1968-1969: Τέλος εποχής με έργα διαχρονικής απήχησης που προκαλούν και να εμπνέουν

Η Άβυσσος (Μαργκερίτ Γιουρσενάρ – 1968) Ο τίτλος «L’Œuvre au noir» είναι όρος της αλχημείας, η πρώτη φάση του Μεγάλου Έργου (Magnum Opus), μια φάση κρίσης, διάλυσης, σκοτεινής δοκιμασίας - τόσο υλικής όσο και πνευματικής. Φανταστική μυθιστορηματική βιογραφία του Ζήνωνα, ενός γιατρού, φιλοσόφου και επιστήμονα που γεννήθηκε στη Μπριζ τον 16ο αιώνα, εποχή που η εμβρυακή επιστήμη ήταν υπό διωγμό ή στην καλύτερη περίπτωση υπό αμφισβήτηση και οι νέες ιδέες αντιμάχονται τον σκοταδισμό.

Το μυθιστόρημα παρακολουθεί τη ζωή του Ζενόν: ενός μορφωμένου ανθρώπου, γιατρού, αλχημιστή, φυσιοδίφη, ο οποίος ζει μέσα στην κοινωνική και θρησκευτική αναταραχή της εποχής. Ο Ζενόν βιώνει μια εσωτερική κρίση: ερευνά τα όρια της γνώσης, της θρησκείας, της επιστήμης και της θνητότητας. Αμφισβητεί τις δογματικές αλήθειες της Εκκλησίας, προσπαθεί να κατανοήσει τη φύση του κόσμου, της ύλης και του πνεύματος, και βρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπος με τις συνέπειες της της ελευθερίας της σκέψης και της αντίδρασης της εξουσίας.

Το έργο είναι ένα από τα πιο σημαντικά ιστορικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, όχι μόνο για την ποιότητα της γλώσσας και της αφήγησης, αλλά και για την φιλοσοφική του διάσταση. Η Γιουρσενάρ παρουσιάζει τη γνώση ως κάτι που βγαίνει μέσα από τον πόνο, την αμφισβήτηση, την προσωπική θυσία. Εξερευνά τα πιο σκοτεινά βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης: την αναζήτηση της γνώσης ενάντια στη δογματική άγνοια, τη σύγκρουση μεταξύ ατομικής συνείδησης και κοινωνικών απαιτήσεων, τη φύση της ελευθερίας, της μοίρας και της αυτογνωσίας. Ο Ζενόν είναι μια από τις πιο σύνθετες και τραγικές φιγούρες της λογοτεχνίας του 20ου αιώνα. Η σύγκρουση με την εξουσία (θρησκευτική, πολιτική) και το ζήτημα της πνευματικής ελευθερίας είναι κεντρικά στοιχεία. Το μυθιστόρημα λειτουργεί ως αναστοχασμός για το τι σημαίνει άνθρωπος, τι είναι η αλήθεια, και πώς η επιστήμη και η θρησκεία συγκρούονται και συμπλέκονται.

Χρησιμοποιεί μια πλούσια, ποιητική και ακριβή γλώσσα, αναδημιουργώντας με αμίμητη πιστότητα την εποχή της Αναγέννησης. Η καινοτομία δεν έγκειται σε πειραματισμούς με τη δομή, αλλά στο απόλυτο ταίριασμα της μορφής με το περιεχόμενό της: η κλασική, σθεναρή και γλαφυρή γλώσσα μεταφέρει την πολυπλοκότητα και το βάθος των ιδεών του πρωταγωνιστή. Είναι ένα αριστούργημα λεκτικής υφής. Ενίσχυσε τη θέση της ιστορικής μυθοπλασίας ως μέσου για την ανάδειξη σύγχρονων και διαχρονικών ηθικών και φιλοσοφικών διλημμάτων. Η Γιουρσενάρ άλλαξε τον ίδιο τον κανόνα σχετικά με το ποιος μπορεί να γράψει "σοβαρή" ιστορική και φιλοσοφική λογοτεχνία.

Παραμένει ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα του περασμένου αιώνα, με αναγνωστική και ακαδημαϊκή απήχηση που δεν έχει ελαττωθεί. Στη χώρα μας κυκλοφορεί από το 1992 από τις εκδόσεις Χατζηνικολή.

Το ηλεκτρικό πρόβατο (Φίλιπ Κ. Ντικ – 1968) Ερευνά τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, τη φύση της ενσυναίσθησης και τι σημαίνει να «ζεις».

Το έργο εκτυλίσσεται σε ένα μελλοντικό, μεταποκαλυπτικό κόσμο, όπου Πυρηνικός πόλεμος έχει καταστρέψει μεγάλο μέρος της ζωής στη Γη. Τα ζώα είναι σπάνια — ένα σημάδι του οικολογικού κατακλυσμού. Ο πρωταγωνιστής, ο Ρικ, είναι κυνηγός αποκομμένων ανδροειδών, που έχουν δραπετεύσει και προσποιούνται τους ανθρώπους. Ηθικά διλήμματα αναδύονται: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; η ενσυναίσθηση, η συνείδηση, η ζωή και η μη ζωή - όλα αυτά τίθενται υπό αμφισβήτηση. Υπάρχει παράλληλα η ιστορία του Τζον, ενός λιγότερο «ανταγωνιστικού» χαρακτήρα, ο οποίος προσπαθεί να διατηρήσει την ανθρωπιά σε έναν κόσμο όλο και πιο τεχνολογικό και αφιλόξενο.

Ανήκει στο είδος της επιστημονικής φαντασίας αλλά ξεπερνά τα όρια του είδους γιατί αγγίζει βαθιά φιλοσοφικά και ηθικά ζητήματα. Ο Ντικ διερευνά τη φύση της πραγματικότητας, της ταυτότητας, της μνήμης, της συνείδησης - και το κατά πόσο η τεχνητή νοημοσύνη και τα ανδροειδή μπορούν να διαθέτουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Πραγματεύεται θέματα ταυτότητας, αυθεντικότητας, απομόνωσης, εμπορευματοποίησης της ζωής και της συναισθηματικής εμπειρίας. Ρωτάει ποιο είναι το θεμελιώδες στοιχείο που διαχωρίζει τον άνθρωπο από μια τέλεια μίμηση και αν αυτό το στοιχείο έχει σημασία. Επηρέασε πολύ το πως εξετάζουμε τα τεχνολογικά θέματα, την ηθική των μηχανών, τη διαφορά μεταξύ πραγματικού και εικονικού. Επιπλέον, το έργο έγινε παγκοσμίως γνωστό μέσα από την κινηματογραφική μεταφορά του “Blade Runner”, η οποία αύξησε τις συζητήσεις για το τι σημαίνει ανθρωπιά.

Ο Ντικ δεν ήταν καινοτόμος στη γλώσσα, αλλά ήταν επαναστατικός στον τρόπο σκέψης και στη δομή των ιδεών του. Χρησιμοποίησε τη φόρμα της επιστημονικής φαντασίας για να δημιουργήσει μια παρανοϊκή, αποσπασματική πραγματικότητα όπου η αλήθεια είναι απρόσιτη. Η ιδέα της "αναλύτριας της διάθεσης" (mood organ), της ηλεκτρικής προβατίνας και του κινήτρου του ήρωα (η επιθυμία για ένα πραγματικό ζώο) είναι τελείως πρωτότυπες και αντικατοπτρίζουν την ψυχολογική και κοινωνική αλλοτρίωση.

Το βιβλίο, και ειδικά η κινηματογραφική του μεταφορά, άλλαξαν ριζικά την αντίληψη για την επιστημονική φαντασία. Την έβγαλαν από το λογοτεχνικό "γκέτο" των διαστημοπλοίων και των laser και την έβαλαν στην κύρια λογοτεχνική παραγωγή, ως μέσο για εξερεύνηση φιλοσοφικών ερωτημάτων: Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Ποια είναι η φύση της πραγματικότητας και της συμπόνιας; Η επιρροή του είναι τεράστια, καθώς τα ηθικά διλήμματα που θίγει (οικολογική καταστροφή, τεχνητή νοημοσύνη, εικονική πραγματικότητα) γίνονται ολοένα και πιο επιτακτικά και επίκαιρα.

Οι Ωραίες Δεν Έχουν Γεννηθεί Ακόμα (Αγί Κουέι Άρμα – 1968) Εξελίσσεται στην ανεξάρτητη Γκάνα μετά την αποχώρηση των Βρετανών αποικιοκρατών. Ο αφηγητής — ένας ανώνυμος “άνθρωπος” — εργάζεται σ’ έναν δημόσιο οργανισμό και αντιστέκεται στη διαφθορά που έχει διαποτίσει την κοινωνία. Οι ελπίδες για αλλαγή, η προδοσία των ιδανικών και η απογοήτευση κυριαρχούν. Υπάρχει επίσης έντονη χρήση συμβολισμών της σήψης, της βρώμας και της αποσύνθεσης ως εικόνων για τη διαφθορά και τη φθορά της κοινωνίας. 

Το έργο θεωρείται ένα από τα κεντρικά μυθιστορήματα της αφρικανικής μετααποικιακής λογοτεχνίας. Εξετάζει το πώς τα νέα ανεξάρτητα κράτη αντιμετωπίζουν τα εσωτερικά προβλήματα. Μέσα από την προσωπική πάλη του ήρωα, προβάλλονται θέματα ηθικής, υπευθυνότητας, κρίσης ταυτότητας. Η αφήγηση δεν προσφέρει εύκολες λύσεις, η σκληρή ματιά στην πραγματικότητα είναι η δύναμή του. Η γλώσσα και η εικόνα της σήψης λειτουργούν ως μοχλοί συναισθηματικής αντίδρασης — ο αναγνώστης αναγκάζεται να αντικρίσει την πραγματικότητα όπως είναι, όχι όπως θα ήθελε να είναι. Ο Άρμα χρησιμοποίησε την αγγλική γλώσσα με τρόπο καινοτόμο για την αφρικανική λογοτεχνία, εμπλέκοντας ρυθμούς και εικόνες από τις τοπικές γλώσσες και την προφορική παράδοση. Η γλώσσα του είναι συχνά ποιητική, γεμάτη ισχυρές, συμβολικές και μερικές φορές αποκρουστικές εικόνες για να μεταδώσει την ηθική αποσύνθεση της εποχής. Η δομή είναι ψυχολογική και εικονιστική, παρά ευθεία αφηγηματική. Από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της μετα-αποικιακής Αφρικής που βοήθησε να καθοριστεί ένα νέο είδος: το μυθιστόρημα της απογοήτευσης. Εξελίχθηκε από το αφηγηματικό της 
απελευθέρωσης και της ελπίδας (της δεκαετίας του '50 και '60) σε μια πιο κριτική και αυτοκριτική φάση. Άνοιξε το δρόμο για άλλους συγγραφείς να μιλήσουν ειλικρινά για τη διαφθορά, την ηθική κρίση και τις πολιτικές απογοητεύσεις στις νέες αφρικανικές χώρες.

Εξερευνά το ηθικό δίλημμα του ατόμου που προσπαθεί να παραμείνει τίμιος σε ένα κοινωνικό σύστημα που επιβραβεύει τη διαφθορά και την ηθική συμβιβασμό. Πραγματεύεται θέματα αποικιακής κληρονομιάς, εθνικής ταυτότητας, κοινωνικής διαφθοράς και της ψυχολογικής καταπίεσης της μετα-αποικιακής ζωής. Παραμένει ένα κλασικό και βασικό κείμενο στις σπουδές αφρικανικής λογοτεχνίας. Το μήνυμά του για την ηθική αντίσταση ενάντια στη συστημική διαφθορά είναι διαχρονικό.

Η ωραία του κυρίου (Αλμπέρ Κοέν - 1968) Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην Γενεύη της δεκαετίας του 1930 και επικεντρώνεται στον Σολάλ, έναν Εβραίο μεσογειακής καταγωγής στέλεχος της Κοινωνίας των Εθνών, που ερωτεύεται μια παντρεμένη ελβετίδα αριστοκράτισσα, την Αριάνα. με φόντο την μη σύμφωνη γνώμη της κοινωνίας και τις αντισημιτικές διαθέσεις.

Ταξιδεύει μέσα στα μυαλά των δύο εραστών με μοναδικό τρόπο και μας περιγράφει τα στάδια του έρωτα, με τελευταίο στάδιο την απόφαση τους να μείνουν ερωτευμένοι για πάντα. Ο Σολάλ είναι γεμάτος αντιθέσεις: είναι γοητευτικός, πνευματώδης, παθιασμένος, αλλά και χειραγωγός, θέλει να αγαπηθεί, αλλά ταυτόχρονα θέλει να επιβληθεί. Ο έρωτας γίνεται πεδίο μεγάλης έντασης, με στοιχεία ζήλειας, εξουσίας, ψυχικής βίας, ψευδαισθήσεων, παθών, αλλά και βαθιάς αυτοανακάλυψης. Το έργο δεν είναι μόνο ιστορία πάθους, είναι διερεύνηση της ταυτότητας, της αποξένωσης, της ενοχής, του θανάτου, του χρόνου, του σώματος και της ψυχής. Η γλωσσική του δεξιοτεχνία είναι αδιαμφισβήτητη με επιρροή εστιασμένη στη γαλλόφωνη και ευρωπαϊκή λογοτεχνία και βαθιά θέματά (έρωτας, μιζέρια της αστικής τάξης, εβραϊκή ταυτότητα).

Μεγαλόπνοο, περίτεχνο, λυρικό αλλά και σκληρό, το έργο του Κοέν συνδυάζει τη μεγαλοπρέπεια με την αυτοειρωνεία. Αναδεικνύει την ανθρώπινη ευαλωτότητα, τη διαφορά μεταξύ εσωτερικής αλήθειας και κοινωνικού προσώπου, τον αγώνα ανάμεσα στα «ιδεώδη» και τα πάθη. Παράλληλα, είναι έντονα πολιτισμικό, με το υπόβαθρο των Εβραίων της Διασποράς, της μοναρχικής Ευρώπης και των κοινωνικών προδιαθέσεων της εποχής, να διαμορφώνουν τη μορφή των προσώπων και των συγκρούσεων. Ένας μοντερνιστικός ύμνος στον έρωτα - θάνατο.

Σκέψεις για την πρόοδο, τη συνύπαρξη και την πνευματική ελευθερία (Αντρέι Ζαχάροφ – 1968) Ανήκει στην κατηγορία των πολιτικών / διανοητικών έργων που υπήρξαν κρίσιμα για την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Δεν είναι μυθιστόρημα αλλά πραγματεία με βαρύνουσα σημασία: θέτει ερωτήματα για το πώς οι κοινωνίες διαχειρίζονται την ελευθερία, την πρόοδο, τη γνώση. Προσφέρει έναν οραματισμό αλλά και μια προειδοποίηση: η πρόοδος χωρίς ελευθερία, χωρίς διαφάνεια, χωρίς ηθική κατεύθυνση, μπορεί να εκτραπεί σε καταπίεση.

Είναι συλλογή σκέψεων του συγγραφέα, φυσικού και αγωνιστή υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Σοβιετική Ένωση. Αναλύει πώς η πρόοδος – τεχνολογική, κοινωνική, πνευματική – δεν είναι μονοδιάστατη. Προβάλλει την ιδέα ότι η πνευματική ελευθερία, η δυνατότητα να σκέφτεται κανείς ανεξάρτητα και να διατυπώνει κριτική, είναι βασική για την ουσιαστική πρόοδο. Εξετάζει επίσης τη συνύπαρξη διαφορετικών ιδεολογιών, πολιτισμών, και τη σημασία της ειρήνης ως προϋπόθεση για ανθρωπιστική ανάπτυξη. Ο Ζαχάροφ προειδοποιεί για κινδύνους όπως η λογοκρισία, ο ολοκληρωτισμός, η χειραγώγηση της σκέψης μέσα από προπαγάνδα, η ηθική αδυναμία όταν η ζωή γίνεται τεχνοκρατική και ψυχρή.

Το αριστερό χέρι του σκοταδιού (Ούρσουλα Λε Γκεν – 1969)  Έργο σταθμός της επιστημονικής φαντασίας με έντονη πολιτική, κοινωνική και φεμινιστική διάσταση: αναγνωρίζεται ως μία από τις κορυφαίες στιγμές της εποχής του είδους, το οποίο με την Le Guin εξελίσσεται πέρα από τα στερεότυπα και αγγίζει βαθύτερα ζητήματα ταυτότητας, φύλου, πολιτισμού.

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στον φανταστικό πλανήτη Γκέθεν, όπου οι κάτοικοί του είναι εν δυνάμει αμφιφυλόφιλοι: δεν έχουν σταθερό φύλο, αλλά υιοθετούν τα χαρακτηριστικά είτε του αρσενικού, είτε του θηλυκού σε ορισμένες περιόδους. Ο πρωταγωνιστής, ο Εστράβεν, και ο ειρηνοποιός απεσταλμένος της «Έκουμέν» Άιον, εξερευνούν την πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του Γκέθεν μέσα από το ζήτημα του φύλου, της ταυτότητας και της ομάδας. Ορισμένα κεφάλαια παρουσιάζουν τον Άιον ως αʹ πρόσωπο, άλλα ως ημερολόγιο του Εστράβεν, και υπάρχουν και λαογραφικά / μυθολογικά / θρησκευτικά στοιχεία του πλανήτη, που δίνουν βάθος στην κοινωνία που οικοδομείται.

Τα θέματα που θίγονται είναι το φύλο ως κοινωνική κατασκευή - η έλλειψη σταθερού φύλου στους κατοίκους του Γκέθεν επιτρέπει στη Le Guin να διερευνήσει τι σημαίνει να είσαι «άντρας» ή «γυναίκα», και πώς οι προσδοκίες του ενός ή του άλλου φύλου διαμορφώνουν κοινωνικές δομές. Επίσης η  αποδοχή της διαφοράς και η αλλοτρίωση - ο Άιον είναι εξωτερικός παρατηρητής σε έναν κόσμο που δεν κατανοεί αυτόματα τις δικές του υποθέσεις περί φύλου και κοινωνίας. Τέλος οι πολιτική / εξουσία / εξωτερικοί και εσωτερικοί κανόνες - η διαμάχη μεταξύ διαφορετικών περιοχών του Γκέθεν, η επιρροή της θρησκείας, η ένταση μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας. Εξερευνά τα θέματα του δυαδισμού (φύλο, πολιτική, πολιτισμός), της αλληλεξάρτησης, της εμπιστοσύνης, της φιλίας και της αγάπης πέρα από τα φυλετικά στερεότυπα. Ρωτά τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος όταν το φύλο αφαιρείται από την εξίσωση.

Η Le Guin επαναπροσδιόρισε την επιστημονική φαντασία με αυτό το έργο. Η καινοτομία δεν έγκειται μόνο στην ιδέα ενός αμφιφυλόφιλου ανθρώπινου πολιτισμού, αλλά στον τρόπο που χρησιμοποιεί αυτή την υπόθεση για να εξερευνήσει τα βαθύτερα ζητήματα της ταυτότητας, του φύλου και του πολιτισμού με έναν ανθρωπολογικό και φιλοσοφικό τρόπο. Εισήγαγε την ανθρωπολογία και τη φεμινιστική θεωρία στη σκληρή επιστημονική φαντασία, επηρεάζοντας γενιές συγγραφέων. Αποτελεί πυλώνα των σπουδών φύλου και της λογοτεχνίας.

Η γλώσσα είναι λιτή αλλά ποιητική και η δομή, που περιλαμβάνει μυθιστορήματα, θρύλους και χρονικά από τον πλανήτη, εμπλουτίζει την αφήγηση. Τα θέματά του είναι πιο επίκαιρα ποτέ στο σημερινό πολιτισμικό και κοινωνικό κλίμα.

Στην Ελλάδα μεταφρασμένο από τον Βαγγέλη Κατσάνη, έχει εκδοθεί το 2012 από τις εκδόσεις Parsec, το 2012.

Ξέρω γιατί κελαηδάει το πουλί στο κλουβί (Μάγια Αγγέλου - 1969) Αυτοβιογραφία που καλύπτει τα πρώτα χρόνια της Μάγια Αγγέλου - από την ηλικία των τριών έως των δεκαέξι - και αφορά την παιδική και εφηβική της ζωή στις ΗΠΑ, σε περιβάλλον όπου η φυλετική διάκριση, η φτώχεια, η σεξουαλική βία και η προσωπική κρίση είναι παρούσες. Περιγράφει πώς η ίδια η Angelou, μέσα από τις τραυματικές εμπειρίες (όπως ο βιασμός της σε νεαρή ηλικία) και ο ρατσισμός, καταφέρνει να αναπτύξει αυτοσεβασμό, αξιοπρέπεια, και αγάπη για τη λογοτεχνία, που τελικά την στηρίζουν στις δυσκολίες. Το βιβλίο έχει έντονη λογοτεχνική και συναισθηματική φόρτιση, γιατί δεν αποφεύγει τα δύσκολα θέματα, ούτε τις εικόνες της σκληρής πραγματικότητας, αλλά τα αντιμετωπίζει με ειλικρίνεια και δύναμη.

Τα θέματα που εξετάζει εκτός από την φυλετική ταυτότητα και το ρατσισμό, είναι η  δύναμη της γλώσσας και της λογοτεχνίας ως μέσο προσωπικής και συλλογικής απελευθέρωσης, η διαμόρφωση της προσωπικότητας μέσα από την παιδική ηλικία: - πώς τα γεγονότα της πρώιμης ζωής διαμορφώνουν τη μετέπειτα πορεία και πώς η δύναμη της αυτογνωσίας, της οικογένειας και του περιβάλλοντος παίζει ρόλο καθώς και πώς ένα άτομο που μεγαλώνει υπό ακραίες συνθήκες τις ξεπερνά.

Έχει ευρύ αντίκτυπο στην εκπαίδευση, στη λογοτεχνική κριτική, και στην κοινωνική συνείδηση. Επαναπροσδιόρισε το είδος της αυτοβιογραφίας. Χρησιμοποιεί τις τεχνικές της μυθοπλασίας (χαρακτήρες, διάλογο, αφηγηματική ροή) για να αφηγηθεί την αληθινή της ιστορία. Η γλώσσα της είναι ποιητική, ρυθμική και γεμάτη με την παράδοση των Αφροαμερικανών, μεταμορφώνοντας την προσωπική εμπειρία σε καθολική αφήγηση.

Πρωτοποριακό στο να δώσει φωνή σε μια μαύρη, νότια γυναίκα σε μια εποχή που τέτοιες ιστορίες αγνοούνταν από το κύριο λογοτεχνικό κανόνα. Ξέπέρασε τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και μη μυθοπλασίας και άνοιξε το δρόμο για μια νέα γενιά μη λευκών και γυναικείων φωνών να διηγηθούν τις ιστορίες τους. Είναι ένα κείμενο-ορόσημο για την αφροαμερικανική λογοτεχνία και το φεμινιστικό κίνημα. Πραγματεύεται βαθιά τραυματικά θέματα όπως ο ρατσισμός, η σεξουαλική βία, την εγκατάλειψη και την αναζήτηση της ταυτότητας, αλλά πάντα με ένα υπόβαθρο ανθεκτικότητας, ελπίδας και αγάπης. Είναι μια ιστορία ενδυνάμωσης και αυτογνωσίας.

Παραμένει ένα από τα πιο ευρέως αναγνωσμένα και σπουδασμένα βιβλία στις ΗΠΑ. Είναι βασικό ανάγνωσμα για την κατανόηση της αμερικανικής εμπειρίας του 20ου αιώνα.

Σφαγείο νούμερο πέντε (Κουρτ Βόνεγκατ – 1969) Αντλεί την έμπνευσή του από την προσωπική του εμπειρία ως αιχμάλωτος πολέμου στη Δρέσδη, όταν η πόλη καταστράφηκε ολοσχερώς από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς το 1945.

Ο κεντρικός ήρωας, Μπίλι, είναι στρατιώτης που «έχει αποδεσμευτεί από τον χρόνο»: η αφήγηση ακολουθεί την κατακερματισμένη συνείδησή του, που ταξιδεύει μπρος  – πίσω ανάμεσα σε στιγμές της ζωής του, από τον πόλεμο μέχρι τη μετέπειτα καριέρα του ως οπτομέτρης. Παράλληλα, απάγεται από εξωγήινους στον πλανήτη Τραλφαμάντορ, όπου μαθαίνει μια διαφορετική αντίληψη για τον χρόνο - όλα τα γεγονότα υπάρχουν ταυτόχρονα και η έννοια του θανάτου χάνει τη δραματική της οριστικότητα. Η φράση-ρεφρέν «Έτσι πάει» (So it goes), που εμφανίζεται μετά από κάθε αναφορά στον θάνατο, ενισχύει την ιδέα ότι η θνητότητα είναι απλώς μέρος μιας αέναης, αναπόδραστης πραγματικότητας.

Ο Vonnegut ξεγυμνώνει τον παραλογισμό του πολέμου, το τυχαίο της βίας σε αυτόν και τη ματαιότητα της καταστροφής. Σπάει τα όρια της ρεαλιστικής αφήγησης, ενσωματώνοντας στοιχεία επιστημονικής φαντασίας, αυτοβιογραφίας, μεταμοντέρνου πειραματισμού και χιούμορ μαύρης κωμωδίας. Με το θρυμματισμένο του ύφος, το μυθιστόρημα δείχνει πώς η μνήμη και το τραύμα δεν ακολουθούν γραμμική πορεία, η πολυδιάσπαση της συνείδησης του Μπίλι αντανακλά την αδυναμία κατανόησης του ίδιου του πολέμου. Η χρήση της ειρωνείας και της απλότητας στη γλώσσα καθιστούν το κείμενο ταυτόχρονα συγκλονιστικό και προσιτό, χωρίς ρητορικές υπερβολές αλλά με ισχυρή ηθική δύναμη.

Ο Vonnegut δημιούργησε ένα μοναδικό υβρίδιο μυθιστορήματος: αντιπολεμικό, επιστημονικής φαντασίας, αυτοβιογραφικό και σατιρικό. Εξερευνά την τραγική ανοησία του πολέμου, την ψυχολογική επίπτωση του τραύματος, την έννοια του πεπρωμένου και της ελεύθερης βούλησης. Παρουσιάζει μια βαθιά ανθρωπιστική προοπτική για το πώς οι άνθρωποι επιβιώνουν (ή δεν επιβιώνουν) σε έναν παράλογο κόσμο. Η δομή είναι μη γραμμική, ακολουθώντας τη "χρονική αναπήδηση " του πρωταγωνιστή. Η γλώσσα είναι απλή, αλλά επαναλαμβανόμενη και σχεδόν κλινική, δημιουργώντας μια ισχυρή αντίθεση με τις φρικτές περιγραφές του πολέμου.

Επιρροή στον λογοτεχνικό κανόνα: Είναι το καθοριστικό έργο της αντι-πολιτισμικής λογοτεχνίας και ένα από τα σημαντικότερα αντιπολεμικά μυθιστορήματα που γράφτηκαν ποτέ. Η μη γραμμική του δομή και ο αντι-συμβατικός τόνος επηρέασαν βαθιά τη μοντέρνα αφήγηση, δείχνοντας πώς η τραγωδία και ο τραυματισμός μπορούν να απεικονιστούν μέσω του παραλόγου και του σατιρικού.

Το βιβλίο θεωρείται σταθμός της αντιπολεμικής λογοτεχνίας, ένα κλασικό έργο που συνεχίζει να διαβάζεται ευρύτατα, και συχνά διδάσκεται σε πανεπιστήμια. Τα μηνύματά  του κατά του πολέμου παραμένουν δυστυχώς επίκαιρα μέχρι σήμερα. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κάκτος το 1976 (σε μετάφραση του Βασίλη Κ. Χατζηβασιλείου).

Η γυναίκα του Γάλλου λοχαγού (Τζον Φόουλς – 1969) Το έργο τοποθετείται στη βικτωριανή Αγγλία και είναι ένα από τα κλασικά παραδείγματα του μεταμοντέρνου μυθιστορήματος. Επηρέασε βαθιά την αφήγηση, δείχνοντας πώς η ιστορία δεν είναι μια αντικειμενική αλήθεια, αλλά μια κατασκευή, και πώς ο συγγραφέας (και ο αναγνώστης) παίζουν ενεργό ρόλο στη δημιουργία της.

Ο Fowles έγραψε ένα μυθιστόρημα που είναι ταυτόχρονα βικτωριανό και μεταμοντέρνο. Χρησιμοποιεί τις συμβάσεις του βικτωριανού μυθιστορήματος αλλά τις σπάει συνεχώς με σχολιασμούς από έναν αφηγητή του 20ου αιώνα, ο οποίος συζητά τις πηγές του, τις πιθανές εκδοχές της πλοκής και ακόμα και το τέλος της ιστορίας (προσφέροντας δύο διαφορετικές). Αυτή η αυτοαναφορική τεχνική ήταν εξαιρετικά καινοτόμα.

Ο Charles, μορφωμένος ερασιτέχνης παλαιοντολόγος, αρραβωνιασμένος με την πλούσια και αθώα Ernestina, συναντά τη μυστηριώδη Sarah, γνωστή ως «η γυναίκα του Γάλλου υπολοχαγού», που φημολογείται ότι είχε σχέση με Γάλλο στρατιωτικό και έχει στιγματιστεί κοινωνικά. Ο Charles γοητεύεται από την Sarah, η οποία αντιπροσωπεύει μια μορφή ανεξαρτησίας και πρόκλησης απέναντι στην κοινωνική ηθική της εποχής.

Πέρα από την ιστορία αγάπης, το βιβλίο εξερευνά θέματα ελευθερίας (προσωπικής και κοινωνικής), της θέσης της γυναίκας στην κοινωνία, της επιστήμης έναντι της θρησκείας, της κοινωνικής σύμβασης και ατομικής ευθύνης και της φύσης της ιστορίας και της λογοτεχνίας. Ιδιαίτερο γνώρισμα είναι το αφηγηματικό ύφος: ο συγγραφέας εισάγει σχολιασμούς και παρεμβάσεις τονίζοντας τη σχετικότητα της αφήγησης και την υποκειμενικότητα της ερμηνείας. Ανατρέπει τον παραδοσιακό ιστορικό ρεαλισμό με μεταμοντέρνα εργαλεία: ειρωνεία, διάρρηξη της αυθεντίας του αφηγητή, αμφισβήτηση της έννοιας της «οριστικής» ιστορίας. Η Sarah ως χαρακτήρας γίνεται σύμβολο της γυναικείας χειραφέτησης απέναντι στη βικτωριανή καταπίεση.

Παραμένει ένα βασικό κείμενο μελέτης της μεταμοντέρνας λογοτεχνίας και συνεχίζει να διαβάζεται. Κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Χατζηνικολή το 1982 (μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη).

Το σύνδρομο του Πόρτνοϊ  (Φίλιπ Ρόθ  – 1969) Εξερευνά με πρωτόγνωρη ειλικρίνεια τις αντιφάσεις της εβραοαμερικανικής ταυτότητας, το βάρος της οικογένειας, και την αίσθηση αδιεξόδου της γενιάς του ’60 και προκάλεσε σκάνδαλο στην εποχή του λόγω της ανοιχτής σεξουαλικότητας, θεωρήθηκε αθυρόστομο και απρεπές, αλλά γρήγορα αναγνωρίστηκε ως αριστούργημα ψυχολογικής σάτιρας.

Είναι η εξομολόγηση του Portnoy στον ψυχαναλυτή του. Ο Portnoy, γιος εβραϊκής οικογένειας μεταναστών στο Νιου Τζέρσεϊ, μιλάει με ωμότητα για τη σεξουαλική του ζωή, την παιδική του ηλικία, τις ενοχές που του επέβαλαν η οικογένεια και η εβραϊκή κουλτούρα, και την αδυναμία του να συμβιβάσει τις επιθυμίες του με τις κοινωνικές προσδοκίες. Έσπασε τα ταμπού γύρω από τη σεξουαλικότητα, την εβραϊκή ταυτότητα και την οικογενειακή δυναμική στην αμερικανική λογοτεχνία. Είναι ένα από τα έργα που ορίζουν τη "συγγραφική αυτοβιογραφία" και άνοιξε το δρόμο για μια πιο ελεύθερη και ασταθή εξερεύνηση του εαυτού στη λογοτεχνία. Είναι γεμάτο σάτιρα, χιούμορ και προκλητικές σκηνές, καθώς ο Roth εξερευνά τη σχέση του ατόμου με τη σεξουαλικότητα, την οικογένεια (ειδικά τη μητέρα), της σεξουαλικής εμμονής, της ενοχής και της αναζήτησης της απελευθέρωσης, την εθνοτική ταυτότητα και την αμερικανική κοινωνία. Επηρέασε έντονα την αμερικανική λογοτεχνία, δίνοντας φωνή σε έναν ήρωα γεμάτο αδυναμίες, νευρώσεις και χιούμορ, που όμως αποκαλύπτει την κρυφή αγωνία της εποχής του.

Η γλώσσα είναι εξπρεσιονιστική, υπερβολική, γεμάτη με ενοχές, εμμονές και μια απελπισία που εκφράζεται μέσω του χιούμορ και της υπερβολής. Η ρητή σεξουαλική και ψυχολογική του ειλικρίνεια ήταν σκανδαλωδώς καινοτόμα για την εποχή του.

Παραμένει ένα πολιτισμικό και λογοτεχνικό φαινόμενο, ένα σημείο αναφοράς για την κατανόηση της μετάβασης της αμερικανικής κοινωνίας από τη δεκαετία του '50 στη δεκαετία του '60. Εκδόθηκε στην Ελλάδα από τον Εξάντα το 1981 σε μετάφραση Άρη Μπερλή.

Ubik (Φίλιπ Κ. Ντικ – 1969) Είναι ένα φανταστικό και πολύ επιδραστικό έργο επιστημονικής φαντασίας που εξερευνά την πραγματικότητα και την ταυτότητα με τρόπο που μόνο ο Ντικ μπορούσε. Ενα καλτ αριστούργημα του είδους του.

Από τα πιο σύνθετα και φιλοσοφημένα α μυθιστορήματα του Dick. Διαδραματίζεται σε ένα μέλλον όπου η τηλεπάθεια και η προγνωστική ικανότητα είναι πραγματικές, και οι εταιρείες τις χρησιμοποιούν σε επιχειρηματικούς πολέμους. Ο Joe, τεχνικός μιας εταιρείας «αντικατασκοπείας», μπλέκει σε μια αποστολή που καταλήγει σε έκρηξη και σε μια παράξενη αποσύνθεση της πραγματικότητας: ο χρόνος αρχίζει να γυρίζει προς τα πίσω, αντικείμενα φθείρονται και γίνονται ξεπερασμένα, και η ζωή μοιάζει να καταρρέει. Το «Ubik», ένα μυστηριώδες προϊόν σε σπρέι, φαίνεται να είναι το κλειδί για τη διάσωση.

Εξερευνά το όριο ανάμεσα στο πραγματικό και στο ψευδές, στο ζωντανό και στο νεκρό. Θίγει την ιδέα της εμπορευματοποίησης, της κατανάλωσης και της εξάρτησης από «προϊόντα» που υπόσχονται λύσεις. Το ύφος του, με συνεχείς ανατροπές και αβεβαιότητα, κάνει τον αναγνώστη να αισθάνεται όπως οι ήρωες: εγκλωβισμένοι σε μια πραγματικότητα που καταρρέει. 

Ο Dick επιβεβαιώνει τη φήμη του ως «παρανοϊκού προφήτη» της επιστημονικής φαντασίας. Στην χώρα μας κυκλοφόρησε το 2021 από τις Εκδόσεις Άγρα με τον τίτλο «Ubik» (μετάφραση Μ. Μακρόπουλου).

Άντα (Β.Ναμπόκοφ – 1969) Μια νοσταλγική παρωδία των μυθιστορημάτων που περιέγραφαν τη ρωσική αριστοκρατία των γαιοκτημόνων, ένα έργο γεμάτο έμμεσες αναφορές στη ρομαντική πεζογραφία και ποίηση, κρυμμένους υπαινιγμούς, λογοπαίγνια και κάθε είδους φιλολογικά παιχνίδια. Αυτή η ειρωνική διάθεση, δεν αφαιρεί τίποτα από το φιλοσοφικό βάρος του βιβλίου και την εντυπωσιακή δύναμη της ανάλυσης των χαρακτήρων.

Όνειρο, φύση, έρωτας, όρεξη για καλό φαγητό και μάθηση, λεκτικά παιχνίδια, απόλαυση ζωής. Αυτό είναι το σύμπαν της «Άντας», ενός από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Ναμπόκοφ, που εξελίσσεται αργά και εκμαυλιστικά, από τα ονειρικά τοπία της παιδικής ηλικίας στην παθιασμένη ενηλικίωση και από εκεί στη γλυκιά γαλήνη μιας μοιρασμένης ωρίμανσης.

Είναι μία ιστορία αιμομιξίας, που συμβαίνει μέσα στην άγνοια των εραστών για τη συγγενική σχέση που τους συνδέει, μέσα στην αθωότητα και το ασίγαστο πάθος και ολοκληρώνεται θριαμβικά, δίχως τύψεις και δίχως συνέπειες. Είναι μια νοσταλγική παρωδία με θέμα τη ρωσική αυτοκρατορία των γαιοκτημόνων, τα οποία συντρόφευαν τα αργόσυρτα παιδικά καλοκαίρια του συγγραφέα στην εξοχή. Είναι ακόμη ένας θησαυρός αναφορών στη ρομαντική πεζογραφία και ποίηση, ένα έργο γεμάτο υπαινιγμούς, λογοπαίγνια, επιστημονικές παρατηρήσεις. Στην χώρα μας κυκλοφόρησε το 1999 από τις εκδόσεις Νεφέλη.

Ο νονός (Μάριο Πούτζο – 1969) Έχει τεράστια πολιτισμική σημασία και είναι αδιαμφισβήτητα ένα από τα πιο γνωστά μυθιστορήματα του 20ου αιώνα λόγω της κινηματογραφικής του μεταφοράς. Ωστόσο, από λογοτεχνική σκοπιά, θεωρείται περισσότερο ένα εξαιρετικά καλογραμμένο και ψυχαγωγικό έργο εγκληματικής λογοτεχνίας παρά ένα βιβλίο που προσέφερε σημαντική καινοτομία στη φόρμα ή επηρέασε τον λογοτεχνικό κανόνα.

Το μυθιστόρημα αφηγείται την ιστορία της οικογένειας Κορλεόνε, μιας από τις ισχυρότερες μαφιόζικες φαμίλιες της Νέας Υόρκης. Ο Δον Βίτο Κορλεόνε κυβερνά με σοφία, ισχύ και αδυσώπητη βία, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην οικογενειακή αφοσίωση και στην εγκληματική αυτοκρατορία του. Όταν μια σύγκρουση με άλλες οικογένειες φέρνει το τέλος της κυριαρχίας του, ο γιος του, Μάικλ, που αρχικά θέλει να μείνει έξω από τον υπόκοσμο, αναγκάζεται να πάρει τη θέση του και να εξελιχθεί σε νέο Δον.

Αναδεικνύει με δραματικό τρόπο τις έννοιες της εξουσίας, της «τιμής», της βίας, της οικογένειας και της αφοσίωσης. Ο συγγραφέας κατάφερε να μετατρέψει τη μαφία σε μυθολογικό οικοδόμημα, γεμάτο αντιφάσεις: σκληρότητα αλλά και οικογενειακή τρυφερότητα, παρανομία αλλά και κώδικες τιμής. Παρά την κριτική ότι είναι «λαϊκό» μυθιστόρημα, κατέχει κεντρική θέση στη σύγχρονη κουλτούρα.

Το έργο έγινε παγκόσμιο μπεστ-σέλερ και ενέπνευσε την εμβληματική κινηματογραφική τριλογία του Francis Ford Coppola, η οποία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη φήμη του. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 1971 από τις εκδόσεις Πέργαμος σε μετάφραση Αντώνη Καλοκύρη.

Το παιγνίδι του κόσμου (Κώστας Αξελός - 1969) Εδώ ο Αξελός φτάνει σε ένα αποκορύφωμα ποιητικής φιλοσοφικής γραφής. Το «παιγνίδι» παρουσιάζεται όχι μόνο ως έννοια αλλά ως ρυθμός που διαπερνά τον κόσμο. Η αφήγησή του έχει μουσικότητα· οι λέξεις ακολουθούν μια παλμική κίνηση, σαν χορός. Η εικόνα του κόσμου ως «παιγνίου» απελευθερώνει τον λόγο από την αυστηρή λογική και τον φέρνει πιο κοντά σε λογοτεχνικά είδη όπως η ποιητική δοκιμιογραφία.

Η λογοτεχνική αξία του έργου έγκειται στη μεταμόρφωση της φιλοσοφικής σκέψης σε αφήγηση που κινείται στο όριο της ποίησης. Μοιάζει να γράφει με την ίδια άνεση που ένας ποιητής υφαίνει εικόνες: οι αντιθέσεις, οι ρυθμικές επαναλήψεις, οι παραστατικές εικόνες του παιχνιδιού δημιουργούν μια γλώσσα που δεν απευθύνεται μόνο στη λογική αλλά και στη φαντασία.
Ο αναγνώστης δεν «μαθαίνει» απλώς κάτι, συμμετέχει σε ένα παιχνίδι ανάγνωσης όπου το κείμενο γίνεται χώρος ελευθερίας. Η αξία του έργου δεν είναι μόνο φιλοσοφική αλλά και αισθητική, καθώς συγκινεί όπως ένα λογοτεχνικό κείμενο.

Θεωρείται από πολλούς αναγνώστες και μελετητές το πιο λογοτεχνικό βιβλίο του Κώστα Αξελού. Αν στο «Προς την πλανητική σκέψη» ο στοχαστής μας εισάγει σε μια ατμόσφαιρα περιπλάνησης, εδώ μας καλεί να συμμετάσχουμε σε μια κίνηση πιο ζωντανή, πιο άμεση, σχεδόν χορευτική: το παιχνίδι. Εδώ ο Αξελός πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: η φιλοσοφία δεν είναι μόνο περιπλάνηση, αλλά παιχνίδι. Το ύφος του έργου είναι ακόμη πιο έντονα λογοτεχνικό, σχεδόν μουσικό. Οι επαναλήψεις, οι αντιθέσεις, οι ρυθμικές διακυμάνσεις του λόγου το καθιστούν κείμενο που λειτουργεί σαν ποίημα σε πρόζα. Ο κόσμος παρουσιάζεται ως σκηνή όπου όλα τα όντα συμμετέχουν σε ένα παιχνίδι χωρίς τέλος. Η γλώσσα δεν εξηγεί απλώς αυτήν την ιδέα· την «παίζει», την ενσαρκώνει, δημιουργώντας στον αναγνώστη την αίσθηση ότι βρίσκεται σε χορό. Αυτό το στοιχείο είναι κατεξοχήν λογοτεχνικό.

Ο κόσμος, μας λέει ο Αξελός, δεν είναι μια μηχανή που λειτουργεί με κλειστούς νόμους ούτε ένα αυστηρό σύστημα που ζητά να ερμηνευθεί πλήρως. Είναι παιχνίδι — ένα παιχνίδι ανοιχτό, χωρίς καθορισμένο τέλος, με κανόνες που συνεχώς μετασχηματίζονται.

Η λογοτεχνική αξία του έργου πηγάζει από τον τρόπο που ο Αξελός «σκηνοθετεί» αυτή την ιδέα. Το ύφος του έχει ρυθμό, με φράσεις που μοιάζουν να κινούνται σε παλμό· υπάρχει μια μουσικότητα που θυμίζει ποίηση σε πρόζα. Δεν ακολουθεί μια κλασική λογική ανάπτυξη επιχείρησης· αντίθετα, το κείμενο προχωρά με επαναλήψεις, με ρυθμικές επιστροφές, με εικόνες που ξαναεμφανίζονται σαν μοτίβα σε μουσική σύνθεση. Αυτή η ρυθμικότητα δημιουργεί στον αναγνώστη την αίσθηση ότι διαβάζει κάτι περισσότερο από φιλοσοφία: βιώνει μια μορφή λογοτεχνικής εμπειρίας.

Το «παιγνίδι» εδώ δεν είναι μόνο έννοια, αλλά και ύφος γραφής. Η ίδια η πρόζα του Αξελού «παίζει» με τον αναγνώστη: τον οδηγεί σε μονοπάτια που μοιάζουν να κλείνουν, μόνο για να ανοίξουν ξανά· δημιουργεί αντιθέσεις (ελευθερία και κανόνας, τάξη και χάος, γέλιο και σοβαρότητα) που δεν καταλήγουν σε τελικές απαντήσεις, αλλά αφήνονται σε μια ζωντανή εκκρεμότητα. Αυτή η ανοιχτότητα κάνει το κείμενο να μοιάζει με έργο τέχνης παρά με συστηματική φιλοσοφική διατριβή.

Ο κόσμος παρουσιάζεται σαν σκηνή, οι άνθρωποι σαν παίκτες που άλλοτε γνωρίζουν κι άλλοτε αγνοούν τους κανόνες του παιχνιδιού, και η ίδια η σκέψη σαν παίκτρια που μπαίνει στον χορό. Ο αναγνώστης αισθάνεται θεατής αλλά και συμπαίκτης, παρασυρμένος από τον ρυθμό της αφήγησης. Αυτό το στοιχείο είναι καθαρά λογοτεχνικό: η γλώσσα του Αξελού δημιουργεί όχι μόνο έννοιες, αλλά και εικόνες, κινήσεις, ρυθμούς.

«Ως τώρα ο κόσμος υπαγόταν πάντοτε σε ένα Απόλυτο, τη Φύση, τον Θεό, τον Άνθρωπο (τη θέληση και τη σκέψη του). Τα τρία αυτά απόλυτα είναι ήδη νεκρά ή έχουν περάσει στη φάση του τέλους τους. Στη θέση τους έχουμε να αντιμετωπίσουμε τον ίδιο τον κόσμο, που είναι το σύνολο των συνόλων των παιχνιδιών που μας φανερώνονται και με τα οποία παίζουμε. Ο άνθρωπος είναι ο μεγάλος συμπαίκτης του παιχνιδιού του κόσμου, αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνο παίκτης, είναι επίσης ο «εμπαιζόμενος», το άθυρμα».

Οι θεσμοί και οι δυνάμεις οργανώνουν αλλά και διαταράσσουν το παιχνίδι· οι «μεγάλες εξουσίες» (θρησκεία, τέχνη κ.ά.) και οι στοιχειώδεις (εργασία, έρωτας, θάνατος) παίζουν ως φαύλος κύκλος. Το «παιχνίδι» είναι ορίζοντας χωρίς θεμέλιο, ανοικτός, διασπασμένος, η ψευδαίσθηση της ολοκλήρωσης ανακαλείται με όλους τους κανόνες, όλες τις αλήθειες. Ο αφαιρετικός λόγος, η σκέψη-ειρωνεία, η ερώτηση αντί για την απάντηση, καθίστανται συμβατικά εργαλεία για την αποδόμηση.

Η λογοτεχνική αξία του έργου κορυφώνεται στο ότι δεν μιλά για το παιχνίδι από «έξω», αλλά το ενσαρκώνει μέσα στο ίδιο το κείμενο. Η φιλοσοφία εδώ γίνεται αισθητική εμπειρία, ένα κείμενο που δεν το μελετάς σαν εγχειρίδιο, αλλά το ζεις όπως ζεις ένα ποίημα ή ένα μυθιστόρημα. Αυτός ο μετασχηματισμός το καθιστά ένα από τα πιο γοητευτικά έργα της φιλοσοφικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα

Σημείωση: Η περίοδος 1945-1969 είναι μια εποχή τεράστιων αλλαγών και παγκόσμιων μετασχηματισμών: η αποκατάσταση μετά τον πόλεμο, τα απελευθερωτικά κινήματα και η κατάρρευση της αποικιοκρατίας, η ψυχροπολεμική φρενίτιδα, που ακολούθησε τη χρήση των δυο ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι και οδήγησε την ανθρωπότητα σε ένα ξέφρενο κυνήγι εξοπλισμών και ανταγωνισμού στη γη και στο διάστημα, η δημιουργία του ΟΗΕ και άλλων παγκόσμιων οργανισμών διακρατικής ρύθμισης σχέσεων μαζί με την αναδυση δεκάδων ανεξάρτητων χωρών, οι δυο μεγαλοι πόλεμοι στην Ασία (Κορέα & Βιετνάμ) μαζί με άλλους μικρότερους περιφερειακά και τελικά η προσελήνωση ανθρώπων στο δορυφόρο της γης. Αυτά τα γεγονότα χαρακτηρίζουν την περίοδο αναφοράς και τροφοδότησαν μια λογοτεχνική παγκόσμια πανδαισία.

Οι σημαντικότεροι δημιουργοί νέων τάσεων που επηρέασαν βαθιά τη λογοτεχνία αντιπροσωπεύουν διαφορετικές γεωγραφικές και πολιτισμικές πηγές, από τη δύση: Αλμπέρ Κάμυ (Γαλλία/Αλγερία), Τζορτζ Όργουελ (ΗΒ), Γκύντερ Γκρας (Γερμανία), Τζέιμς Μπάλντουιν (ΗΠΑ), Σάμιουελ Μπέκετ (Ιρλανδία/Γαλλία), Ντόρις Λέσινγκ (ΗΒ/Ζιμπάμπουε) και όλη την υδρόγειο: Γιασουνάρι Καβαμπάτα (Ιαπωνία), Βαλεντίν Ρασπούτιν (Ρωσία/ΕΣΣΔ), Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ (Ρωσία/ΗΠΑ),  Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (Κολομβία), Οκτάβιο Παζ (Μεξικό), Ναγκίμπ Μαχφούζ (Αίγυπτος), Τσίνουα Ατσέμπε (Νιγηρία), Πάμπλο Νερούδα (Χιλή), Γουόλε Σογίνκα (Νιγηρία) 

1967: Έργα που άλλαξαν τον τρόπο ανάπτυξης λογοτεχνικών ειδών και θεματολογίας

Εκατό Χρόνια Μοναξιά (Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες – 1967) Είναι το βιβλίο που καθιέρωσε τον μαγικό ρεαλισμό στη διεθνή λογοτεχνία και έγινε το κύριο μανιφέστο της Λατινοαμερικανικής "Λογοτεχνικής έκρηξης".

Κεντρικοί ήρωες της ιστορίας είναι τα μέλη της οικογένειας Μπουενδία, τα οποία ακολουθεί ο αφηγητής περιγράφοντας παράξενες και φανταστικές ιστορίες από τη ζωή του καθενός. Το έργο, συγχρόνως με την αφήγηση λογικών σκέψεων και περιστατικών, διακατέχεται από το στοιχείο του παράλογου, καθώς επίσης και από στοιχεία παραμυθιού. «Έτσι, είχε βασανιστεί στην εξορία, ψάχνοντας να βρει τρόπο να τη σκοτώσει με τον ίδιο το θάνατο του. Έσκαψε τόσο βαθιά στα αισθήματα του και αναζητώντας το συμφέρον, συνάντησε τον έρωτα, γιατί προσπαθώντας να την κάνει να τον αγαπήσει, κατέληξε να την αγαπήσει αυτός. Τη συνάντησε στην εικόνα που πλημμύριζε την ίδια την τρομερή του μοναξιά. Μετά από τόσα χρόνια θάνατο, ήταν τόση η λαχτάρα για τους ζωντανούς, τόσο πιεστική η ανάγκη για συντροφιά, τόσο τρομακτική η προσέγγιση σε εκείνον τον άλλο θάνατο που υπάρχει μέσα στο θάνατο, που ο Προυδένσιο Αγκιλάρ είχε φτάσει να αγαπήσει τον χειρότερο εχθρό του..».

Εξερευνά βαθιά θέματα όπως η μοναξιά, η μνήμη, ο χρόνος, η ιστορία, η πολιτική και η ανθρώπινη φύση, όλα τοποθετημένα στο πλαίσιο της μυθιστορηματικής πόλης Μακόντο. Το ύφος του έργου έχει επηρεαστεί από το μοντερνισμό (ευρωπαϊκό και βορειοαμερικάνικο) καθώς και το κουβανέζικο λογοτεχνικό κίνημα Vanguardia. Είναι ένα κλασικό παράδειγμα μαγικού ρεαλισμού, μιας λογοτεχνικής τεχνικής που συνδυάζει τον υπερβατικό με τον καθημερινό κόσμο με τρόπο που φαίνεται φυσικός και αβίαστος. Η αφηγηματική δομή, η χρήση χρονολογικών κύκλων και η πλοκή που ακολουθεί πολλές γενιές της οικογένειας Μπουένδια είναι στοιχεία καινοτομίας.

Επηρέασε αμέτρητους συγγραφείς παγκοσμίως. Παραμένει ένα από τα πιο σημαντικά και ευρέως αναγνωρισμένα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, με συνεχόμενη ακαδημαϊκή και λαϊκή αποδοχή.

Ο Μαιτρ και η Μαργαρίтα (Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ – 1967) Αν και γράφτηκε δεκαετίες νωρίτερα (1928-1940), δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στη Ρωσία το 1967 και άσκησε τεράστια επιρροή, αποκαλύπτοντας μια εναλλακτική πνευματική παράδοση εντός του ρωσικού κανόνα.

Ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει σατιρική κωμωδία, γοτθικό φανταστικό, ιστορική αφήγηση και θρησκευτική αλληγορία με αξιοθαύμαστο τρόπο. Η δομή του, με τρεις διακριτές, αλλά αλληλοσυμπλεκόμενες αφηγηματικές γραμμές (η δράση και οι περιπέτειες του διαβόλου στη Μόσχα, η σχέση και επικοινωνία του Πόντιου Πιλάτου με τον Ιησού και ο έρωτας της Μαργαρίτας και του Μαιτρ), ήταν πολύ μπροστά για την εποχή του. Επικεντρώνεται σε αιώνια θέματα όπως η ουσία και η σύμφυση του καλού και του κακού, η ελευθερία της τέχνης απέναντι της καταπίεσης, η ελευθερία επιλογής και η θρησκευτική πίστη, η ανθρώπινη φύση και η «απάνθρωπη» αμαρτία.

Η σάτιρα, το δράμα, η κωμωδία, η σύγχρονη διήγηση και η φιλοσοφική περιπλάνηση συνθέτουν ένα συγκλονιστικό σύνολο. Ο μεγάλος έρωτας που αντιμετωπίζει πολλά εμπόδια από τη κοινωνία της εποχής και απρόσμενα βοηθιέται από το διάβολο, που έχει κωμικοτραγικές και βαθιά φιλοσοφημένες περιπέτειες στη σοβιετική Μόσχα, ενώ στη διήγηση παρεμβάλλονται σύντομα αποσπάσματα που περιγράφουν το αδιέξοδο του Πόντιου Πιλάτου.  Εξετάζει την Σοβιετική γραφειοκρατία, τη πιθανότητα ύπαρξης μεταφυσικών όντων, την ιστορικότητα ή μη των Ευαγγελίων και το θέμα του ιδανικού έρωτα. Το όνομα της ηρωίδας, παραπέμπει τόσο στο Γκαίτε, όσο και στη Μαργαρίτα της Γαλλίας (Reine Margot), που αποτέλεσε και ηρωίδα του Αλέξανδρου Δουμά (πατέρα) και στοχοποιήθηκε από την αυλή, εξαιτίας των προοδευτικών της απόψεων.                                                                          

Θεωρείται αριστούργημα της ρωσικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, με μια λατρεία που συνεχίζει να μεγαλώνει παγκοσμίως.

Το Αστείο (Μίλαν Κούντερα) Σάτιρα για τη φύση του ολοκληρωτισμού της κομμουνιστικής περιόδου. Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην Τσεχοσλοβακία.  Ο πρωταγωνιστής, φοιτητής Λούντβικ, στέλνει ένα φαινομενικά αθώο, ειρωνικό καρτ-ποστάλ σε μια φίλη του, με σχόλια όπως: «Ο αισιόδοξος είναι το όπιο του λαού! Ένα “υγιές” κλίμα βρωμάει ηλιθιότητα! Ζήτω ο Τρότσκι!» Η πράξη αυτή έχει ως συνέπεια να αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο, να διαγραφεί απ’ το Κομμουνιστικό κόμμα, και να σταλεί σε καταναγκαστική εργασία. Το μυθιστόρημα αναπτύσσει την προσωπική του ζωή, τις ερωτικές του σχέσεις, τις φιλίες αλλά και την ένταση μεταξύ ιδεολογίας, πίστης (συχνά χριστιανικής) και παράδοσης. Χωρίζεται σε επτά μέρη, με αφηγηματικές μετατοπίσεις — εναλλαγές αφηγητών — που επιτρέπουν την παρουσία διαφορετικών οπτικών: του Ludvík, εραστών και φίλων του.

Το παρελθόν και το παρόν αλληλοεπιδρούν: η επίδραση ενός “αστείου” που έγινε σε νεανική ηλικία επηρεάζει ολόκληρη τη ζωή του ήρωα, η αίσθηση της εκδίκησης, η αποξένωση, η τραγική συνειδητοποίηση ότι οι πράξεις, τα ιδανικά, ακόμη και τα πιο “αθώα”, κάτω από ένα ολοκληρωτικό ή περιοριστικό καθεστώς, μπορεί να έχουν καταστρεπτικές συνέπειες.

Είναι καινοτόμο στη δομή του, χρησιμοποιώντας πολλαπλές αφηγηματικές οπτικές γωνίες και έναν μη γραμμικό χρόνο για να διερευνήσει πώς η προσωπική ιστορία διαστρεβλώνεται από την ιδεολογία. Η αφηγηματική δομή (διαφορετικές φωνές, παρελθόν / παρόν) επιτρέπει μια πολυπρισματική εξέταση των χαρακτήρων, των ιδεών, της συνέπειας ιδανικών και πραγματικότητας. Η γραφή του συνδυάζει το φιλοσοφικό με το αφήγημα.

Εξετάζει βαθιά τα θέματα της πολιτικής λήθης και μνήμης, του τραύματος, του ειρωνικού χιούμορ ως μηχανισμού επιβίωσης και της σύγκρουσης μεταξύ του ατόμου και της ιστορίας. Αναδεικνύει πώς η πολιτική ιδεολογία και η καταστολή επεμβαίνουν στη ζωή, στο συναίσθημα, στην ελευθερία της έκφρασης. Το “αστείο” γίνεται μεταφορά για το πώς η εξουσία μπορεί να παρεξηγήσει, να τιμωρήσει, να εκμηδενίσει.

Ήταν ένα από τα κύρια κείμενα της "Άνοιξης της Πράγας" και έγινε σύμβολο της αντίστασης ενάντια στον ολοκληρωτισμό. Ξεκίνησε τη διεθνή καριέρα του Κούντερα και άνοιξε το δρόμο για άλλους συγγραφείς. Παραμένει ένα θεμελιώδες έργο για την κατανόηση της εποχής του Ψυχρού Πολέμου και της ανθρώπινης εμπειρίας στα κομμουνιστικά καθεστώτα. Επηρέασε βαθιά τη μετά κομμουνιστική λογοτεχνία της Κεντρικής Ευρώπης, καθώς και τη σκέψη γύρω από την ατομική ευθύνη, τη μνήμη, το χιούμορ ως μορφή αντίστασης.

Στα ελληνικά πρωτοκυκλοφόρησε το 1971 από τις εκδόσεις Κάλβος σε μετάφραση Ανδρέα Τσακάλη

Παρασκευάς ή στις μονές του Ειρηνικού (Μισέλ Τουρνιέ) Είναι μια επανερμηνεία και αποδόμηση του μύθου του Robinson Crusoe, όπως τον έγραψε ο Defoe, αλλά με φιλοσοφικές, ψυχολογικές και πολιτισμικές προεκτάσεις. Εξετάζει τη σχέση Πολιτισμού-Φύσης, εξουσίας, μοναξιάς, τι σημαίνει “άλλος πολιτισμός”. Είναι μυθιστόρημα ταυτότητας, μεταμόρφωσης, και αναστροφής της αποικιακής προσέγγισης.

Ο Ροβινσώνας ναυαγεί σε ένα ερημονήσι που ονομάζει “Ελπίδα¨. Αρχικά προσπαθεί να επιβληθεί στη φύση, να οργανώσει τον χώρο, να εδραιώσει την τάξη. Με την άφιξη του “Παρασκευά”, ενός ανθρώπου που αντιπροσωπεύει τη φύση, το αρχέτυπο του ¨Άλλου¨, έρχεται σε κρίση: ο πολιτισμός του, οι αντιλήψεις του περί κυριαρχίας πάνω στη φύση και τον άνθρωπο, αμφισβητούνται. «Δεν είναι πια ο Ροβινσώνας που διδάσκει πολιτισμό στον Παρασκευά, αλλά ο Παρασκευάς που διδάσκει την άγρια ζωή στον Ροβινσώνα». Μέσα από αυτήν την σχέση παρατηρείται μια μεταμόρφωση (ψυχολογική, φιλοσοφική) του Ροβινσώνα: εγκαταλείπει σταδιακά την επιδίωξη να επιστρέψει στην ανθρώπινη κοινωνία με τους κανόνες της, την εξουσία του ανθρώπου πάνω στη φύση, αποδέχεται την απλότητα, τη σύνδεση με το φυσικό στοιχείο, το “Άλλο” ως πηγή γνώσης και αλλαγής. Όταν μετά από 28 χρόνια έρχεται ένα πλοίο στο νησί, ο Ροβινσώνας αποφασίζει να μην φύγει, αλλά ο Παρασκευάς εξαφανίζεται. Σκέφτεται να αυτοκτονήσει, όταν βλέπει να εμφανίζεται ένα μικρό παιδί, ένα ναυτόπουλο, που εγκατέλειψε το πλοίο λόγω κακομεταχείρισης. Ο Ροβινσώνας ονομάζει το νέο του σύντροφο Πέμπτη - ημέρα ξεκούρασης για τα παιδιά - και τον μυεί με τη σειρά του στην άγρια ​​και φυσική ζωή.   

Αυτό το έργο άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η δυτική κουλτούρα αντιλαμβάνεται αυτόν τον μύθο. Εισήγαγε μια μετα-μοντερνιστική, αντί-αποικιακή ανάγνωση που επηρέασε τη λογοτεχνική θεωρία και τη φιλοσοφία. Εξερευνά θέματα όπως: η "άγρια" κατάσταση έναντι του "πολιτισμού", η κατασκευή της πραγματικότητας και η σχέση μεταξύ του Εγώ και του Άλλου, η μοναξιά, η ψυχή του ανθρώπου όταν απογυμνώνεται από τις κοινωνικές του ταυτότητες, το άλλο ως καθρέφτης.

Είναι ένα κλασικό έργο της γαλλικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα και συνεχίζει να μελετάται εκτενώς σε πανεπιστημιακά προγράμματα λογοτεχνίας και φιλοσοφίας. Σε μετάφραση του Χρήστου Λάζου κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εξάντας το 1986

Το Ποδόσφαιρο της Χρονιάς (Κενζαμπούρο Όε) Πολύ σημαντικό έργο για την Ιαπωνική μεταπολεμική λογοτεχνία, που ασχολείται με τα τραύματα της σωματικής αναπηρίας, ψυχολογικών ενοχών και ευρύτερα ζητήματα πολιτισμού, ταυτότητας και γλώσσας.

Το μυθιστόρημα εξετάζει τη ζωή δύο αδελφών, του Μιτσουσάμπουρο, που είναι άτομο με προβλήματα όρασης και παντρεμένος καθηγητής αγγλικών στο Τόκιο, και του νεότερου αδελφού του Τακάσι, ο οποίος επιστρέφει από τις ΗΠΑ. Ο Μιτσουσάμπουρο και η γυναίκα του έχουν αφήσει το παιδί τους με ειδικές ανάγκες σε ίδρυμα. Ο Τακάσι αντιμετωπίζει εσωτερικά σκοτεινά βιώματα, συμπεριλαμβανομένης της ενοχής για την αυτοκτονία της αδελφής τους, μετά από ερωτική σχέση που είχε εκείνος με αυτήν. Η αφήγηση περιπλέκεται επίσης με το παρελθόν της οικογένειας: την ιστορία του προπάππου, που είχε συμμετάσχει σε κάποια αποτυχημένη εξέγερση γύρω στα 1860 (πρώτο έτος της εποχής Man’en), γεγονός που λειτουργεί ως ιστορικό παράλληλο με τα τραύματα και τις κρίσεις των χαρακτήρων στο παρόν.

Κεντρικά θέματα: οικογενειακή ενοχή, ψυχολογικός και ηθικός ανταγωνισμός, η αίσθηση της αποξένωσης, η σχέση παρελθόντος-παρόντος, ιστορικής μνήμης και ατομικής ευθύνης. Υπάρχει επίσης έντονη συμβολική χρήση των φυσικών τοπίων και της παράδοσης, καθώς οι χαρακτήρες επιστρέφουν στη γενέτειρά τους, έρχονται αντιμέτωποι με τα ιστορικά και οικογενειακά ιδεώδη και τις απογοητεύσεις.  Η συμβολική διάσταση της ιστορίας — ιστορικές εξεγέρσεις, προσωπικά τραύματα, κοινωνική αλλαγή — το καθιστούν έργο που υπερβαίνει την περίπτωση μιας οικογενειακής τραγωδίας και αγγίζει ευρύτερα ζητήματα πολιτισμού, ταυτότητας και γλώσσας.

Το έργο θεωρείται από τα πιο ώριμα και πολυδιάστατα του Ōe, καθώς αντιμετωπίζει μνήμες, ηθικά διλήμματα, τα ταυτοτικά ζητήματα του μεταπολεμικού και του σύγχρονου ιαπωνικού κοινωνικού πλαισίου.

Οι εξομολογήσεις του Νατ Τέρνερ (Γουίλιαμ Στάιρον) Παρουσιάζει τη ζωή ενός μορφωμένου Αμερικανού σκλάβου και θρησκευτικού προφήτη που οργάνωσε μια εξέγερση σκλάβων στη Βιρτζίνια το 1831, η οποία είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο πολλών λευκών και μεγάλο κοινωνικό αναβρασμό.

Η αφήγηση είναι σε πρώτο πρόσωπο, με τον ίδιο τον Νατ να αφηγείται από τη φυλακή, λίγο πριν την εκτέλεσή του. Μέσα από αναδρομές στη ζωή του, βλέπουμε τις κακουχίες της σκλαβιάς: τη βία, την αδικία και τη θρησκευτική του πίστη που τον καθοδηγεί. Ο Νατ βιώνει την σκλαβιά με μια σύνθετη ηθική και ψυχική κατάσταση - πίστη, ενοχή, απογοήτευση, πάθος για ελευθερία - όλα συγκρούονται με τους περιορισμούς που του επιβάλλουν οι συνθήκες.

Έχει την έμπνευση του στην ιστορία - τη μοναδική εξέγερση σκλάβων στην αμερικανική ιστορία. Πριν τον απαγχονίσουν, υπαγόρευσε μια τελική διαθήκη, ένα έγγραφο που υπάρχει ακόμα. Αλλά το βιβλίο του Styron δεν είναι μόνο αυτό. Είναι μια επινοημένη εκδοχή αυτού του κειμένου, που πλημμυρίζει από πίκρα και φωτιά. Τροφοδοτεί το μυαλό ενός ανθρώπου που πίστευε ότι είχε οριστεί να σφάζει λευκούς ως αντίποινα για τις δοκιμασίες της σκλαβιάς, αλλά που βρέθηκε σχεδόν ανίκανος να βάλει τη λεπίδα. Εφαρμόζει ευρύτερα φανταστικά στοιχεία, ξαναχτίζοντας τον χαρακτήρα του Turner με έμφαση στην ανθρώπινη ψυχή και το εσωτερικό χάος, όχι μόνο στη δράση. Ο  Νατ όπως τον φαντάζεται ο συγγραφέας δεν είναι άγιος από γύψο, ούτε τέρας από χαρτόνι. Είναι ένας άνθρωπος, του οποίου οι άγριες επιθυμίες σχηματίστηκαν στο καζάνι ενός καθεστώτος μίσους.

Αντιπαραβάλλει ντοκουμέντα με μυθοπλασία, ανοίγοντας ερωτήματα για το ποια είναι η “αλήθεια” όταν γράφεις ιστορία, για τη δυνατότητα της λογοτεχνίας να ανασυνθέτει το παρελθόν, αλλά επίσης και για τους κινδύνους της καταχρηστικής μυθοπλασίας.

Προκάλεσε τεράστιο διαπολιτισμικό διάλογο και διαμάχη στις ΗΠΑ, αλλά η σημασία του είναι πιο πολύ ιστορικά και κοινωνικά εντοπισμένη, παρά καθαρά λογοτεχνική. Προκάλεσε έντονες αντιδράσεις λόγω της προσέγγισης ενός λευκού συγγραφέα που από κάποιους «λανθασμένους» ισχυρισμούς υποτίθεται ότι παίρνει το μέρος του αφροαμερικανού εξεγερμένου.

Ένας Σπόρος Σταριού (Νγκούγκι Γουά Τιονγκ'ο) Θεμελιώδες έργο για την Αφρικανική λογοτεχνία, που σηματοδοτεί τη μετάβαση του συγγραφέα στη γλώσσα Kikuyu. Ο τίτλος παραπέμπει στη βιβλική ιδέα ότι κάτι πρέπει να πεθάνει για να φέρει καρποφορία - η θυσία ως μεταφορική αλλά και πραγματική διαδικασία αλλαγής. Η επιρροή του είναι τεράστια στην Αφρική και στη μετα-αποικιακή θεωρία.

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται σε ένα χωριό της Κένυας, λίγες ημέρες πριν από την ανεξαρτησία της. Ο Mugo, ένας ήσυχος, μοναχικός άνθρωπος, έχει ένα μυστικό: πρόδωσε τον ηγέτη της εξέγερσης Kihika, γεγονός που τον βασανίζει ψυχικά. Ο Kihika σκοτώνεται ως μάρτυρας. Ο Gikonyo, που συνελήφθη και είναι φυλακισμένος, του οποίου η σχέση του με τη γυναίκα του Mumbi, περνάει κρίση αφού κατά τη διάρκεια της κράτησής του η Mumbi γεννά παιδί. Ο Karanja, πατέρας του παιδιού και παρακλάδι των διαπλεκόμενων σχέσεων  έρωτα, πολιτικής και προδοσιών. Την ημέρα της ανεξαρτησίας, οι χωρικοί σχεδιάζουν να τιμήσουν τον Kihika, με την παράλληλη δημόσια τιμωρία του προδότη που τον παρέδωσε. Ο Mugo τελικά αναλαμβάνει να αποκαλύψει την αλήθεια για τη δική του πράξη προδοσίας.

Η πλοκή κινείται με ανάδρομες αφηγήσεις, καθώς οι χαρακτήρες αναπολούν, βιώνουν ενοχές, προδοσία, θυσία, την πίεση της συλλογικής μνήμης. Εξετάζει πώς οι προσωπικές πράξεις (προδοσίες, ενοχές, θυσίες) συνδέονται με το συλλογικό πεπρωμένο μιας χώρας που περνάει από αποικιοκρατία σε ανεξαρτησία. Η μνήμη, η ιστορία, το συναίσθημα του μαρτυρίου γίνεται κεντρικό στοιχείο. Εντάσσεται στη λογοτεχνία του αποικιακού και μετα-αποικιακού κόσμου, επιδεικνύοντας πως η ανεξαρτησία δεν είναι μόνο πολιτική χειραφέτηση αλλά και εσωτερική, ψυχική, κοινωνική.

Θεωρείται το πιο ώριμο από τα πρώτα έργα του Ngũgĩ wa Thiong’o, μια ώθηση προς πιο περίπλοκη δομή, πολυφωνία, και βαθύτερη πολιτική / ηθική διαπραγμάτευση. 

Πινακοθήκη Τέχνης Buronzu. Η μούσα της αφύπνισης

Πραγματεία περί Πάθους (Γκεντούν Τσόφελ)  Ένα μοναδικό και σημαντικό φιλοσοφικό και ποιητικό κείμενο από τον Θιβετιανό πολυμαθή, που ολοκληρώθηκε το 1939 και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά μετά θάνατον. Είναι σπάνιο παράδειγμα δημοσίως γνωστού Θιβετιανού ερωτικού ποιητικού έργου με τόσο άμεση και αποκαλυπτική γλώσσα.

Ο Gendün Chöphel, πρώην μοναχός, μετά την παραίτηση από τους μοναστικούς όρκους, γράφει το έργο μέσα σε ένα πλαίσιο προσωπικής ελευθερίας, αντιπαράθεσης με θρησκευτικές / κοινωνικές απαγορεύσεις, και με έμφαση στη σεξουαλική απόλαυση ως ανθρώπινο δικαίωμα. Γραμμένο σε τετράστιχα, αυτό το ποιητικό και πρακτικό έργο εμπνεύστηκε τόσο από την ανάγνωση και τη μερική μετάφραση του Κάμα Σούτρα, όσο και από τη δική του πρόσφατη και παραγωγική σεξουαλική αφύπνιση. Το έργο στοχεύει να παρέχει εκτενή καθοδήγηση σχετικά με την ετεροφυλοφιλική ερωτική ζωή και τη σεξουαλική ευτυχία, τόσο για γυναίκες όσο και για άνδρες με ένα απροκάλυπτα δημοκρατικό πνεύμα. Πρώην μοναχός πλέον, ο Chöphel ήταν πρόθυμος να συγκρίνει ευνοϊκά τις λεπτομερείς σεξουαλικές του οδηγίες (γραμμένες από λαϊκή οπτική γωνία) με εκείνες που περιέχονταν σε ένα προηγούμενο - και πολύ λιγότερο σαφές - έργο με παρόμοιο τίτλο που συνέθεσε ο Mipham ο Μέγας.

Το έργο έχει στοιχεία Θιβετιανής παράδοσης και ινδικών επιρροών, καθώς ο συγγραφέας έζησε στην Ινδία, μελέτησε σανσκριτική λογοτεχνία, και είχε εμπειρίες που τον έκαναν να συγκρίνει / συνδυάσει πολιτισμικά στοιχεία. Υπογραμμίζει τη σύγκρουση μεταξύ πολιτισμικής / θρησκευτικής παράδοσης και της ανθρώπινης φύσης, της προσωπικής ελευθερίας, καθώς και της ηθικής γύρω από τον έρωτα και την σεξουαλική έκφραση. Είναι έργο που διεκδικεί την αξία του πάθους ως πηγή γνώσης, χαράς, συναισθηματικής και σωματικής εμπειρίας, όχι ως κάτι που πρέπει να καταπνίγεται ή να ελέγχεται.

1966: Ανατρεπτικά έργα για τη λογοτεχνία και τον τρόπο σκέψης της κοινωνίας

Οι λέξεις και τα πράγματα (Μισέλ Φουκώ) Το έργο με ριζοσπαστική γλώσσα και μέθοδο εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η γνώση και η επιστήμη διαμορφώνονται μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα. Είναι ένα έργο φιλοσοφικής και ιστορικής ανάλυσης που εισάγει την έννοια της «επιστημολογικής ρήξης» και άλλαξε τον τρόπο μελέτης της λογοτεχνίας και των κοινωνικών επιστημών.  

Ο Φουκώ θέτει ως βασικό αίτημα την ανίχνευση των υποκείμενων γνωσιολογικών σχημάτων που επικρατούν σε διάφορες εποχές (όπως η Αναγέννηση, η Κλασική εποχή, κ.α.) Επιχειρεί να δείξει πώς αυτά τα σχήματα θέτουν όρια στο τι θεωρείται γνώση, αλήθεια, τι είναι αποδεκτό να ειπωθεί, και με ποιους όρους. Επιπλέον, ξεκινά με ανάλυση του πίνακα Las Meninas του Velázquez για να δείξει πώς η οπτική, η αναπαράσταση, ο χώρος και το βλέμμα λειτουργούν ως σημεία εκκίνησης για την αλλαγή του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Αναλύει διάφορα επιστημονικά πεδία: γλώσσα/γλωσσολογία, βιολογία, οικονομία, συστηματική ταξινόμηση, κ.ά., και πώς η αλλαγή στην αντίληψη της «αναπαράστασης» των αποδεκτών συστημάτων, των σχέσεων μεταξύ λέξης και πραγμάτων, αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος κατανοείται από κάθε εποχή. Προτείνει ότι κάθε ιστορική περίοδος έχει υποκείμενες γνωσιολογικές παραδοχές, τρόπους σκέψης, που καθορίζουν την αλήθεια της και τον αποδεκτό λόγο για ένα θέμα.

Η εισαγωγή στην προέλευση των ανθρωπίνων επιστημών ξεκινά με συζήτηση για τα πολύπλοκα δίκτυα οπτικών προτιμήσεων και αναπαράστασης που υπάρχουν στον πίνακα. Η εφαρμογή των αναλύσεων δείχνει τους δομικούς παραλληλισμούς στις παρόμοιες εξελίξεις, στην αντίληψη που συνέβησαν, στους τρόπους που οι ερευνητές βλέπουν το θέμα στις ανθρωπιστικές επιστήμες.          

Εξετάζει τα ίδια τα θεμέλια της ανθρώπινης γνώσης, της γλώσσας και της ταξινόμησης της πραγματικότητας. Προβληματίζει για τη σχέση εξουσίας και γνώσης. Εισάγει ή διατυπώνει με εκλεπτυσμένο τρόπο έννοιες που έγιναν κεντρικές στο ύστερο 20ό αιώνα: «επι-στήμη», «αναπαράσταση», «το όριο του ανθρώπου», η κριτική της ιδέας ότι υπάρχει μια σταθερή, διαχρονική υποκειμενικότητα που ορίζει τη γνώση. Επηρέασε πλήθος κλάδων (κοινωνικές επιστήμες, φιλοσοφία, λογοτεχνική θεωρία) τόσο θεωρητικά όσο μεθοδολογικά. Παραμένει ένα από τα πιο συζητημένα και αναφερόμενα έργα του 20ού αιώνα, απαραίτητο για οποιονδήποτε ασχολείται με τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Εποχή Μετανάστευσης προς τον Βορρά  (Tayeb Salih) Αντανακλά τις συγκρούσεις του σύγχρονου Σουδάν και απεικονίζει τη βάναυση ιστορία της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας στη διαμόρφωση της σύγχρονης σουδανικής κοινωνίας. Άνοιξε το δρόμο για μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή να διερευνήσουν την ταυτότητα, τον τραυματικό αποικιακό εμφύλιο και τη σεξουαλική πολιτική.Η Αραβική Λογοτεχνική Ακαδημία  το χαρακτήρισε ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα στα αραβικά του 20ού αιώνα. Θεωρείται σημείο καμπής στην ανάπτυξη μετα-αποικιακών αφηγήσεων που επικεντρώνονται στις σχέσεις Ανατολής - Δύσης.

Το μυθιστόρημα ξεκινά με έναν αφηγητή που μετά από σπουδές στο Ηνωμένο Βασίλειο επιστρέφει στο χωριό του στη Βόρεια Σουδάν. Εκεί συναντά τον Mustafa Sa’eed, έναν άνθρωπο με μυστηριώδες παρελθόν που σπούδασε στην Ευρώπη, είχε διάφορες σχέσεις με γυναίκες στη Δύση, και προκάλεσε τραγωδίες. Ο Μουσταφά λειτουργεί ως μια αντιθετική φιγούρα στην αποικιακή και μετααποικιακή κατάσταση: ταυτόχρονα προϊόν της αποικιοκρατίας αλλά και επικριτής της. Μέσα από τη ζωή του ξεδιπλώνονται θέματα ταυτότητας, εξωτερικής / εσωτερικής αποικιοκρατικής επιρροής, πολιτισμικής σύγκρουσης, σεξουαλικών και ψυχολογικών τραυμάτων. Σε όλο το βιβλίο υπάρχει μια αίσθηση αγωνίας: τι σημαίνει να ανήκεις σε δύο κόσμους ή σε κανένα - όταν οι νόρμες της Ανατολής και της Δύσης συγκρούονται. Ο μεθυσμένος Μουσταφά προδίδει το παρελθόν του ένα απόγευμα απαγγέλλοντας με θλίψη ποίηση σε άπταιστα αγγλικά, αφήνοντας τον αφηγητή αποφασισμένο να ανακαλύψει την ταυτότητα του. Ο αφηγητής ρωτά τον Μουσταφά για το παρελθόν του και ο Μουσταφά του λέει μέρος της ιστορίας του, λέγοντας συχνά «Δεν είμαι ο Οθέλλος, ο Οθέλλος ήταν ένα ψέμα», καθώς και «Είμαι ένα ψέμα».

Χρησιμοποιεί τεχνικές μοντέρνου μυθιστορήματος (αναδρομική αφήγηση, αφηγηματική ασάφεια, συμβολισμός) για να ανατρέψει και να επαναπροσδιορίσει το αφηγηματικό πλαίσιο της «σύγκρουσης Ανατολής-Δύσης». Η αφήγηση είναι λιτή αλλά με επίδραση, με χρήση συμβόλων όπως ο Νείλος, η φύση, η αντίθεση κόσμων. Το τέλος είναι ανοιχτό, αφήνοντας τον αναγνώστη να σκεφτεί την πιθανότητα αλλαγής ή μη. Διερευνά τη σχέση εξουσίας και σεξουαλικότητας με τρόπο που δεν είναι απλώς πολιτικός αλλά ψυχολογικός και πολιτισμικός. Ο Μουσταφά δεν είναι απλώς θύμα ή θύτης· είναι μια διφορούμενη φιγούρα που αποκαλύπτει πόσο η πολιτισμική κυριαρχία διαπερνά τις πιο προσωπικές σχέσεις. Λειτουργεί και ως διάλογος και αντίθεση με τα ευρωπαϊκά αφηγήματα περί Ανατολής / Δύσης, με έργα όπως «Η καρδιά του σκότους» του Κόνραντ.

Συνεχίζει να διδάσκεται και να αναλύεται παγκοσμίως ως ένα από τα πιο ισχυρά και δυσάρεστα μυθιστορήματα που γράφτηκαν ποτέ. 

Ν. Κουνελάκης Ανδρομέδα 1865

Η πλατιά θάλασσα των Σαργασσών  (Ζαν Ρις) Στο μυθιστόρημα «Τζέιν Έιρ» της Μπροντέ, η Μπέρτα είναι η τρελή που έχει κλειδωθεί στη σοφίτα από τον σύζυγό της Ρότσεστερ. Από αυτό μαθαίνουμε λίγα για την Μπέρτα, εκτός από το ότι είναι ένα τέρας που πρέπει να είναι δεμένο με σχοινί, μια Κρεολή από την Καραϊβική την οποία ο σύζυγος της πιέστηκε πριν από πολύ καιρό να παντρευτεί για τα χρήματά της. Αλλά η Ρις, η οποία μεγάλωσε στη Καραϊβική, σπάζει τις σιωπές της Μπροντέ για να δώσει στη Μπέρτα τη δική της ιστορία.

Περιλαμβάνει την παιδική της ηλικία στη Τζαμάικα μετά την κατάργηση της δουλείας, τις οικογενειακές συγκρούσεις, την απομόνωση, και την εξωτερίκευση προσωπικών και φυλετικών ταυτοτήτων. Μετά το γάμο της η σχέση της καταλήγει στην γυναικεία αποξένωση, την ψυχική κατάρρευση, καθώς και στην απομάκρυνση από ό,τι της ήταν οικείο. Αποκαλύπτει μια θλιμμένη, αληθοφανή νεαρή γυναίκα, της οποίας η ιστορία λέει ολόκληρους κόσμους για παγκόσμιες προσμίξεις, για τις παρεξηγήσεις μεταξύ των αποικισμένων, των αποικιστών και των ανθρώπων που δεν μπορούν εύκολα να πουν ποιοι είναι.                                                               

Εξερευνά τα θέματα της θηλυκότητας, ρατσιστικής και σεξιστικής καταπίεσης, της απώλειας της ταυτότητας, της ψυχολογικής κατάρρευσης υπό την αποικιακή κυριαρχία και της δυναμικής εξουσίας ανάμεσα σε πολιτισμούς και φύλα. Πρωτοποριακό στην πρακτική του «εγγραφής στο περιθώριο». Παίρνει ένα δευτερεύοντα, δαιμονοποιημένο χαρακτήρα από ένα κανονικό έργο και του δίνει φωνή, ιστορία και ανθρωπιά. Δημιουργεί ένα ολόκληρο προ-αφήγημα που αμφισβητεί και εμπλουτίζει το πρωτότυπο κείμενο. Εισήγαγε την ιδέα της «ανάγνωσης από κάτω προς τα πάνω» και της απομάκρυνσης από την αφήγηση του κατακτητή.

Η λογοτεχνική γλώσσα και η ατμόσφαιρα της Rhys (αισθητικές λεπτομέρειες, εσωτερικές συγκρούσεις, εικόνες του τοπίου) συμβάλλουν στο ότι το έργο δεν είναι απλώς ιστορικό μυθιστόρημα αλλά ψυχολογικό, συμβολικό και τραγικό. Παραμένει ένα σημείο αναφοράς στη λογοτεχνική κριτική και ένα δυνατό μυθιστόρημα που μπορεί να σταθεί ακόμα και ανεξάρτητα από το «Τζέιν Έιρ».

Η συλλογή των 49 στο σφυρί  (Τόμας Πίνσον) Είναι ένα από τα σημαντικότερα της αμερικανικής μετα-μοντέρνας λογοτεχνίας. Χρησιμοποιεί παράνοια, θεωρίες συνωμοσίας και ένα φαινομενικά απλό μυστήριο για να ερευνήσει την επικοινωνία και την ερμηνεία στην εποχή της μαζικής κουλτούρας.

Η Oedipa Maas καλείται να εκτελέσει τη διαθήκη του πλούσιου πρώην εραστή της, και οδηγείται στο μυστήριο του Trystero, μιας σκιερής συμμορίας. Λειτουργούν εδώ και αιώνες, συνδέοντας τους στερούμενους και τους δυσαρεστημένους μέσω ενός μυστικού υπόγειου συστήματος, ενός δικτύου που μπορεί να εξυπηρετεί και άλλους σκοπούς. Στο πλαίσιο της ανακάλυψης αυτής, η Oedipa συναντά σύμβολα (όπως το χαμηλόφωνο κέρας ταχυδρομείου - post-horn), εμφανίσεις του συμβόλου σε διάφορα μέρη (για παράδειγμα σε τοίχους, βιβλία, αντικείμενα), καθώς και ανθρώπους με εντυπωσιακές και εκκεντρικές θεωρίες, που μπορεί να συνδέονται με το Trystero, ή να είναι απλώς φαντασιώσεις, ψευδαισθήσεις ή ακόμη και μέρος μιας έντεχνα στημένης εξαπάτησης. Καθώς περιπλανιέται στην Καλιφόρνια της δεκαετίας του 1960, προσπαθώντας να ξετυλίξει το μυστικό τους, η Οιδίπα αισθάνεται για πρώτη φορά ένα μεγαλύτερο, πιο περίεργο σύμπαν των αποκληρωμένων, μια τρελή, φυγόπονη πραγματικότητα ακριβώς κάτω από την ήρεμη επιφάνεια αυτού που νομίζει ότι ξέρει. Το τέλος του βιβλίου αφήνει πολλά ανοικτά θέματα: δεν ξεκαθαρίζεται αν το Trystero υπάρχει όντως ή αν όλα τα στοιχεία είναι σύμπτωση ή ψευδαίσθηση. Η Oedipa περιμένει σε πλειστηριασμό την παρτίδα 49 (ένα μέρος συλλογής γραμματοσήμων) για να δει αν κάποιος εκπρόσωπος του Trystero θα εμφανιστεί, αλλά ο αναγνώστης μένει με το ερώτημα.

Με την παράνοια και τους σπαραχτικούς μεταφυσικούς μονόλογους, η Παρτίδα 49 ​​διαδραματίζεται σε ένα τραγικοκωμικό σύμπαν που είναι άμεσα αναγνωρίσιμο. Ασχολείται με την εντροπία, την απομόνωση, την αδυναμία επικοινωνίας και την αναζήτηση για αληθινό νόημα σε έναν κόσμο γεμάτο θόρυβο και ψευδείς πληροφορίες. Είναι και μυθιστόρημα μυστηρίου; Απολύτως, αρκεί να θυμάστε ότι το μυστήριο εδώ βρίσκεται στην καρδιά των πάντων.                                                                 

Θεωρείται έργο-ορόσημο της μεταμοντέρνας λογοτεχνίας στις ΗΠΑ: συνδυάζει σχέδια αμφιβολίας / απορίας, παραλογισμού, αλλοιώσεων της πραγματικότητας, πολυσύνθετων συμβόλων, και ύφος που αμφισβητεί τη σταθερότητα της νόησης και της επικοινωνίας. Θίγει θέματα όπως η παρακολούθηση / έλεγχος της πληροφορίας, η δυσκολία να ξεχωρίσει κανείς την αλήθεια από τη φαντασία ή τη θεωρία συνωμοσίας, η «παραδοξότητα» των συμβόλων που συναντώνται παντού, όπως και η κρίση νοήματος που προκαλείται από αυτό. Μορφολογικά, κάνει χρήση ενός «παιχνιδιού μέσα στο παιχνίδι»: υπάρχει θεατρικό έργο εντός του έργου που αντανακλά και ενισχύει τα θέματα της σύγκρουσης, της εξαπάτησης, της ιστορικής παρέμβασης και της λογοτεχνικής / συμβολικής διαμεσολάβησης.  Έχει μεγάλη επίδραση στις θεωρίες της ανάγνωσης, της λογοτεχνικής θεωρίας, της μεταμοντέρνας σκέψης, και γενικά στην ιδέα πως η αφήγηση δεν είναι μια καθαρά γραμμική, σταθερή κατασκευή αλλά πλέγμα σημείων, συμβόλων, τομών αμφιβολίας.

Συνεχίζει να είναι απόλυτα επίκαιρο στην εποχή του διαδικτύου και των fake news, διατηρώντας μια τεράστια ακαδημαϊκή και λαϊκή βάση αναγνωστών. Στη χώρα μας πρωτοεκδόθηκε το 1986 από τις εκδόσεις  Ύψιλον.

Φίλιππος Μαργαρίτης Η μούσα Ευτέρπη 1845

Το τραγούδι της Λαβίνο  (Okot p'Bitek) Είναι ένα δραματικό αφηγηματικό ποίημα, που περιγράφει πώς ο σύζυγος της Λαβίνο, ο μορφωμένος Όκολ πήρε μια άλλη σύζυγο, την Κλημεντίνα, που είναι μορφωμένη και ενεργεί σαν Ευρωπαία. Η μορφή του ποιήματος — μονόλογος, χρήση γλώσσας της κοινότητας, παραδοσιακά στοιχεία — συμβάλλει ώστε η φωνή της Λαβίνο να είναι ζωντανή, αυθεντική, να αντιπαραβάλλει το “επίκαιρο” της Δύσης με το έντονα υπαρκτό της αφρικανικής εμπειρίας.

Αν και η διγαμία του Όκολ γίνεται αποδεκτή στην κοινωνία του και από την ίδια την Λαβίνο, αυτός την αποφεύγει υπέρ της Κλημεντίνας. Ο Όκολ επίσης γοητεύεται από την κουλτούρα των Ευρωπαίων αποικιοκρατών. Ως παράδειγμα αυτού, η Λαβίνο λέει ότι ο Όκολ δεν ασχολείται πλέον ή δεν ενδιαφέρεται για τον τελετουργικό αφρικανικό χορό, αλλά προτιμά τους χορούς που εισήγαγαν οι Ευρωπαίοι άποικοι. Η Λαβίνο εκφράζει την απογοήτευσή της και τον πόνο της, βλέπει πως ο Όκολ και άλλοι με αυτούς τους δυτικούς μηχανισμούς πολιτισμού έχουν εγκαταλείψει τα έθιμα, τη γλώσσα, τις αξίες της κοινότητας, της φύσης, των οικογενειακών δεσμών. Το ποίημα υπερασπίζεται την παράδοση, και τονίζει την ομορφιά και την αξία του “αφρικανικού τρόπου ζωής”, της “αφρικανικής ψυχής” — μιας ψυχής που κινδυνεύει να χαθεί υπό το βάρος της αποικιοκρατίας και της πολιτισμικής εκδυτικοποίησης. Αυτή η απώλεια πολιτισμού είναι αυτό που ενοχλεί περισσότερο την Λαβίνο. Είναι μια εκτεταμένη έκκληση στον Όκολ να παραμείνει πιστός στα δικά του έθιμα και να εγκαταλείψει την επιθυμία του να συμπεριφέρεται σαν λευκός.                                                                       

Ήταν μια επανάσταση στην αφρικανική λογοτεχνία. Γραμμένο στην παραδοσιακή μορφή της «τραγουδιστής ποίησης» των Ατσόλι, χρησιμοποιεί άμεση, δηκτική και ζωντανή γλώσσα. Πρόκειται για ένα ισχυρό πολιτικό και πολιτισμικό μανιφέστο που αγγίζει θέματα αποικιακού πολιτισμικού εκφυλισμού, ανθρωπολογικής απώλειας, φύλου και της σύγκρουσης μεταξύ παραδοσιακών και σύγχρονων αξιών. Είναι μια φωνή από τα «κάτω», που μιλάει χωρίς φίλτρα και με ειρωνεία εναντίον της δυτικής μίμησης και της αποξένωσης των αφρικανικών ελίτ. Επέδειξε ότι η αφρικανική φωνή μπορούσε να εκφραστεί μέσα από δικές της πολιτισμικές μορφές και γλωσσικές δομές, εμπνέοντας μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων.

Γράφτηκε στα γλωσσικά του Acholi-Luo, η αγγλική μετάφραση δημοσιεύτηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα το 1966. Παραμένει ένα σημαντικό πολιτιστικό κείμενο στην Αφρική και ένα ισχυρό παράδειγμα πώς η ποίηση μπορεί να είναι όπλο κοινωνικής κριτικής.

Giannis Chainis. Untitled. 1969

Εν ψυχρώ (Τρούμαν Καπότε) Είναι ένα σημείο καμπής στη δημοσιογραφία και η γέννηση του μη μυθοπλαστικού μυθιστορήματος (non-fiction novel). Θεωρείται πρότυπο αυτού του είδους, όπου η λογοτεχνία ενώ χρησιμοποιεί τεχνικές μυθοπλασίας (πχ. εναλλαγές προσώπων, ιστορικό πλαίσιο, λεπτομέρειες, σκηνές διαλόγων) παρουσιάζει πραγματικά γεγονότα.

Βασίζεται σε αληθινή υπόθεση: τη δολοφονία της τετραμελούς οικογένειας Κλάττερ στο Kansas, τον Νοέμβριο του 1959. Οι δράστες, δυο πρώην κατάδικοι, εισβάλλουν στο σπίτι τους, τους σκοτώνουν με ψυχρότητα και χωρίς εμφανές κίνητρο, και διαφεύγουν. Ο Καπότε μετά το έγκλημα ταξιδεύει στο Kansas, παίρνει συνεντεύξεις, συγκεντρώνει πληροφορίες, παρακολουθεί τη σύλληψη των δραστών, τη δίκη και την εκτέλεσή τους. Το έργο εναλλάσσει την αφήγηση μεταξύ της καθημερινής ζωής των θυμάτων και της κοινότητας στην οποία ζουν, και της ζωής των δολοφόνων, της διαφυγής τους, των ψυχικών και κοινωνικών τους χαρακτηριστικών, καθώς και της εξέλιξης της αστυνομικής έρευνας. Η ακρίβεια της περιγραφής, η ψυχολογική διείσδυση στους χαρακτήρες των δραστών αλλά και η συμπόνοια / ηθική απορία που δημιουργείται, καθιστούν το έργο πέρα από απλό αστυνομικό, μια σπουδαία μελέτη για τη φύση της βίας, του εγκλήματος και της ανθρώπινης ψυχής.

Η λογοτεχνική του αξία έγκειται στην επιρροή του σε ένα ολόκληρο είδος γραφής. Είχε επιρροή στη δημοσιογραφία, στη λογοτεχνία και στη συνείδηση του κοινού, γιατί έφερε στο προσκήνιο θέματα που ήταν δύσκολα να αντιμετωπιστούν: το πώς η βία μπορεί να υπάρχει στην καρδιά της καθημερινής ζωής, την αθωότητα και την ανυπαρξία ευδιάκριτων ηρώων, και την ανείπωτη τραγικότητα που βιώνουν τα θύματα και οι επιζήσαντες.

Κυκλοφόρησε στα ελληνικά για πρώτη φορά το 1969, σε μετάφραση της Λένας Δοκίδου, από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος.

Ζ (Βασίλης Βασιλικός) Ένα κλασικό του πολιτικού μυθιστορήματος που βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα. Η σημασία του είναι ιστορική και πολιτική, καταγράφοντας την κλιμακούμενη κρίση της ελληνικής πολιτικής ζωής που οδήγησε στη χούντα. Η λογοτεχνική του αξία είναι αδιαχώριστη από την ιστορική του σημασία για την Ελλάδα.

Το έργο πραγματεύεται τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, βουλευτή της ΕΔΑ, στις 22 Μαΐου 1963 στη Θεσσαλονίκη. Ο Λαμπράκης είχε συμμετάσχει σε συγκέντρωση για την ειρήνη και διεθνή ύφεση, και ενώ αποχωρούσε από τη συγκέντρωση, τραυματίζεται από προπηλακιστές ακροδεξιών, και στη συνέχεια με τροχαίο με τρίκυκλο, με συνοδηγό ακροδεξιό, και πεθαίνει λίγες μέρες μετά.

Το «Ζ» δεν είναι απλώς ιστορική καταγραφή: έχει χαρακτηριστικά λογοτεχνικού ρεπορτάζ ή «φανταστικού ντοκουμέντου ενός εγκλήματος». Δηλαδή συνδυάζει στοιχεία ρεπορτάζ (προανακριτικό υλικό, μαρτυρίες, δημοσιογραφική διερεύνηση) με λογοτεχνική αφήγηση, με στόχο την αποτύπωση της ατμόσφαιρας της εποχής, της πολιτικής έντασης, της συγκίνησης και της αντίδρασης του κοινού. Ο τρόπος που γράφτηκε (με συνδυασμό δημοσιογραφικού υλικού και λογοτεχνικής φόρμας) επηρεάστηκε από το «non-fiction novel». Ο ίδιος ο Βασιλικός έχει δηλώσει ότι διάβασε το «Εν ψυχρώ» και επηρεάστηκε, γι’ αυτό επέλεξε αυτή τη φόρμα. Ο Δεσποτίδης (ιδιοκτήτης του «Θεμέλιο») κατάφερε να προμηθεύσει στον Βασιλικό όλο το απόρρητο προανακριτικό υλικό της υπόθεσης και τα συνεχή και εμπεριστατωμένα ρεπορτάζ των Γιάννη Βούλτεψη της εφημερίδας Αυγή, Γιώργου Ρωμαίου της εφημερίδας Το Βήμα και Γιώργου Μπέρτσου της εφημερίδας Ελευθερία, που τροφοδότησαν ακόμα περισσότερο το πρωταρχικό προανακριτικό υλικό.

Θεωρείται σταθμός της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επειδή εκδόθηκε αμέσως μετά τα γεγονότα, αντικατόπτριζε τη σφοδρή κοινωνική αντίδραση και έγινε σύμβολο αντίστασης. Συνέβαλε στη διεθνοποίηση της υπόθεσης Λαμπράκη και στην ευαισθητοποίηση του κοινού στην Ελλάδα κατά την περίοδο της κρίσης (και της δικτατορίας που ακολούθησε). Το βιβλίο απαγορεύτηκε το 1967 από το καθεστώς, γεγονός που δείχνει πόσο φοβόταν η χούντα την πολιτική δύναμη της λογοτεχνίας.

Πρωτοεμφανίστηκε ως συνέχειες στο περιοδικό Ταχυδρόμος και τον ίδιο χρόνο εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις «Θεμέλιο».

Ζήσε ή πέθανε (Ανν Σέξτον - 1966) Θεωρείται χαρακτηριστικό έργο της λεγόμενης confessional poetry (εξομολογητικής ποίησης), όπου ο ποιητής / η ποιήτρια μιλά πολύ άμεσα, προσωπικά, για τραύματα, ψυχική πάλη, μοναξιά, θάνατο. Η Sexton ήταν μία από τις σημαντικότερες φωνές αυτού του κινήματος.
Αποτελεί την τρίτη συλλογή ποιημάτων της, που καλύπτει την περίοδο 1962-1966, και συνδέονται πολύ στενά με θέματα προσωπικών κρίσεων, ψυχικής ασθένειας, σχέσεων με τη μητέρα και τα παιδιά της, αυτοκτονικών σκέψεων και ύπαρξης / μη ύπαρξης. Εξετάζει με πικρό χιούμορ και ειλικρίνεια τη μοναξιά, την κατάθλιψη και την αυτοκτονία, ενώ καταφέρνει να συνδυάσει προσωπικά βιώματα με καθολικά θέματα. Ορισμένα από τα γνωστότερα ποιήματα της συλλογής είναι: “Sylvia’s Death” (φόρος τιμής στη φίλη και ποιήτρια Sylvia Plath), “Wanting to Die”, “Consorting With Angels”, “And One for My Dame”.

Η συλλογή λειτουργεί όχι μόνο ως έκφραση προσωπικού πόνου αλλά και ως καθρέφτης για τα ευρύτερα θέματα. Γλωσσικά και μορφολογικά, η ποιήτρια χρησιμοποιεί συχνά απλή, καθημερινή γλώσσα αλλά με έντονη εικόνα και μεταφορές, παλλόμενα συναισθήματα, ασυνέχειες που αντανακλούν τις διακυμάνσεις της ψυχής της. Αυτό καθιστά την ανάγνωση απαιτητική αλλά και πολύ συγκινητική.

Το έργο της είναι αποκαλυπτικό και ψυχολογικά βαθύ, αλλά η επιρροή της είναι πιο εστιασμένη στη σφαίρα της αμερικανικής ποίησης και στις διαδρομές που άνοιξε για προσωπική, συχνά τραυματική, έκφραση. Σε παγκόσμια κλίμακα, η επιρροή της είναι μικρότερη. 

Γραπτά (Ζακ Λακάν) Συγκεντρώνει πολλά από τα κείμενα, διαλέξεις και άρθρα του Lacan που είχαν δημοσιευθεί μεταξύ της δεκαετίας του 1930 και του 1966. Όπως και ο Φουκώ, ο Λακάν είναι ένας θεωρητικός που άσκησε τεράστια επιρροή στη λογοτεχνική κριτική και θεωρία. Δεν είχε δημοσιεύσει κανένα έργο πριν από το 1966, και έτσι το έργο του ήταν απρόσιτο εκτός άρθρων που δημοσιεύτηκαν σε εξειδικευμένα περιοδικά και ήταν γνωστό μόνο στους ανθρώπους γύρω του, στους ψυχαναλυτές και σε όσους παρακολούθησαν τα σεμινάριά του. Χωρίζεται σε επτά ενότητες, που αποτελούνται από δύο έως πολλά κεφάλαια (συνολικά 31) στα οποία προστίθενται τρία παραρτήματα και τα ευρετήρια.

Είναι δυσνόητα, αλλά οι έννοιές του (το Πραγματικό, το Φανταστικό, το Συμβολικό, ο «άλλος») έγιναν εργαλεία για την ανάλυση λογοτεχνικών κειμένων. Η σημασία του είναι έμμεση αλλά βαθιά για τη λογοτεχνία. Περιλαμβάνουν θεμελιώδη άρθρα όπως Το Στάδιο του Καθρέφτη, Η Λειτουργία και το Πεδίο του Λόγου και της Γλώσσας στην Ψυχανάλυση, Σχετικά με ένα Προκαταρκτικό Ζήτημα για Οποιαδήποτε Πιθανή Θεραπεία της Ψύχωσης, Η Περίπτωση του Γράμματος στο Ασυνείδητο, ή η Λογική από την εποχή του Φρόιντ κ.ά. Τα κείμενα αυτά διαπραγματεύονται έννοιες όπως η επιθυμία, το ασυνείδητο, η γλώσσα, το σημείο όπου το υποκείμενο σχηματίζεται μέσα από το “Άλλο”, η καθυστέρηση και η διαφορά στη γλώσσα (η “γραμμή”, το γράμμα, το σημείον), ο συμβολικός / πραγματικός / φαντασιακός τόπος, η ψύχωση, και η δομή της ψυχανάλυσης ως πεδίο θεωρίας και πρακτικής.

Θεωρείται το κεντρικό έργο του Lacan, εκεί όπου συγκεντρώνονται πολλές από τις ιδέες που τον καθιστούν έναν από τους πιο επιδραστικούς θεωρητικούς της ψυχανάλυσης του 20ού αιώνα. Η συνεισφορά του περιλαμβάνει την εισαγωγή περίπλοκων σχέσεων γλώσσας, ασυνειδήτου, συμβόλου, καθώς και τη γλωσσολογική, φιλοσοφική, ψυχαναλυτική διάσταση των ανθρώπινων υποκειμένων. Πχ. το άρθρο Η Περίπτωση του Γράμματος στο Ασυνείδητο, ή η Λογική από την εποχή του Φρόιντ είναι σημαντικό για τη θεωρία της γλώσσας και της σημασίας της “διαφοράς” στη γλωσσική δομή.

Επηρέασε ευρύτατα το πεδίο της ψυχανάλυσης, της φιλοσοφίας (ιδιαίτερα της γλωσσολογίας, της ηθικής, της μετα-δομικής θεωρίας), της θεωρίας της τέχνης και της λογοτεχνίας, ειδικά όσον αφορά τη μορφή της γραφής, της επιθυμίας και της υποκειμενικότητας ως διαπραγματευόμενα και όχι ως δεδομένα