ούτε πραγματική κοινωνική ζωή. Η ύπαρξή της είναι γεμάτη απλότητα, έλλειψη και μοναξιά. Είναι μια ηρωίδα που ενσαρκώνει την κοινωνική αδικία. Η Λισπέκτορ δεν την εξιδανικεύει, αντίθετα, την παρουσιάζει με όλες τις αδυναμίες της, αλλά με τρόπο που αναδεικνύει τη γυμνή ανθρωπιά της. Η ασημαντότητά της γίνεται, τελικά, το ίδιο το θέμα του βιβλίου: πώς μπορεί η λογοτεχνία να μιλήσει για τους «αόρατους» ανθρώπους; Η αφήγηση κορυφώνεται σε μια τραγική ειρωνεία. Η Μακαμπέα, όταν επισκέπτεται μια μάντισσα, ακούει ότι σύντομα θα βρει αγάπη, χρήματα και ευτυχία. Φεύγοντας γεμάτη ελπίδα, σκοτώνεται σε ένα τροχαίο ατύχημα. Έτσι, η «ώρα του αστεριού» - η στιγμή που για λίγο πίστεψε ότι θα γίνει ηρωίδα της ζωής της - συμπίπτει με τον θάνατό της.

Η θεματική βαθύτητα του έργου αγγίζει τα όρια της φτώχειας, της μοναξιάς, της αφάνειας και της ύπαρξης. Ρωτά τι σημαίνει να είσαι ένα άτομο στο περιθώριο, και ποια είναι η ευθύνη του αφηγητή απέναντι στο υποκείμενό του. Η ιδιαιτερότητα του έγκειται στην αφηγηματική δομή. Η ιστορία δεν αφηγείται μόνο τη ζωή της Μακαμπέα, αλλά και τον ίδιο τον τρόπο που γράφεται. Ο συγγραφέας-αφηγητής, που ονομάζεται Ροντρίγκο Σ.Μ., παρεμβάλλεται συνεχώς, σχολιάζει την αφήγηση, εκφράζει τις αμφιβολίες του, αμφισβητεί την ίδια την πράξη της γραφής. Έτσι, το βιβλίο αποκτά μετα-λογοτεχνικό χαρακτήρα: δεν λέει απλώς μια ιστορία, αλλά στοχάζεται πάνω στο πώς αφηγούμαστε μια ιστορία και τι σημαίνει να δίνουμε φωνή σε αυτούς που δεν έχουν φωνή. Είναι βαθιά υπαρξιακό και κοινωνικό. Από τη μια, μιλά για τον πόνο των περιθωριοποιημένων και την αδικία της κοινωνίας. Από την άλλη, θέτει φιλοσοφικά ερωτήματα για την ύπαρξη, την ταυτότητα, το νόημα της ζωής και της λογοτεχνίας. Η γλώσσα της Λισπέκτορ είναι απλή, σχεδόν καθημερινή, αλλά γεμάτη ένταση και στοχασμό, σαν να αγγίζει συνεχώς το όριο ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το μεταφυσικό, προσπαθώντας να καταγράψει τη "πραγματικότητα" της ύπαρξης της ηρωίδας πέρα από τις συμβατικές δομές.

Είναι ένα έργο-σταθμός, γιατί καταφέρνει να δώσει φωνή στους «ασήμαντους», να αναδείξει την τραγικότητα της απλής ύπαρξης και να μετατρέψει μια φτωχή δακτυλογράφο σε σύμβολο ολόκληρης της ανθρωπότητας που αγωνίζεται να βρει νόημα.

Είχε τεράστια επιρροή στη λατινοαμερικανική και τη φεμινιστική λογοτεχνία. Θεωρείται θεμέλιος λίθος της "ροής σκέψης" και της φιλοσοφικής προσέγγισης στο μυθιστόρημα, επηρεάζοντας γενιές συγγραφέων. Αναγνωρίζεται ως ένα από τα πιο πρωτότυπα και δυνατά φιλοσοφικά μυθιστορήματα του περασμένου αιώνα. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε με τον ίδιο τίτλο από τις εκδόσεις Άγρα.

By Just Dreaming

Ο Μπουτ, το ψάρι (Γκύντερ Γκρας – 1977) Ογκώδες, πολυεπίπεδο έργο, με σατιρικό, αλληγορικό και πολιτικό χαρακτήρα, όπου η λογοτεχνική φαντασία μπλέκεται με την ιστορία, τη μυθολογία και το παραμύθι. Είναι μια πυκνή, λογοτεχνική μελέτη για τη γερμανική ταυτότητα, το βάρος της ιστορίας, την επεξεργασία του ναζιστικού παρελθόντος και τη δημιουργία εθνικών αφηγημάτων.

Η αφετηρία του βιβλίου είναι το παραμύθι των αδελφών Γκριμ «Ο ψαράς και η γυναίκα του», όπου ένας ψαράς πιάνει ένα μαγικό ψάρι που μιλά και ικανοποιεί τις επιθυμίες της γυναίκας του. Ο Γκρας παίρνει αυτό το μοτίβο και το αναπτύσσει σε ένα τεράστιο μυθιστόρημα που διατρέχει ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία, από την προϊστορία μέχρι τον 20ό αιώνα. Το ψάρι γίνεται αφηγητής, σχολιαστής και συμβολικό πρόσωπο, που παρακολουθεί την εξέλιξη των κοινωνιών, των φύλων και της πολιτικής. Ο συγγραφέας περιγράφει σκηνές από την εποχή των σπηλαίων, από τον Μεσαίωνα, από τη Γερμανία του 20ού αιώνα, πάντοτε με ειρωνεία και υπερβολή. Το μαγικό ψάρι συνομιλεί με μάγειρες, γυναίκες, πολιτικούς, και γίνεται ένα είδος «διαχρονικού μάρτυρα» της ανθρώπινης ιστορίας.

Κεντρικό θέμα του έργου είναι η σχέση ανάμεσα στα φύλα και, πιο συγκεκριμένα, η κυριαρχία των ανδρών έναντι των γυναικών μέσα στην ιστορία. Ο Γκρας επιχειρεί μια ιδιότυπη «φεμινιστική ιστορία» της ανθρωπότητας: παρουσιάζει τις γυναίκες ως δυνάμεις δημιουργικές, ικανές να θρέψουν και να φροντίσουν, ενώ οι άντρες εμφανίζονται ως εκείνοι που κυριαρχούν με τη βία, τον πόλεμο και την εξουσία. Το μαγικό ψάρι, που αρχικά βοηθάει τον άνθρωπο, τελικά γίνεται σύμβολο της πατριαρχικής λογικής που νομιμοποιεί αυτή την ανισότητα.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η μαγειρική στο βιβλίο. Ο Γκρας ενσωματώνει πολλές συνταγές, περιγραφές φαγητών και σκηνές μαγειρέματος. Το φαγητό εδώ δεν είναι απλώς γαστρονομία, αλλά συμβολισμός: δείχνει τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, με το σώμα, με την επιθυμία, αλλά και με την εκμετάλλευση. Οι γυναίκες εμφανίζονται ως μαγείρισσες, τροφές και θύματα ταυτόχρονα, ενώ το ψάρι-Μπουτ είναι μια πηγή τροφής αλλά και γνώσης.

Η γλώσσα του Γκρας είναι πλούσια, ειρωνική, γεμάτη υπαινιγμούς και λογοπαίγνια. Ο Γκρας συνεχίζει εδώ το έργο του "Ταμπούρλου", με μια πλούσια, βαθιά συμβολική και συχνά γκροτέσκο γλώσσα. Η αφήγηση είναι μη γραμμική, γεμάτη αναδρομές και αλληγορίες, εξερευνώντας τη σχέση μεταξύ μύθου, ιστορίας και ατομικής μνήμης. Το έργο είναι απαιτητικό, καθώς κινείται συνεχώς ανάμεσα σε διαφορετικά επίπεδα: το παραμύθι, την πολιτική αλληγορία, την κοινωνική σάτιρα, την ιστορική αφήγηση. Παράλληλα, αντικατοπτρίζει το πνεύμα της δεκαετίας του ’70, με τον φεμινισμό, τα κοινωνικά κινήματα και την κριτική της πατριαρχίας και αποτελεί γέφυρα μεταξύ του μοντερνισμού και της μεταμοντέρνας αφήγησης.

Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα του Γκρας, ισάξιο σε σημασία με το εμβληματικό του Ταμπούρλο και παρά την πολυπλοκότητά του, παραμένει επίκαιρο λόγω των ερωτημάτων που θέτει για την εξουσία, την ανισότητα και τη θέση της γυναίκας στον κόσμο. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτης.

Φάλκονερ (Τζον Τσίβερ - 1977) Δυνατό, ρεαλιστικό μυθιστόρημα που σηματοδοτεί μια στροφή για τον συγγραφέα. Θεματικά βαθύ αλλά λιγότερο καινοτόμο σε σχέση με τα άλλα, όμως θεωρείται το κορυφαίο του μυθιστόρημα. Αν και ο Cheever ήταν ήδη γνωστός για τα διηγήματά του που απεικόνιζαν τη ζωή των μεσοαστών στα προάστια, με το «Falconer» στράφηκε σε πιο σκοτεινά, εσωτερικά και κοινωνικά θέματα, αναδεικνύοντας μια διαφορετική πλευρά της γραφής του.

Η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα στη φανταστική φυλακή Falconer, που λειτουργεί ως συμβολικός μικρόκοσμος της αμερικανικής κοινωνίας. Κεντρικός ήρωας είναι ο Farragut, πανεπιστημιακός καθηγητής και μορφωμένος άνθρωπος, που καταλήγει στη φυλακή αφού σκότωσε τον αδελφό του κατά τη διάρκεια μιας κρίσης που σχετίζεται με τον εθισμό του στα ναρκωτικά. Εκεί βρίσκεται αντιμέτωπος με την απομόνωση, τη σκληρότητα του σωφρονιστικού συστήματος, αλλά και με την ανάγκη να επαναπροσδιορίσει τον εαυτό του. Η φυλακή στο «Falconer» δεν είναι απλώς χώρος τιμωρίας, αλλά μια μεταφορά για την υπαρξιακή φυλάκιση που μπορεί να βιώνει ο καθένας: εγκλωβισμός στις ενοχές, στα πάθη, στις κοινωνικές συμβάσεις. Μέσα στη φυλακή, ο Farragut γνωρίζει άλλους κρατούμενους και έρχεται κοντά με τον Jody, έναν συγκρατούμενό του με τον οποίο αναπτύσσει μια ερωτική σχέση. Αυτό το στοιχείο υπήρξε ιδιαίτερα τολμηρό για την εποχή, καθώς ο Τσίβερ μιλά ανοιχτά για την ομοφυλοφιλία, συνδέοντάς την με την ανθρώπινη ανάγκη για αγάπη και οικειότητα μέσα σε συνθήκες απόγνωσης. Το ερωτικό στοιχείο δεν παρουσιάζεται με ηδονοβλεπτική διάθεση, αλλά ως βαθιά ανθρώπινη εμπειρία που φέρνει τη λύτρωση και την τρυφερότητα σε έναν χώρο βίας και πόνου.

Θεματικά, το μυθιστόρημα αγγίζει: την ενοχή και την εξιλέωση, τον εθισμό και την αυτοκαταστροφή, την ανδρική συναισθηματικότητα, τη δύναμη της αγάπης ακόμα και στις πιο απάνθρωπες συνθήκες, την ελευθερία και τον εγκλεισμό, σε κυριολεκτικό και συμβολικό επίπεδο. Η γλώσσα του Τσίβερ είναι χαρακτηριστική: λιτή, καθαρή, αλλά ταυτόχρονα γεμάτη συμβολισμούς και υπόγεια ένταση. Οι περιγραφές της φυλακής, των σωμάτων, της βίας και της τρυφερότητας συνυπάρχουν σε μια αφήγηση που αποκαλύπτει την ομορφιά και την ασχήμια του ανθρώπου ταυτόχρονα.

Προκάλεσε μεγάλη εντύπωση όταν εκδόθηκε. Κάποιοι κριτικοί το θεώρησαν σκοτεινό και σκληρό, άλλοι όμως το αναγνώρισαν ως το σημαντικότερο έργο του συγγραφέα, επειδή απομακρυνόταν από τη γνώριμη θεματολογία των προαστίων και έφτανε σε πιο βαθιά, υπαρξιακά ερωτήματα. Παραμένει σήμερα ένα από τα σημαντικά μυθιστορήματα της αμερικανικής λογοτεχνίας της δεκαετίας του ’70. Δεν είναι μόνο μια ιστορία φυλακής, αλλά μια μεταφορά για την ανθρώπινη ψυχή: τον πόνο, την ανάγκη για κάθαρση και την αναζήτηση ελευθερίας. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγρα.

P.PICASSO Ντόρα Μάαρ με γάτα

Η λάμψη (Στέφεν Κίνγκ – 1977) Αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα έργα τρόμου του 20ού αιώνα, το οποίο καθιέρωσε οριστικά τον Κινγκ ως «βασιλιά του τρόμου». Η καινοτομία του δεν βρίσκεται τόσο στη γλώσσα ή τη φόρμα, όσο στη δομή και την ψυχολογική επίδραση.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στο απομονωμένο ξενοδοχείο Overlook, το οποίο κλείνει για τον χειμώνα και χρειάζεται κάποιον να το συντηρεί. Τη δουλειά αναλαμβάνει ο Τζακ Τόρανς, ένας επίδοξος συγγραφέας με προβλήματα αλκοολισμού και βίαιης συμπεριφοράς. Μαζί του πηγαίνει η σύζυγός του Γουέντι και ο μικρός τους γιος, Ντάνι. Ο Ντάνι διαθέτει μια ιδιαίτερη ψυχική ικανότητα, που ονομάζεται «λάμψη» (the shining). Μπορεί να διαβάζει σκέψεις, να βλέπει οράματα και να αντιλαμβάνεται γεγονότα που δεν είναι ορατά στους άλλους. Μέσα από το χάρισμά του, καταλαβαίνει ότι το ξενοδοχείο είναι στοιχειωμένο από σκοτεινές δυνάμεις, γεμάτο φαντάσματα και τραγικά γεγονότα από το παρελθόν. Καθώς οι μήνες περνούν, ο απομονωμένος χώρος και οι υπερφυσικές δυνάμεις του ξενοδοχείου επηρεάζουν τον Τζακ, που βυθίζεται στην τρέλα. Το Overlook «παίζει» με τις αδυναμίες του, τον ωθεί στον αλκοολισμό, στη βία και τελικά στην επιθυμία να σκοτώσει τη γυναίκα και το παιδί του. Ο Ντάνι, με τη βοήθεια της «λάμψης» του, προσπαθεί να καταλάβει, να προλάβει και επιβιώσει μέσα σε αυτή την εφιαλτική κατάσταση.

Το μυθιστόρημα είναι περισσότερο από μια ιστορία τρόμου. Αγγίζει βαθύτερα ζητήματα όπως: ο αλκοολισμός και η αυτοκαταστροφή, η βία μέσα στην οικογένεια, η κληρονομικότητα του κακού, η πάλη ανάμεσα στην αθωότητα και την τρέλα. Δεν είναι απλώς σκηνικό, αλλά χαρακτήρας από μόνο του. Το κτίριο γίνεται σύμβολο της παγίδευσης, της αλλοίωσης της ψυχής, αλλά και της ιστορικής βίας που κουβαλά (δολοφονίες, μαφιόζικες ιστορίες, βίαια πάθη).

Η αφηγηματική τεχνική του Κινγκ εναλλάσσει τις σκέψεις των ηρώων, δημιουργώντας ένα ψυχολογικό θρίλερ όπου η αγωνία δεν προέρχεται μόνο από τα φαντάσματα, αλλά και από την ψυχή του ανθρώπου που παραδίδεται στις πιο σκοτεινές του παρορμήσεις. Σήμερα, η «Λάμψη» θεωρείται κλασικό έργο τρόμου, αλλά και σημαντικό ψυχολογικό μυθιστόρημα. Δεν μιλά απλώς για στοιχειωμένα κτίρια, αλλά για τον εσωτερικό τρόμο που ζει μια οικογένεια, όταν ο πατέρας γίνεται θύτης και το σπίτι μετατρέπεται σε παγίδα. Το ξενοδοχείο γίνεται καθρέφτης της ανθρώπινης παραφροσύνης. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Λιβάνη.

Monkey Grip (Έλεν Γκάρνερ - 1977) Από τα πρώτα και πιο επιδραστικά μυθιστορήματα του αυστραλιανού "νέας κύματος" και του φεμινισμού. Αξιοσημείωτο για το ρεπορτάζ του και τον αυτοβιογραφικό του τόνο, αλλά η λογοτεχνική του καινοτομία είναι περισσότερο στο περιεχόμενο, παρά στη μορφή.

Ο ευρηματικός τίτλος παραπέμπει σε μια «μαϊμουδίσια λαβή»: μια αρπάγη που δεν σε αφήνει να ξεφύγεις. Συμβολίζει τόσο την εξάρτηση από τα ναρκωτικά όσο και την εξάρτηση που δημιουργείται στις ανθρώπινες σχέσεις. Η Νόρα γνωρίζει ότι η σχέση της με τον Τζόκ την πληγώνει, αλλά δεν μπορεί να απελευθερωθεί από αυτόν. Η αγάπη παρουσιάζεται εδώ ως μια μορφή εθισμού.

Θεωρείται το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα που κατέγραψε με ειλικρίνεια τη ζωή της εναλλακτικής νεολαίας της Μελβούρνης τη δεκαετία του ’70. Αφηγείται τη ζωή της Νόρας, μιας ανύπαντρης μητέρας που μεγαλώνει την κόρη της ενώ κινείται μέσα σε έναν κόσμο κοινοβίων, σχέσεων και καλλιτεχνικών κύκλων. Κεντρική πλοκή είναι η θυελλώδης σχέση της με τον Τζόκ, έναν νεαρό άντρα γοητευτικό μεν, αλλά εθισμένο στην ηρωίνη. Η σχέση τους είναι γεμάτη πάθος αλλά και αυτοκαταστροφή: η Νόρα τον αγαπά, αλλά ταυτόχρονα παλεύει με την τοξικότητα που φέρνει η εξάρτηση του Τζόκ.

Θεματικά ασχολείται με: τη σύγκρουση ανάμεσα στην ελευθερία και την εξάρτηση, τη μοναξιά μέσα στις σχέσεις, την αναζήτηση ταυτότητας και κοινότητας, τη γυναικεία εμπειρία στη σύγχρονη πόλη. Είναι εξαιρετικά ρεαλιστικό και γραμμένο με τόλμη. Η Garner γράφει με απλότητα, σχεδόν σαν ημερολόγιο, χωρίς φανταχτερή λογοτεχνική γλώσσα. Αυτή η άμεση γραφή φέρνει τον αναγνώστη πολύ κοντά στην καθημερινότητα της Νόρας και κάνει το βιβλίο να μοιάζει σχεδόν ντοκουμέντο μιας εποχής. Περιγράφει χωρίς ωραιοποίηση την καθημερινότητα μιας γενιάς που ζει στο περιθώριο, με έντονη σεξουαλική ελευθερία, με ναρκωτικά, με πειραματισμούς και με την αίσθηση μιας κοινότητας που αναζητά νέες μορφές ζωής. Ωστόσο, παρά την «αντισυμβατικότητα», ο πόνος, η μοναξιά και η ανασφάλεια είναι διαρκώς παρόντα.

Το έργο έχει έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Η Garner, που τότε ζούσε σε καλλιτεχνικούς κύκλους στη Μελβούρνη, μετέφερε στο βιβλίο προσωπικές εμπειρίες και παρατηρήσεις. Αυτό προκάλεσε αρχικά αντιδράσεις, καθώς το μυθιστόρημα κατηγορήθηκε ότι ήταν «υπερβολικά ωμό» ή ότι αποκάλυπτε πράγματα που έπρεπε να μείνουν ιδιωτικά. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου αναγνωρίστηκε ως πρωτοποριακό, γιατί έφερε μια νέα φωνή στη λογοτεχνία, γυναικεία, ειλικρινή και ανεπιτήδευτη.

Είναι σήμερα κλασικό για την αυστραλιανή λογοτεχνία, γιατί κατέγραψε με αυθεντικότητα μια ολόκληρη γενιά που βρισκόταν ανάμεσα στην ελευθερία και στην απώλεια. Είναι ταυτόχρονα ερωτικό, κοινωνικό και βαθιά υπαρξιακό, και εξακολουθεί να συγκινεί για τον τρόπο που δείχνει ότι η αγάπη μπορεί να είναι τόσο θεραπευτική όσο και καταστροφική. Στα ελληνικά δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό και δεν φαίνεται να έχει κυκλοφορήσει σε μετάφραση, όμως αποτελεί ορόσημο για την αυστραλιανή λογοτεχνία.

1972-1973: Απο το Ρίτσο στη Ριτς και από το Πίνσον στο Σογίνκα

Στο λόφο του Γουότερσιπ (Λαγούπολη) (Ρίτσαρντ Άνταμς – 1972) Ένα αριστούργημα αφήγησης, μια επική πορεία που λειτουργεί και ως συναρπαστική περιπέτεια και ως αλληγορία για την κοινωνία. Η καινοτομία βρίσκεται στη δομή του παραμυθιού και στον πλούσιο μυθοπλαστικό κόσμο.

Παρότι θεωρήθηκε αρχικά παιδικό βιβλίο λόγω της χρήσης ζώων-ηρώων, στην πραγματικότητα αποτελεί ένα βαθιά αλληγορικό μυθιστόρημα, που αγγίζει θέματα πολιτικής, κοινωνικής οργάνωσης, ελευθερίας και επιβίωσης. Η αφήγηση περιστρέφεται γύρω από μια ομάδα ανθρωπόμορφων λαγών που εγκαταλείπουν τη φωλιά τους, όταν ένα από τα μέλη τους, ο οραματιστής Φάιβερ, προαισθάνεται καταστροφή. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο θαρραλέος Χέιζελ, τους οδηγεί σε ένα μακρύ και επικίνδυνο ταξίδι αναζητώντας ένα μέρος για να ιδρύσουν μια νέα φωλιά αντιμετωπίζοντας κινδύνους και πειρασμούς. Έχει περιγραφεί ως μια αλληγορία, «καθρεφτίζοντας τους διαχρονικούς αγώνες ανάμεσα στην τυραννία και την ελευθερία, τη λογική και το τυφλό συναίσθημα και το άτομο και το εταιρικό κράτος». Στη διαδρομή συναντούν αντιξοότητες, εχθρικά ζώα και άλλα λαγουδοχωριά με αυστηρές ή καταπιεστικές κοινωνικές δομές. Το σημαντικότερο από αυτά είναι το στρατοκρατικό καθεστώς ενός τυραννικού ηγέτη που επιβάλλει την απόλυτη πειθαρχία και την υπακοή. Ο συγγραφέας βασίζεται σε κλασικά ηρωικά και περιπλανητικά θέματα αναζήτησης από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο, δημιουργώντας μια ιστορία με επικά μοτίβα. διερευνά τα θέματα των μορφών διακυβέρνησης, της μετανάστευσης, της επιβίωσης, του ηρωισμού, της ηγεσίας, της πολιτικής ευθύνης και της «δημιουργίας ενός ήρωα και μιας κοινότητας».

Το έργο διακρίνεται για την πρωτοτυπία της γλώσσας: οι λαγοί διαθέτουν δική τους μυθολογία, θρησκεία και μια γλώσσα με ιδιαίτερες λέξεις (π.χ. hrududu για τα αυτοκίνητα). Αυτή η ανθρωπομορφική προσέγγιση δεν αποσκοπεί μόνο στη γοητεία, αλλά λειτουργεί ως μέσο ενσάρκωσης μιας ολοκληρωμένης κοσμοθεωρίας, δημιουργώντας μια πλήρη, ζωντανή παράδοση.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στη διπλή του ανάγνωση: μπορεί να διαβαστεί από παιδιά ως συναρπαστικό παραμύθι περιπέτειας, αλλά και από ενήλικες ως αλληγορία πάνω στη φύση της κοινωνίας, της ηγεσίας και της πολιτικής εξουσίας. Η αίσθηση της συλλογικότητας, η σημασία της αλληλεγγύης και η αναζήτηση ενός ασφαλούς, δίκαιου τόπου αποτελούν κεντρικούς άξονες που αντηχούν διαχρονικά.

Η υποδοχή ήταν ενθουσιώδης, με το βιβλίο να γίνεται κλασικό σχεδόν αμέσως. Είναι μια βαθιά μελέτη για την ανθρώπινη κατάσταση, δοσμένη με τρόπο που ενώνει την τρυφερότητα με την πολιτική φιλοσοφία. Έτσι, δικαιωματικά κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον λογοτεχνικό κανόνα της παγκόσμιας αφήγησης. Η πρώτη ελληνική έκδοση έγινε το 1978 από τα Γράμματα

By Neuro Traveler

Τέταρτη διάσταση (Γιάννης Ρίτσος – 1972)  Η συλλογή αυτή ανήκει στην ώριμη περίοδό του ποιητή και επιδεικνύει τη χαρακτηριστική του ικανότητα να μετατρέπει τα καθημερινά αντικείμενα και στιγμιότυπα σε βαθιές πνευματικές εμπειρίες. Πρόκειται για μια συλλογή θεατροποιημένων ποιημάτων, που συνδυάζουν ποίηση, θεατρικό λόγο και εσωτερικό μονόλογο, δημιουργώντας μια νέα μορφή λογοτεχνικής έκφρασης.

Εμφανίζονται μορφές από τον αρχαίο μύθο, οι οποίες μιλούν με μια φωνή σύγχρονη, διαχρονική και βαθιά ανθρώπινη. Πρόσωπα όπως η Ισμήνη, η Ελένη, η Φαίδρα, η Χλόη ή ο Ορέστης αναλαμβάνουν τον ρόλο εξομολογητών, ανοίγοντας την ψυχή τους στον αναγνώστη με έναν λόγο δραματικό και εξαιρετικά φορτισμένο. Ο μύθος εδώ δεν λειτουργεί ως απλή αναπαράσταση· γίνεται αφορμή για να μιλήσει ο ποιητής για τον χρόνο, τη μνήμη, την ήττα, τον έρωτα και τον θάνατο.

Η "τέταρτη διάσταση" δεν είναι άλλη από την εσωτερική διάσταση της ύπαρξης, εκεί όπου τα γεγονότα και οι εμπειρίες υπερβαίνουν τον ιστορικό χρόνο και αποκτούν μεταφυσική βαρύτητα. Ο ποιητής χρησιμοποιεί τη φωνή των μυθικών ηρώων για να μιλήσει για τη δική του γενιά, για τις δοκιμασίες της ιστορίας, αλλά και για την τραγικότητα της ίδιας της ανθρώπινης ζωής. Οι σιωπές, οι υπαινιγμοί και τα καθημερινά αντικείμενα που παρεισφρέουν μέσα στις μεγάλες αφηγήσεις μετατρέπουν το ποίημα σε τόπο όπου το μυθικό και το καθημερινό συνυπάρχουν. Δημιουργεί ένα είδος "ποιητικού θεάτρου", που βρίσκεται ανάμεσα στον μονόλογο και την τραγωδία. Η γλώσσα του, λιτή και φορτισμένη, αναδεικνύει την ένταση των συναισθημάτων και φέρνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με τις πιο θεμελιώδεις υπαρξιακές αγωνίες. Η χρήση του μύθου, όχι ως επανάληψη αλλά ως ερμηνεία και αναδημιουργία, τον καθιστά έναν από τους πιο πρωτότυπους ποιητές του 20ού αιώνα.

Έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες καθώς δείχνει τη μετάβαση της ελληνικής ποίησης από τον κοινωνικό ρεαλισμό σε μια βαθύτερη, υπαρξιακή διάσταση, όπου η Ιστορία συνδέεται με τον μύθο και η ατομική εμπειρία με τη συλλογική μνήμη. Ο Ρίτσος το θεωρούσε ως «μια σύνοψη όλων των άλλων βιβλίων» του, όχι μόνο πολιτικό, αλλά ένα βιβλίο που εξυψώνει την πολιτική, το αντίκτυπο, τις επιπλοκές και τον αγώνα στη σφαίρα της ποίησης. Μιλά για τη φθορά και την ανάμνηση, την τρέλα και τη γενναιότητα, το φύλο και το έρωτα, τον άνθρωπο αλλά και τον Ιστορικό χρόνο. "Τὸ ξέρω πὼς καθένας μοναχὸς πορεύεται στὸν ἔρωτα, μοναχὸς στὴ δόξα καὶ στὸ θάνατο. Τὸ ξέρω. Τὸ δοκίμασα. Δὲν ὠφελεῖ. Ἄφησέ με νἄρθω μαζί σου". (από τη Σονάτα του Σεληνόφωτος)

Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλοι μελετητές τονίζουν πως το έργο μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα στα σπουδαιότερα επιτεύγματα της παγκόσμιας δραματικής ποίησης. Με αυτή τη συλλογή, ο Ρίτσος δεν μιλά απλώς για τον άνθρωπο· γίνεται ο ίδιος η φωνή της τραγικής ανθρώπινης συνθήκης. Η πρώτη έκδοση έγινε από το Κέδρο.                                                           

Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας (Τόμας Πίνσον - 1973) Ένα από τα πιο φιλόδοξα, πολύπλοκα και αινιγματικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη λογοτεχνική σκηνή. Είναι τόσο τρελό, τρομακτικό και ευανάγνωστο που αν αρχίσεις να το διαβάζεις δεν θες να σταματήσεις. Είναι περίφημο για την πυκνή, πολυφωνική αφήγηση, το πλήθος χαρακτήρων και τις συνεχείς εναλλαγές ύφους, που το καθιστούν δύσκολο αλλά εξαιρετικά γοητευτικό.

Η πλοκή εκτυλίσσεται κυρίως κατά τα τελευταία χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και αμέσως μετά, με επίκεντρο την Ευρώπη. Στην καρδιά του έργου βρίσκεται η ανάπτυξη και χρήση των γερμανικών πυραύλων V-2, οι οποίοι αποτελούν τεχνολογικό θαύμα αλλά και σύμβολο τρόμου. Ο πρωταγωνιστής, Τάιρον, αξιωματικός του αμερικανικού στρατού, παρουσιάζει ένα ιδιότυπο "συγχρονισμό": οι ερωτικές του περιπέτειες φαίνεται να συμπίπτουν γεωγραφικά με τα σημεία όπου πλήττουν οι πύραυλοι. Μπορούν οι στύσεις του να προβλέψουν την τυχαία κατανομή των παραγόντων θανάτου; Αυτή η ιδιορρυθμία οδηγεί σε μια παράξενη έρευνα που τον βυθίζει σε ένα δίκτυο από μυστικές υπηρεσίες, παρανοϊκές θεωρίες συνωμοσίας, σεξουαλικές εμμονές και επιστημονικά πειράματα.

Η αφήγηση του Πίνσον αποδομεί την παραδοσιακή μυθιστορηματική γραφή. Αντί για γραμμική ιστορία, έχουμε ένα χάος από θραύσματα: τραγούδια, επιστημονικές αναλύσεις, παρωδίες δημοφιλών ειδών, παραληρηματικούς διαλόγους, ακόμα και στοιχεία καρτουνίστικης φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολυεπίπεδο κείμενο, όπου η ιστορία, η επιστήμη, η σεξουαλικότητα και η πολιτική ανακατεύονται σε ένα συνεχές παιχνίδι σημείων και συμβόλων. Η γλώσσα είναι πυκνή, εύθραυστη και συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Θέτει κρίσιμα ερωτήματα για τη σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία, την εξουσία και την ανθρώπινη ελευθερία. Ο πύραυλος V-2, πέρα από πολεμικό όπλο, γίνεται μεταφορά για την πορεία της Δύσης προς μια κοινωνία όπου η επιστήμη και η τεχνολογία λειτουργούν ως μέσα ελέγχου και καταπίεσης. Η "βαρύτητα" του τίτλου υποδηλώνει όχι μόνο τη φυσική δύναμη αλλά και τη μοιραία έλξη του ανθρώπου προς την καταστροφή. Επικεντρώνεται στη σχέση εξουσίας, τεχνολογίας και θανάτου. Εξετάζει πώς η επιστήμη, ο πολιτικός μηχανισμός και οι ψυχοπαθολογικές εμμονές συγκεντρώνονται στην καταστροφή. Είναι μια μελέτη για την εντροπία, τον κανιβαλισμό του πολιτισμού και την αναζήτηση νοήματος σε έναν παράλογο κόσμο.

Θεωρείται αριστούργημα του μεταμοντερνισμού. Είναι ένα κείμενο-πρόκληση, που αναδεικνύει τη λογοτεχνία ως πεδίο πειραματισμού, υπερβολής και διαρκούς αμφισβήτησης. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο επιδραστικά έργα της παγκόσμιας μεταπολεμικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για έργο που δεν "αφομοιώνεται" εύκολα, αλλά ανοίγει στον αναγνώστη ένα σύμπαν όπου η Ιστορία και η φαντασία συνυφαίνονται με τρόπο μοναδικό. Διαβάστε όμως και αυτό του Θ.Μήνα  και αυτό του Andrew Katzenstein

Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ (Αλεξάντρ Σολζενίτσιν – 1973) Το τρίτομο έργο-μαρτυρία που αποκάλυψε σε όλο τον κόσμο τη σκληρή πραγματικότητα των στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας (Γκουλάγκ), καταρρίπτοντας την προπαγανδιστική εικόνα της ΕΣΣΔ εκδόθηκε στο Παρίσι.

Ο Σολζενίτσιν, ο ίδιος κρατούμενος επί σειρά ετών, συγκέντρωσε μέσα από προσωπικές εμπειρίες, συνεντεύξεις και μαρτυρίες χιλιάδων πρώην κρατουμένων ένα τεράστιο υλικό, το οποίο οργάνωσε με τη μορφή ιστορικής αφήγησης, λογοτεχνικού χρονικού και φιλοσοφικού στοχασμού. Ο τίτλος "Αρχιπέλαγος" παραπέμπει μεταφορικά στο σύμπλεγμα στρατοπέδων που απλωνόταν σε όλη τη Σοβιετική Ένωση, σαν αλυσίδα νησιών, δημιουργώντας έναν παράλληλο κόσμο τρόμου και εξαθλίωσης.

Το περιεχόμενο του έργου περιλαμβάνει: την περιγραφή των συλλήψεων και των ανακρίσεων, όπου η ψυχολογική και σωματική βία συνδυάζονταν με τη γραφειοκρατική αυθαιρεσία, την καθημερινή ζωή των κρατουμένων στα στρατόπεδα, με απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, πείνα, καταναγκαστική εργασία και συνεχή φόβο, τον μηχανισμό της καταστολής, που βασιζόταν στην απόλυτη υπακοή, τον φόβο και την αποξένωση και φιλοσοφικές και ηθικές αναζητήσεις γύρω από την ανθρώπινη αντοχή, την ελευθερία, την αλήθεια και την αξιοπρέπεια.

Το έργο υπερβαίνει την απλή ιστορική μαρτυρία. Ο Σολζενίτσιν δεν περιορίζεται στη δημοσιογραφική περιγραφή· χρησιμοποιεί λογοτεχνικές τεχνικές, ειρωνεία, παραβολές και δραματικές εικόνες για να αναδείξει το βάθος της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν είναι απλώς μια αφήγηση για τα εγκλήματα του σταλινισμού, είναι ένα βιβλίο για τα όρια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την ανάγκη της αλήθειας απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχισμού. Σήμερα θεωρείται μνημείο της μαρτυρικής λογοτεχνίας, στο ίδιο επίπεδο με έργα όπως το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι. Η γραφή του είναι ταυτόχρονα ρεαλιστική και στοχαστική, γεγονός που καθιστά το έργο μοναδικό.

Είναι μια ολοκληρωμένη μελέτη για το κακό, όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως γραφειοκρατικό και καθημερινό σύστημα. Εξετάζει πώς η τυραννία λειτουργεί και πώς ο άνθρωπος επιβιώνει (ή όχι) υπό απόλυτη καταπίεση. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Παπαζήση σχετικά γρήγορα (1974).

Diving into the Wreck (Αντριέν Ριτς - 1973) Η συλλογή ποιημάτων σηματοδοτεί την πλήρη ωρίμανση της φωνής της Rich ως ποιήτριας που συνδυάζει προσωπικό βίωμα, πολιτική στράτευση και λυρική δύναμη.

Ο τίτλος - ποίημα, Diving into the Wreck, αποτελεί εμβληματικό κείμενο της φεμινιστικής λογοτεχνίας. Η ποιήτρια χρησιμοποιεί την εικόνα μιας καταδύτριας που βουτά στα ερείπια ενός ναυαγίου για να ανακαλύψει όχι μόνο την ιστορία που έχει βυθιστεί αλλά και τον εαυτό της. Το "ναυάγιο" γίνεται μεταφορά για την πατριαρχική κοινωνία, την καταπίεση και τις αφηγήσεις που έχουν αποκρύψει ή διαστρεβλώσει τις γυναικείες εμπειρίες. Η κατάδυση δεν είναι μόνο εξερεύνηση, αλλά και πράξη ανασκαφής, αποκάλυψης και αναγέννησης. Η συλλογή, όμως, δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο ποίημα. Περιλαμβάνει μια σειρά από κείμενα που ερευνούν τη σεξουαλικότητα, την ταυτότητα, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την πολιτική βία. Η Rich, η οποία ήδη από τη δεκαετία του 1960 είχε στραφεί σε πιο ριζοσπαστική ποίηση, εδώ απορρίπτει τις παραδοσιακές μορφές και πειραματίζεται με ελεύθερο στίχο, θραυσματικές εικόνες και μια έντονα προσωπική αλλά ταυτόχρονα συλλογική φωνή. Το έργο της είναι ιδιαίτερα σημαντικό γιατί γεφυρώνει το ατομικό με το πολιτικό. Δεν μιλά μόνο για την προσωπική εμπειρία της γυναίκας ποιήτριας, δίνει λόγο σε μια ολόκληρη γενιά γυναικών που διεκδικούν χώρο στον δημόσιο λόγο και στην ιστορία. Επικεντρώνεται στην αναψηλάφηση της ιστορίας, στην αναζήτηση μιας "κατεστραμμένης" ταυτότητας κάτω από τις πατριαρχικές αφηγήσεις, και στη δημιουργία νέων τρόπων αγάπης και κοινότητας. Η γραφή της συνδέεται με τα κινήματα της δεκαετίας του 1970: τον φεμινισμό, τα κινήματα για τα πολιτικά δικαιώματα και τον αγώνα κατά του πολέμου του Βιετνάμ.

Η λογοτεχνική σημασία της συλλογής είναι διττή. Από τη μία, προσφέρει μια βαθιά ποιητική εμπειρία, με πλούσια εικόνα και μεταφορική δύναμη. Από την άλλη, λειτουργεί ως πολιτικό μανιφέστο, δείχνοντας πως η ποίηση μπορεί να είναι όπλο κριτικής και αλλαγής. Καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στην αισθητική αξία και την πολιτική παρέμβαση, δημιουργώντας έναν λόγο που παραμένει ζωντανός και σήμερα. Η γλώσσα είναι λιτή αλλά φορτισμένη, συνδυάζοντας τον προσωπικό στοχασμό με την πολιτική διάσταση. Η Rich με το έργο αυτό απορρίπτει τον πατριαρχικό λόγο και διεκδικεί μια νέα, απελευθερωμένη φωνή για τις γυναίκες. Μας θυμίζει ότι η ποίηση μπορεί να είναι ταυτόχρονα εξερεύνηση του εσωτερικού κόσμου και πράξη αντίστασης απέναντι στις δομές καταπίεσης.

Στην Ελλάδα, αν και η Rich δεν έχει εκδοθεί σε αυτόνομο τόμο, μεμονωμένα ποιήματά της έχουν ανθολογηθεί, ιδίως το "Κατάδυση στο Ναυάγιο", το οποίο θεωρείται σύμβολο της φεμινιστικής γραμματείας και έχει επηρεάσει και την ελληνική ποιητική παραγωγή.

Η εποχή της ανομίας (Ουόλε Σογίνκα - 1973) Είναι ένα έργο-μαρτυρία, γραμμένο μέσα από τις φυλακές όπου ο συγγραφέας κρατήθηκε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στη Νιγηρία (1967–1970). Αν και πρωτοκυκλοφόρησε το 1972 στην Αγγλία, έγινε ευρύτερα γνωστό το 1973 και λειτούργησε ως καίρια καταγγελία των αυταρχικών καθεστώτων της Αφρικής, αλλά και γενικότερα της παγκόσμιας πολιτικής βίας.

Το βιβλίο είναι ένα κράμα ημερολογίου, πολιτικού δοκιμίου, προσωπικής εξομολόγησης και φιλοσοφικού στοχασμού. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο, συμβολικό και μυθικό μυθιστόρημα. Ο Σογίνκα συνδυάζει μια ρεαλιστική αφήγηση για τη διαφθορά και τη βία στη μετα-αποικιακή Νιγηρία με στοιχεία από την κλασική μυθολογία (ειδικά του Ορφέα) και πυκνή ποιητική γλώσσα. Εξετάζει τη σύγκρουση μεταξύ ατομικής ηθικής και συλλογικής τρέλας, την αναζήτηση για τάξη ("cosmos") μέσα στο χάος ("anomy"), και τον ρόλο του καλλιτέχνη / προφήτη σε μια ταραχώδη κοινωνία. Δεν είναι ένα απλό πολιτικό μυθιστόρημα, αλλά μια λυρική και φιλοσοφική μελέτη. Ο Soyinka καταγράφει τις εμπειρίες του από την απομόνωση, την ψυχολογική πίεση και την απειλή της βίας. Παράλληλα, όμως, αναστοχάζεται θεμελιώδη ζητήματα: τη φύση της ελευθερίας, την ηθική ευθύνη του διανοούμενου, τη βία ως εργαλείο εξουσίας και την ανάγκη αντίστασης απέναντι στην καταπίεση. Η "ανομία" του τίτλου παραπέμπει στην κατάρρευση κάθε ηθικού και πολιτικού πλαισίου μέσα σε συνθήκες εμφυλίου και δικτατορίας. Η εμπειρία της φυλακής γίνεται αφορμή για μια βαθύτερη ανάλυση της σχέσης εξουσίας και ατόμου, καθώς και του ρόλου που καλείται να παίξει ο διανοούμενος: όχι απλώς παρατηρητής, αλλά ενεργός μάρτυρας και αντιστασιακός.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στον συνδυασμό μαρτυρίας και στοχασμού. Ο Soyinka δεν γράφει με ρεαλιστική ωμότητα μόνο αλλά επιστρατεύει την ποιητική του δύναμη, τη γλώσσα γεμάτη συμβολισμούς και παραβολές, που προσδίδουν στο κείμενο μια διάσταση σχεδόν μυθική. Έτσι, το προσωπικό του βίωμα ξεπερνά τα όρια της Νιγηρίας και γίνεται πανανθρώπινο σχόλιο πάνω στη βία και την ανελευθερία. Το έργο αυτό, σε συνδυασμό με το θεατρικό και ποιητικό του έργο, οδήγησε στην απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1986 — ήταν ο πρώτος Αφρικανός συγγραφέας που τιμήθηκε με αυτό. Το βιβλίο έγινε επίσης σημείο αναφοράς για τα κινήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλο τον κόσμο. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ισχυρά κείμενα που αναδεικνύουν την ευθύνη της γραφής απέναντι στην Ιστορία. Δεν είναι μόνο μαρτυρία εγκλεισμού, είναι διακήρυξη πίστης στη δύναμη της αλήθειας και της ελευθερίας.

Η ελληνική έκδοση από το Καστανιώτη το 1997 επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να γνωρίσει έναν συγγραφέα που συνδυάζει την καλλιτεχνική δημιουργία με την πολιτική δράση. Η ανάγνωσή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στο ελληνικό πλαίσιο, καθώς η εμπειρία της δικτατορίας είχε αφήσει ακόμα νωπά τα ίχνη της.

Πινακοθήκη Τέχνης Buronzu. Η μούσα της αφύπνισης

Ο Πανταλεόν και οι επισκέπτριες (Μάριο Βάργκας Λιόσα – 1973) Από τα πιο αστεία και προσιτά βιβλία του Λιόσα. Είναι μια δαιμονικά καλογραμμένη σάτιρα του στρατιωτικού μηχανισμού και της γραφειοκρατίας. Η λογοτεχνική του αξία έγκειται στην εξαιρετική δομή της πλοκής και στον τόσο εύστοχο χιούμορ. Θεωρείται εξαιρετικό δείγμα του ιδιαίτερου ύφους του συγγραφέα, που συνδυάζει τον σατιρικό ρεαλισμό με την κοινωνικοπολιτική κριτική.

Βασίζεται σε γεγονότα, που επαλήθευσε το 1958 και το 1962 όταν ταξίδεψε στην περουβιανή ζούγκλα. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον Πανταλεόν Παντοχά, έναν στρατιωτικό γνωστό για την αυστηρή πειθαρχία, την οργάνωση και την προσήλωσή του στο καθήκον. Ο στρατός του Περού τον αναθέτει σε μια αποστολή εξαιρετικά παράδοξη: να δημιουργήσει μια "υπηρεσία επισκεπτριών" - στην ουσία, ένα επίσημο δίκτυο πορνείας για να ικανοποιούνται οι σεξουαλικές ανάγκες των στρατιωτών που υπηρετούν στις απομονωμένες περιοχές του Αμαζονίου. Ο Πανταλεόν, με στρατιωτική μεθοδικότητα, οργανώνει το εγχείρημα σαν επιχείρηση υψηλής σημασίας. Καταρτίζει κανονισμούς, φροντίζει για την "ποιότητα" και την πειθαρχία των επισκεπτριών, δημιουργεί μια αυστηρά γραφειοκρατική δομή. Σταδιακά, όμως, το σχέδιο ξεφεύγει από τον έλεγχό του. Το σύστημα, που αρχικά παρουσιάζεται ως "πρακτική λύση", αποκαλύπτει την υποκρισία, τη διαφθορά και την απανθρωπιά της εξουσίας.

Το μυθιστόρημα λειτουργεί ως σάτιρα απέναντι στη στρατιωτική νοοτροπία, τη γραφειοκρατία και την εξουσία που επιχειρεί να ελέγξει κάθε πτυχή της ζωής. Η επιμονή του Πανταλεόν στη λεπτομέρεια και η "στρατιωτικοποίηση" ακόμα και της πιο ιδιωτικής διάστασης της ανθρώπινης ύπαρξης, τονίζουν το παράλογο της κατάστασης. Παράλληλα, ο συγγραφέας φωτίζει τις κοινωνικές ανισότητες, τη θέση της γυναίκας, αλλά και την αντιφατική σχέση ανάμεσα στον καθωσπρεπισμό και τη διαφθορά. Αφηγηματικά, το έργο είναι πολυφωνικό και πειραματικό. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εναλλαγές ειδών (στρατιωτικές αναφορές, επίσημα έγγραφα, ραδιοφωνικές εκπομπές, εσωτερικούς διαλόγους), δημιουργώντας ένα μωσαϊκό που αναδεικνύει την αλήθεια μέσα από την ειρωνεία και την αποσπασματικότητα. Το χιούμορ και η ειρωνεία αποτελούν βασικά εργαλεία, χωρίς όμως να ακυρώνουν τη σοβαρότητα της κοινωνικής κριτικής.

Δεν είναι μόνο ένα σατιρικό αφήγημα για έναν στρατιωτικό που μετατρέπει την πορνεία σε "επιχείρηση". Είναι μια διεισδυτική ματιά στις αντιφάσεις της εξουσίας και της κοινωνίας, μια σπουδή πάνω στο πώς ο άνθρωπος γίνεται όργανο ενός μηχανισμού που ξεπερνά την ηθική και το μέτρο. Το έργο από τη μια, αποδεικνύει τη δεξιοτεχνία του συγγραφέα στην αφήγηση, την ικανότητά του να μετατρέπει μια παράδοξη υπόθεση σε όχημα κοινωνικοπολιτικής ανάλυσης. Από την άλλη, αποτελεί δείγμα της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας της δεκαετίας του 1970, που, μέσα από τον "μαγικό ρεαλισμό" ή τον σατιρικό ρεαλισμό, ανέδειξε τα προβλήματα της ηπείρου: στρατιωτικά καθεστώτα, κοινωνικές ανισότητες, διαφθορά.

Η ελληνική έκδοση από το Καστανιώτη το 1996 σύστησε στο ελληνικό κοινό μια από τις πιο παιγνιώδεις και ταυτόχρονα καυστικές πλευρές του Βάργκας Λιόσα.

Η χαμένη Υπερβόρειος (Γ.Ρίτσου)

Το μάθαμε καλά πως Υπερβόρειος διόλου δεν υπάρχει
πέρα από τις Ριπαίες οροσειρές, όσο κι αν τα γλαυκά όριά της,
ανάλογα με τις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις των γεωγράφων,
μετακινούνταν όλο πιο μακριά.

Σήμερα βεβαιώθηκε:μια σκέτη φαντασία η χώρα απ’ όπου μας ερχόντανε
οι κύκνοι και τα ορτύκια, όπου οι σεμνόπρεπες κόρες
Λαοδίκη και Υπερόχη ετοίμαζαν για τους θεούς
τα πρώτα φρούτα της σοδειάς, προσεχτικά τυλίγοντάς τα
σ’ άχυρο σίτου και λεπτό χαρτί.
Και τώρα αναρωτιόμαστεπού τάχατε ν’ αποδημεί ο Απόλλωνας κάθε χειμώνα
με τ’ άρμα του που το ’σερναν λάμποντες κύκνοι και γρύπες,
κρούοντας τη χρυσή του λύρα, όταν εμείς μήνες και μήνες
μάταια κατά το Μάρτη καρτερούσαμε το γυρισμό του
συντάσσοντας μέσα στο κρύο τούς γιορτινούς του παιάνες;
Ή μήπως πια ούτε Απόλλωνας ούτε και λύρα υπάρχει;

Ωστόσο ακόμη συνεχίζουμε τον μισοτελειωμένο παιάνα
αφήνοντας ένα κενό στου ονόματος το μέρος, μήπως
βρεθεί κανένα νέο και το προσθέσουμε την ύστατη ώρα,
πάντοτε με το φόβο μήπως ο αριθμός των συλλαβών του,
μικρότερος ή μεγαλύτερος, μας χαλάσει το μέτρο.

Καρλόβασι, 7.VΙ.69

Γιάννης Ρίτσος. 1972. Πέτρες. Επαναλήψεις. Κιγκλίδωμα. Αθήνα: Κέδρος. & Γιάννης Ρίτσος. [1989] 1998. Ποιήματα Ι΄ (1963-1972). 2η έκδ. Αθήνα: Κέδρος.

Γ.Ρίτσος: τρία επίκαιρα αποφθέγματα για την εποχή μας

"Αρκεί. Μονάχοι μας φθειρόμαστε πιότερο απ’ όσο μας φθείρουν τα γεγονότα κι ο χρόνος" - 

Достаточно. Сами мы изнашиваем себя больше, чем изнашивают нас факты, и время - 

Enough. We ourselves wear out more than facts and time wear out us.

Φωτο: www.Φοιτητικός Κόσμος

"Λείπουν ακόμη και τα λόγια. Όλα τ’ αφήσαμε στη μέση, όλα τ’ αφήσαμε στην τύχη. Κι έγιναν χωρίς εμάς" - 

Даже слов не хватает. Мы оставили всё посередине, всё оставили на волю случая. И всё  было сделано без нас - 

Even words are not enough. We left everything in the middle, left everything to chance. And everything was done without us.

"Κανένας δεν έχει δικαίωμα να εξουσιάζει τα μάτια μου, το στόμα μου, τα χέρια μου, τούτα τα πόδια μου που πατάνε τη γης" - 

Никто не имеет права властвовать моими глазами, моим ртом, моими руками, этими моими ногами, которые ступают по земле - 

No one has the right to rule my eyes, my mouth, my hands, my feet that touch the ground

Ο Ρίτσος για την ομορφιά του ανθρώπου

Ίσως εκεί που κάποιος αντιστέκεται χωρίς ελπίδα, ίσως εκεί να αρχίζει η ανθρώπινη ιστορία που λέμε, κι η ομορφιά του ανθρώπου (από την «Ελένη»)

Может там, где безнадежно сопротивляются, может быть там начинается история человечества и человеческая красота  («Елена»)

Maybe where one resists without hope, maybe that's where human history and the beauty of man begins ("Helen")

Ο Γ.Ρίτσος για τη μοναξιά σαν στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης

Το ξέρω πως καθένας μονάχος πορεύεται στον έρωτα, μονάχος στη δόξα και στο θάνατο. 

Το ξέρω. Το δοκίμασα. 

Δεν ωφελεί. 

Άφησέ με νάρθω μαζί σου.

(Απο τη Σονάτα του Σεληνόφωτος)

Ο Γ.Ρίτσος για τις μικρές ανθρώπινες ανάγκες

Δε μας εξευτελίζουν οι μικρές ανάγκες μας,

Αυτές μας σώζουν, μάλιστα μας δίνουν ένα έδαφος πάλι να πατήσουμε, να μείνουμε όρθιοι, να δουλέψουμε, κ' η γνώση τους κ' η αποδοχή τους είναι η νέα αδελφοσύνη μας, είναι η αρχή της βαθειάς ελευθερίας μας.

(Απο τη «Γέφυρα»)

Ο Γ.Ρίτσος για την ομορφιά του θηλυκού και την αξία των ρήσεων

Τι όμορφη που είσαι, με τρομάζει η ομορφιά σου. 
Σε πεινάω. Σε διψάω. Σου δέομαι. 
Κρύψου, γίνε αόρατη για όλους, ορατή μόνο σε εμένα.
"How beautiful you are, your beauty scares me.
I'm hungry and thirst for you. I request you
Hide, be invisible to all, visible only to me"

Και ακόμη:

Κι αν κάτι βέβαια αξίζει να ειπωθεί,

αυτό είναι το ανέκφραστο 

ακόμη και με πλάγιους διακεκομμένους, παραπλανητικούς τρόπους,

με παράφορες και παράλογες μεταπηδήσεις εντελώς ασύνδετες και απρομελέτητες.

"Από το Εικονοστάσιο ανωνύμων αγίων"