Ισχυρές γυναίκες καταρρίπτουν παραδοσιακές αντρικές προσδοκίες: Τρία έργα της δεκαετίας του 1920

Ντομινικ Μ.Τζάκσον

Naomi (Γιουνιχίρο Τανιζάκι, 1924) Η παθιασμένη και σχεδόν αυτοκαταστροφική σχέση ενός μεσήλικα άντρα με τη νεαρή Νάομι – μια μοιραία γυναίκα που συνδυάζει κοκεταρία, σαδομαζοχισμό και δυτικό τρόπο ζωής στην περίοδο του Ταϊσό (περιορισμένου εκδημοκρατισμού ή ¨Αυτοκρατορικής Δημοκρατίας¨). Σώμα, μακιγιάζ, ρούχα και κίνηση ζωγραφίζονται σαν ερωτικά εγχειρίδια, ενώ η γλώσσα κινείται ανάμεσα στην αποθέωση της επιθυμίας και στον φόβο της εξουσίας. Πρώτο ιαπωνικό έργο που αγκαλιάζει τον δυτικό ερωτισμό χωρίς να χάνει την ιαπωνική αισθητική – ονομάστηκε από κριτικούς «¨Λολίτα¨ του Βερολίνου της Ανατολής».

Ο Τανιζάκι στήνει ένα «πειραματικό» ερωτικό μυθιστόρημα μέσα στο εργαστήριο της ταχέως εκδυτικιζόμενης Ιαπωνίας του Μεσοπολέμου. Αφηγητής είναι ο Τζότζι, ένας εύπορος μηχανικός που επιχειρεί να πλάσει—σαν άλλος Πυγμαλίων—τη 15χρονη Νάομι σε κυριολεκτική φαντασίωση μοντέρνας Δυτικής γυναίκας: της μαθαίνει αγγλικά, χορό, ξενόφερτες συνήθειες, και σταδιακά παραδίδεται στο παιχνίδι της υποταγής. Το συναρπαστικό εδώ δεν είναι μόνο το ερωτικό «σχοινί» ανάμεσα στους δύο, αλλά ο τρόπος που η αφήγηση (εξομολογητική, ειρωνική και συχνά αυτοακυρωτική) αποκαλύπτει πόσο ο μύθος της «μοντέρνας κοπέλας» (moga) ανατρέπει έμφυλες ιεραρχίες. Η Νάομι δεν είναι απλό αντικείμενο του βλέμματος: εκμεταλλεύεται τον ναρκισσισμό και την ενοχή του Τζότζι, αντιστρέφει τους όρους και μετατρέπει τον «παιδαγωγό» της σε εκούσιο δούλο του πόθου. Έτσι το μυθιστόρημα γίνεται διπλό πορτρέτο - της επιθυμίας και της εποχής: φετιχισμός Δυτικών αξεσουάρ, μιμητισμός, μικροαστική φιλοδοξία και ηθικός πανικός γύρω από τη γυναικεία ελευθεριότητα.

Η Νάομι «νικάει» τον άντρα ψυχολογικά – είναι μια αλλαγή στο σκηνικό, με σαφή δυτικό και πολιτισμικό υπόβαθρο. Η ερωτική δυναμική είναι άμεσα αισθησιακή και εξουσιαστική. Το έργο αναδεικνύει τη σύγχυση ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, εξουσία και πάθος, ιδιοποίηση και υποταγή. Η αισθητική ένταση, με επιλογές που φλερτάρουν με την ψυχολογική διαστροφή, καθιστούν το Naomi ένα ορόσημο του ιαπωνικού μοντερνισμού και της κοινωνικής κριτικής της εποχής Ταϊσό.

Λογοτεχνικά, ο Τανιζάκι πετυχαίνει ένα κράμα σάτιρας και μελέτης της εξουσίας· η αφήγηση γλιστρά επίτηδες ανάμεσα στη γελοιοποίηση του αφηγητή και στην υφέρπουσα βία της εμμονής. Το κείμενο «μιλά» και για τη γλώσσα: οι απομιμήσεις αγγλικών, τα ονόματα, η υφολογική μίξη λειτουργούν σαν καθρέφτες πολιτισμικής μετάφρασης. Η σημασία του έργου έγκειται τόσο στη σκιαγράφηση της moga όσο και στη μετατόπιση που προαναγγέλλει σε όλο το μετέπειτα έργο του Τανιζάκι: την εμμονή με την κυριαρχία των γυναικών, την ηδονή της υποταγής, την αμφισημία ανάμεσα σε «παράδοση» και «μοντέρνο». Η αρχική δημοσίευση προκάλεσε αντιδράσεις ακριβώς γι’ αυτή την προκλητική ανατομία της επιθυμίας και του έμφυλου ρόλου.

Angelos Theodoropoulos . Δρυάδες 1938

Τρεις γυναίκες (Ρόμπερτ Μούζιλ 1924) Η τριλογία νουβελών (Grigia, Η Πορτογαλίδα, Tonka) συγκροτεί μια εμβληματική εξερεύνηση του έρωτα ως γνωσιολογικού αινίγματος. Η αφήγηση είναι υπονομευτικά ειρωνική, ο αφηγητής (άντρας) προβάλλει πάνω στις γυναίκες το δικό του εσωτερικό χάος. Στη Grigia, ο αστός άντρας - χειραφετημένος, ορθολογικός - βρίσκεται μπροστά σε μια «πρωτογενή» θηλυκότητα που δεν χωρά στα σχήματα του. Στην Πορτογαλίδα, η αριστοκρατική γυναίκα στέκει ως απρόσιτο σύμβολο πίστης και σιωπής. Στην Tonka, μια φαινομενικά «απλή» πωλήτρια θέτει υπό αίρεση όλη την ανδρική βεβαιότητα μέσω μιας εγκυμοσύνης που δεν επιδέχεται απόδειξη. Το στυλ είναι εντυπωσιακά ψυχολογικό, με πολυσύνθετο ύφος, έντονο συμβολισμό, και κλιμακούμενη αμφισημία – χαρακτηριστικά του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Το κοινό νήμα δεν είναι η «γυναικεία ψυχολογία» ως ουσία, αλλά το πώς η γυναικεία παρουσία λειτουργεί για τον Μούζιλ ως όριο της γνώσης: εκεί που ο νους συναντά το ασύλληπτο. Ο έρωτας παρουσιάζεται αφαιρετικά, ως ιδέα και τραγωδία, έντονα διανοητικός, ακατανόητος και αισθητικά περίπλοκος, λιγότερο σωματικός, χωρίς σαφή «νικητή».

Η πρόζα του (κοφτή, διαυγής, με μικροσκοπική παρατήρηση) μετατρέπει την ερωτική επιθυμία σε ευκαιρία για φιλοσοφικό πείραμα. Ο Μούζιλ δεν εξιδανικεύει ούτε δαιμονοποιεί, απογυμνώνει την ανδρική οπτική από τις βεβαιότητές της, δείχνοντας πως ο άλλος (η γυναίκα) δεν είναι ποτέ πλήρως προσπελάσιμος. Γι’ αυτό και οι ιστορίες λειτουργούν σαν τριπλός καθρέφτης: μαρτυρούν τρεις τρόπους αποτυχίας του ανδρικού υποκειμένου να «ορίσει» την επιθυμία, και άρα τρεις εκτροπές της λογικής προς το άλογο, το τελετουργικό, το μυστικό. "Δείξε δυσπιστία σ' έναν άντρα, και οι πιο ξεκάθαρες αποδείξεις πίστεως θα γίνουνε στο άψε σβήσε σημάδια απιστίας - εμπιστέψου τον, και οι πιο χειροπιαστές αποδείξεις απιστίας γίνονται σημάδια παραγνωρισμένης πίστεως που κλαίει σαν μικρό παιδί δαρμένο. Τίποτα δεν ερμηνευόταν καθαυτό, το ένα πράγμα εξαρτάτο από τ' άλλο, έπρεπε ή να εμπιστεύεται ή να μην εμπιστεύεται το Όλον, να το αγαπά ή να το θεωρεί απάτη". Τρεις γυναίκες αντιμέτωπες με άντρες, οι οποίοι θα γίνουν υπαίτιοι για την προσωπική τραγωδία της καθεμιάς. Τρεις αριστουργηματικές ιστορίες του Μούζιλ με θέμα την αέναη πάλη ανάμεσα στο θαύμα και τις αντιφάσεις που κρύβουν οι ανθρώπινες σχέσεις και ειδικότερα αυτές μεταξύ ανδρών και γυναικών. (Από την παρουσίαση της έκδοσης). Το έργο είναι μία διείσδυση στον κόσμο των γυναικών απέναντι στον κόσμο των ανδρών, με τα κοινωνικά δεδομένα μιας ορισμένης εποχής και με τη διάθεση σύλληψης των δεδομένων, που θα λειτουργούν στον ίδιο συσχετισμό, διαχρονικά... (Χάρης Μαυρομάτης, Απογευματινή της Κυριακής, 24/10/2004)

Η λογοτεχνική σημασία του έγκειται στην ακριβή ισορροπία ανάμεσα σε «ψυχολογικό ρεαλισμό» και γνωσιοθεωρητική απορία - στιγμές όπου η φράση ανοίγει ρωγμές στον κόσμο, χωρίς να προσφέρει παρηγορητικό νόημα. Στα ελληνικά πρωτοκυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 1985 (μτφρ. Γ. Κεντρωτής)

Painting by Georgy Kurasov

Manji (Γιουνιχίρο Τανιζάκι, 1928–1930) Ο συγγραφέας εναλλάσσει λεπτές πινελιές αφής με σκληρές εικόνες κυριαρχίας, ενώ το σύμβολο «μανζί» (βουδιστική σβάστικα), γίνεται κινούμενο κρεβάτι πάθους και φθοράς. Πρώτο ιαπωνικό μυθιστόρημα που ανοίγει φανερά την πόρτα του σαδομαζοχισμού χωρίς να χάσει την ποιητική του φωνή, επηρεάζοντας από τον Μισίμα ως τον Κουροσάβα. Αφηγείται η Σονόκο, μια παντρεμένη αστή της Οσάκα, την καταβύθισή της σε δεσμό με τη φοιτήτρια Μιτσούκο—έναν έρωτα που, σαν το ίδιο το σύμβολο manji στρέφεται και περιπλέκεται μέχρι να γίνει αχαρτογράφητος κόμβος εμμονών. Ο Τανιζάκι σκιαγραφεί σπαρακτικά - και χωρίς ηθικολογία - ένα γυναικείο ομόφυλο πάθος, καταγράφοντας τη ρευστότητα του έρωτα και τη χειραγώγηση ως ερωτική τεχνική. Επιπρόσθετα, ανανεώνει το μοτίβο της «γυναικείας κυριαρχίας»: η Μιτσούκο είναι αντικείμενο λατρείας αλλά και σκηνοθέτης των όρων της, ενώ η Σονόκο, ως αφηγήτρια, αποκαλύπτει τη συναινετική αυτοπαράδοσή της. Η προσεκτική αρχιτεκτονική (κύκλοι προδοσιών, συμφωνίες διπλής αυτοκτονίας που αναβάλλονται, τριάδες που γίνονται τετράδες) δείχνει τον έρωτα σαν κινούμενη άμμο—κάθε βήμα βαθύτερη βύθιση. Το Manji συνομιλεί με τη μοντερνιστική παράδοση της εξομολόγησης και, ταυτόχρονα, με την ιαπωνική παράδοση του shinjū (συμφωνημένη αυτοκτονία), για να αποδώσει την τραγικωμική ειρωνεία μιας εποχής που διαπραγματεύεται νέα ήθη με παλιούς κώδικες.

Το κείμενο αξιοποιεί τη φόρμα της «καταγεγραμμένης κατάθεσης»: μια εξομολόγηση προς τρίτο πρόσωπο που ανασηκώνει το πέπλο του ιδιωτικού και υπογραμμίζει τη θεατρικότητα της επιθυμίας. Γύρω από τις δύο ερωτευμένες  γυναίκες υφαίνεται μια τετράδα πάθους (Σονόκο–Μιτσούκο–ο σύζυγος της πρώτης – ο αρραβωνιαστικός της δεύτερης) όπου ο πόθος εναλλάσσεται με την εξαπάτηση, η ζήλια με το παιχνίδι εξουσίας, και το ερωτικό πάθος με την αυτοκαταστροφή. Η ασιατική λιτότητα συνδυάζεται με έντονη ψυχολογική ένταση· οι χαρακτήρες διαπλέκονται μέσα από χειραγώγηση, επιθυμία, ζήλια. Η σεξουαλικότητα λειτουργεί ως εξουσία και τρυφερό παιχνίδι – τα σώματα, τα πάθη και η οριακή ψυχολογία ισορροπούν με μανιχαϊστική ένταση. Το έργο αναλύει εκτός από τη σεξουαλικότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις ως πεδίο δύναμης, και προβληματίζεται για την ελευθερία και τον έλεγχο μέσα στις σχέσεις. Η λογοτεχνική του σημασία βρίσκεται στην αποδόμηση της ερωτικής δομής και στην εισαγωγή του ψυχολογικού «θρίλερ» στις σχέσεις. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε ως «Σβάστικα» από τις εκδόσεις Καστανιώτη το 2003.

Και τα τρία έργα αντανακλούν οξεία κοινωνική κριτική και εξερευνούν την ψυχολογία του έρωτα και της εξουσίας. Παρουσιάζουν ισχυρές γυναίκες που καταρρίπτουν (ή υπονομεύουν) τις παραδοσιακές αντρικές προσδοκίες. Το αισθησιακό στοιχείο δεν είναι αθώο, αλλά μονοπωλείται από εξουσιαστικές δυναμικές, πάθη και χειραγώγηση. Καταδύονται στον ψυχισμό του έρωτα, της επιθυμίας και της εξουσίας με τις γυναίκες ως κινητήρια δύναμη των αφηγήσεων. Βέβαια έχουν διαφορετικές λογοτεχνικές προσεγγίσεις: από το πολιτισμικό παιχνίδι στο Naomi (όπου από αντικείμενο επιθυμίας γίνεται κυρία που χειραγωγεί), στην διανοητικά αμφιλεγόμενη ανάλυση του Musil (όπου οι γυναίκες είναι το πρίσμα της αντρικής υποκειμενικότητας – εκφράζουν την αντίφαση και την ασάφεια της σχέσης), ως την ψυχολογική ένταση στο Manji (όπου είναι παίκτες σε ψυχοσεξουαλικό θρίλερ – όχι θύματα, αλλά φορείς πάθους και εκδίκησης).

Στα δύο έργα του Τανιζάκι, ο αισθησιασμός συνδέεται με μηχανισμούς εξουσίας και θεατρικότητα: η γυναικεία μορφή (Νάομι/Μιτσούκο) ορίζει τους κανόνες του παιχνιδιού, ενώ ο ανδρικός πόθος προσδένεται μαζοχιστικά σε μια καθεστώς υποταγής. Η moga στο Naomi είναι πολιτισμικό σύμπτωμα και ερωτικό αντικείμενο μαζί, η Σβάστικα πάει βαθύτερα, αποτυπώνοντας ομόφυλο πάθος και μια γεωμετρία σχέσεων όπου το φύλο, ο ρόλος και η επιθυμία ρευστοποιούνται. Στον Μούζιλ, αντιθέτως, ο αισθησιασμός λειτουργεί ως δοκιμασία γνώσης: οι γυναίκες δεν «κυριαρχούν» σωματικά όσο θέτουν όρια στη νοητική κυριαρχία του άντρα. Εκεί που ο Τανιζάκι ανατέμνει την επιθυμία ως παιχνίδι δύναμης και ηδονής, ο Μούζιλ την αντιμετωπίζει ως σημειακή ρωγμή στο σχέδιο της λογικής—μια εμπειρία που δεν εξαντλείται σε εξουσία ή σαγήνη. Έτσι, ο γυναικείος ρόλος στον Τανιζάκι είναι ενεργός, σκηνοθετικός και συχνά κυριαρχικός· στον Μούζιλ είναι καταλυτικός και «ασύλληπτος», υπονομεύοντας την ανδρική αυτοπεποίθηση χωρίς να μετατρέπεται σε απλή δεσποτική φιγούρα.

1931-1932: Πολυδιαβασμενα και καλοπουλημένα λογοτεχνικά έργα

Δικαιοσύνη by E.Matiuscenko

336.         Πέτρος ο Λετονός (Ζωρζ Σιμενόν - 1931) Το έργο σηματοδοτεί την αρχή μιας από τις πιο εμβληματικές σειρές αστυνομικής λογοτεχνίας, που καθιέρωσε τον Σιμενόν ως δεξιοτέχνη του είδους. Η υπόθεση ξεκινά με τον Μαγκρέ να καλείται να συλλάβει έναν διεθνή απατεώνα, ο οποίος υποτίθεται ότι πρόκειται να φτάσει με το τρένο στο Παρίσι. Από την αρχή, όμως, τα πράγματα περιπλέκονται: το πτώμα ενός άντρα που μοιάζει με τον Πέτρο βρίσκεται σε βαγόνι του τρένου, ενώ σχεδόν ταυτόχρονα ο φημολογούμενος απατεώνας εμφανίζεται ζωντανός σε διάφορα μέρη της πόλης. Ο Μαγκρέ ξεκινά μια αγωνιώδη καταδίωξη που τον οδηγεί σε σκοτεινά ξενοδοχεία, υπόγεια καταγώγια και πολυσύχναστα καφέ της παρισινής νύχτας. Το Παρίσι του Σιμενόν παρουσιάζεται υγρό, κλειστοφοβικό και απειλητικό, ένα σκηνικό που καθρεφτίζει τη ζοφερή ψυχολογία των χαρακτήρων. Το μυθιστόρημα δεν βασίζεται σε περίπλοκους γρίφους ή εξεζητημένες ανατροπές, η δύναμή του έγκειται στην ατμόσφαιρα και στους χαρακτήρες. Ο Σιμενόν εστιάζει στη σκιαγράφηση ενός κόσμου όπου η εγκληματικότητα δεν είναι μόνο ατομική παρεκτροπή, αλλά συνδέεται με ευρύτερες κοινωνικές και διεθνείς διεργασίες. Ο Μαγκρέ δεν είναι ο αλάνθαστος ντετέκτιβ τύπου Σέρλοκ Χολμς, αλλά ένας άνθρωπος με ευαισθησίες και αμφιβολίες, που παρατηρεί, αφουγκράζεται και συμπάσχει, ακόμη και με τους υπόπτους του. Αποτελεί ένα υποδειγματικό νουάρ μυθιστόρημα, με λιτή αλλά μεστή γραφή, γεμάτη υπόγεια ένταση και μια διαρκή αίσθηση απειλής.         

337.         Στροφή (Γιώργος Σεφέρης – 1931) Η πρώτη έκδοση είναι χωρισμένη σε τρία τμήματα: το πρώτο «Τα κοχύλια», περιλαμβάνει οχτώ ποιήματα και το τρίτο, τα «Σύννεφα», έξι. Το δεύτερο είναι το εκτενέστερο ποίημα «Ερωτικός λόγος». Τα σημαντικότερα στοιχεία των ποιημάτων της συλλογής αυτής είναι η αινιγματικότητα, η λακωνικότητα, η αποφυγή κοινοτοπιών και πλατειασμών, αποδεικνύοντας την τεχνική κατάρτιση του ποιητή. Αυτά τα στοιχεία εξασφαλίζουν την υποβλητικότητα των ποιημάτων του. Το «κρυπτογραφικό» που επισημαίνεται στην ποίηση του Σεφέρη από τον Παλαμά αλλά και άλλους κριτικούς, ίσως να μην είναι άσχετο με τη θητεία και τις προσλαμβάνουσες του από τη Κρυπτογραφική Υπηρεσία του Υπουργείου Εξωτερικών, αφού μάλιστα του είχαν αναθέσει και την επιμέλεια της έκδοσης ενός λεξικού κρυπτογραφίας.                                           

338.         Θαυμαστός καινούργιος κόσμος (Άλντους Χάξλεϊ – 1932) Εξετάζει τη σχέση ευτυχίας-ελευθερίας και τη φιλοσοφία της τεχνολογικής ουτοπίας. Μάς μεταφέρει σε ένα μέλλον όπου η κοινωνία έχει διαμορφωθεί με βάση την απόλυτη τεχνολογική πρόοδο, τον γενετικό προγραμματισμό και τον μαζικό καταναλωτισμό. Οι άνθρωποι δεν γεννιούνται φυσιολογικά αλλά παράγονται σε εργοστάσια με ελεγχόμενα χαρακτηριστικά, ώστε να ανήκουν σε προκαθορισμένες κοινωνικές τάξεις, από τους Άλφα μέχρι τους Έψιλον. Στον κόσμο αυτόν η ευτυχία επιβάλλεται: το κράτος εξασφαλίζει ότι οι πολίτες του είναι διαρκώς ικανοποιημένοι μέσω της χρήσης του ναρκωτικού «σόμα», της ψυχαγωγίας και της ελεύθερης σεξουαλικότητας, καταργώντας κάθε προσωπική επιθυμία για ατομική ελευθερία ή πνευματική αναζήτηση. Οι παραδοσιακές θρησκείες και η οικογένεια έχουν εξαφανιστεί και αντικατασταθεί από την λατρεία της τεχνολογίας και του Χένρι Φορντ. Η ιστορία ακολουθεί τον Μπέρναρντ και τον φίλο του Χελμχολτς, που νιώθουν παρείσακτοι σε αυτή την κοινωνία, καθώς και τον «άγριο» Τζον, έναν άνθρωπο που μεγάλωσε έξω από τον πολιτισμό και έρχεται αντιμέτωπος με την απάνθρωπη κανονικότητα του «θαυμαστού» αυτού κόσμου. Ο συγγραφέας, μέσα από το έργο του, προειδοποιεί για τους κινδύνους της απόλυτης τεχνολογικής κυριαρχίας, της χειραγώγησης των μαζών και της απώλειας της ελευθερίας. Το βιβλίο παραμένει διαχρονικό, θέτοντας ερωτήματα για το τίμημα της προόδου και τα όρια της ανθρώπινης αυτονομίας.

339.         Το εμβατήριο Ραντέτσκυ (Γιόζεφ Ροτ – 1932) Η ιστορία ακολουθεί την πορεία της αυστριακής οικογένειας φον Τρόττα, με καταγωγή από τη Σλοβενία, σε τρεις γενιές, παράλληλα με την παρακμή της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Ο παππούς, ήρωας της μάχης του Σολφερίνο, σώζει τη ζωή του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ και αποκτά τίτλο ευγενείας. Ο γιος του, δικαστικός λειτουργός, ζει πιστός στις αρχές του κράτους και της μοναρχίας, ενώ ο εγγονός, αξιωματικός του στρατού, προσωποποιεί την παρακμή και τη διάλυση της παλιάς τάξης πραγμάτων. Το μυθιστόρημα σκιαγραφεί την αποσύνθεση μιας ολόκληρης εποχής, μιας αυτοκρατορίας που παραπαίει ανάμεσα στην παράδοση και την αναπόφευκτη κατάρρευση. Το εμβατήριο, που είναι ο τίτλος του έργου, λειτουργεί ως υπενθύμιση της χαμένης δόξας και της ψευδαίσθησης της αιώνιας ισχύος του κράτους και του αυτοκράτορα. Η αφήγηση είναι βαθιά μελαγχολική, γεμάτη νοσταλγία για έναν κόσμο που χάνεται, ενώ οι χαρακτήρες παλεύουν με την προσωπική τους μοναξιά, τα καθήκοντα και τα αδιέξοδά τους. Ο Ροτ, με πλούσια και ποιητική γλώσσα περιγράφει με μοναδική δεξιοτεχνία την ανθρώπινη μοίρα μέσα στη δίνη της ιστορίας. Το έργο του δεν είναι απλώς χρονικό μιας οικογένειας ή μιας εποχής, αλλά βαθιά στοχασμός πάνω στην πτώση των αυτοκρατοριών, την πίστη, την αφοσίωση και την αναπόφευκτη φθορά του χρόνου.                                                     

340.         Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες (Ρόμπερτ Μούζιλ  1932) Μνημειώδες και ημιτελές (ο τρίτος τόμος εκδόθηκε από τη χήρα του συγγραφέα τη δεκαετία του 1950), γραμμένο σε χιουμοριστικό και ειρωνικό ύφος, ανατέμνει ειρωνικά την αβεβαιότητα της εποχής, τις ψευδείς αξίες και την πολιτική ανοησία των κρατούντων. Η ιστορία εκτυλίσσεται στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία λίγο πριν από το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε μια κοινωνία που παραπαίει ανάμεσα στη μεγαλοπρέπεια του παρελθόντος και στη διάχυτη αίσθηση παρακμής και αποσύνθεσης. Κεντρικός ήρωας είναι ο Ούλριχ, ο άνθρωπος «χωρίς ιδιότητες», ένας διανοούμενος που προσπαθεί να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του αλλά μένει παραλυμένος από την αναποφασιστικότητα και την αμφιβολία. Ο Ούλριχ κινείται σε έναν κύκλο αριστοκρατών, διανοουμένων και γραφειοκρατών που σχεδιάζουν τον εορτασμό των 70 χρόνων βασιλείας του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ, μια «Πατριωτική Δράση» που τελικά καταρρέει, όπως και η αυτοκρατορία την οποία υποτίθεται ότι δοξάζει. Το μυθιστόρημα δεν περιορίζεται στη δράση αλλά εμβαθύνει σε φιλοσοφικούς στοχασμούς για την ταυτότητα, την ηθική, την πρόοδο, την επιστήμη και τον έρωτα. Η γλώσσα του Μούζιλ είναι σύνθετη, διανοητική και γεμάτη ειρωνεία, ενώ το ίδιο το έργο αποτελεί έναν καθρέφτη του τέλους μιας εποχής, όπου οι αξίες καταρρέουν και το άτομο μένει ακυβέρνητο μέσα στο χάος της Ιστορίας. και αυτό, όπως και το προηγούμενο που παρουσιάσαμε «Το εμβατήριο Ραντέτσκυ», αποτυπώνει την παρακμή της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, όμως διαφέρει στη μορφή και στην εστίασή του. Ο Ροτ, υφαίνει μια αφήγηση γεμάτη νοσταλγία και συναισθηματική φόρτιση, παρακολουθεί τη μοίρα μιας οικογένειας που παρασύρεται από την Ιστορία. Αντίθετα, ο Μούζιλ, δημιουργεί ένα έργο διανοητικό, όπου κυριαρχεί η ειρωνεία, η ανάλυση και η φιλοσοφική αναζήτηση. Ο Ροτ δείχνει την κατάρρευση μέσα από ανθρώπινα δράματα και σχέσεις, ενώ ο Μούζιλ αναλύει τον παραλογισμό μιας κοινωνίας χωρίς σταθερές αξίες. Και οι δύο, ωστόσο, καταγράφουν το τέλος ενός κόσμου, ο καθένας με το δικό του μοναδικό ύφος: ο Ροτ με λυρισμό, ο Μούζιλ με στοχαστική αυστηρότητα.

By Gazdag Sandor 1976

341.         Φως τον Αύγουστο (Γουίλιαμ Φώκνερ – 1932) Με ένα χαλαρό, αδόμητο μοντερνιστικό ύφος αφήγησης που αντλεί από τη χριστιανική αλληγορία και την προφορική αφήγηση, ο Φώκνερ εξερευνά θέματα φυλής, φύλου, τάξης και θρησκείας. Εστιάζοντας σε χαρακτήρες που είναι απροσάρμοστοι, απόκληροι ή άλλως περιθωριοποιημένοι στην κοινότητά τους, απεικονίζει τη σύγκρουση αλλοτριωμένων ατόμων ενάντια σε μια πουριτανική, προκατειλημμένη αγροτική κοινωνία. διαδραματίζεται σε φανταστική περιοχή της πολιτείας Μισισιπή, ένα τοπίο που ο Φώκνερ χρησιμοποίησε συχνά για να εξερευνήσει τα τραύματα και τις αντιφάσεις του νότου. Η αφήγηση κινείται ανάμεσα σε πολλούς ήρωες και χρονικές στιγμές, υφαίνοντας ένα σύνθετο πορτρέτο μιας κοινωνίας βυθισμένης στη βία, το ρατσισμό, τη θρησκοληψία και τη μοναξιά. Κεντρικός άξονας της ιστορίας είναι η τραγική μορφή του Τζο Κρίσμας, ενός άνδρα με αδιευκρίνιστη φυλετική ταυτότητα, που μεγάλωσε σε ορφανοτροφεία και αναζητά απεγνωσμένα τη θέση του στον κόσμο. Ο Τζο στοιχειώνεται από την αβεβαιότητα για την καταγωγή του, γίνεται από θύμα θύτης συγκρουόμενος με μια κοινωνία που τον απορρίπτει. Παράλληλα, παρακολουθούμε τη Λίνα, μια νεαρή έγκυο γυναίκα που φτάνει στο Τζέφερσον του Μισισιπή αναζητώντας τον εραστή που την εγκατέλειψε. Ο χαρακτήρας της Λίνα φέρνει μια ελπίδα γαλήνης και αναγέννησης, καθώς ενσαρκώνει την επιμονή και την αθωότητα. Άλλες σημαντικές μορφές είναι ο ιεροκήρυκας Χάιταουερ, ένας άντρας που καταδιώκεται από το παρελθόν του και ζει απομονωμένος, και ο Μπάιρον, ένας μοναχικός εργάτης που βοηθά τη Λίνα. Μέσα από τη διασταύρωση αυτών των ιστοριών, ο Φώκνερ αναδεικνύει την κοινωνική υποκρισία και τις σκοτεινές δυνάμεις που καθορίζουν τη μοίρα των ανθρώπων στον αμερικανικό Νότο. Το έργο ξεχωρίζει για τον ποιητικό και υπαινικτικό του λόγο, την πολλαπλή οπτική αφήγησης και τη βαθιά υπαρξιακή του διάσταση. Ένα έργο που εξετάζει την ανθρώπινη οδύνη, την ταυτότητα και τη μοιραία δύναμη της προκατάληψης, παραμένοντας επίκαιρο και συγκλονιστικό μέχρι σήμερα.

By Kulinyi Istvan 1975

342.         «1919» (Τζον Ντος Πάσος - 1932) είναι το δεύτερο μέρος της τριλογίας ΗΠΑ, που αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του αμερικανικού μοντερνισμού. Εστιάζει στην ταραγμένη περίοδο γύρω από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τις συνέπειες του για την αμερικανική κοινωνία. Ο τίτλος παραπέμπει στο έτος κατά το οποίο οι ελπίδες και οι απογοητεύσεις ενός έθνους κορυφώνονται, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες βγαίνουν από τον πόλεμο και έρχονται αντιμέτωπες με κοινωνικές εντάσεις, πολιτικές διαμάχες και οικονομικές ανισότητες. Συνεχίζει τη χρήση τα ίδιας αφηγηματικής τεχνικής, όπως στο ¨42^ο Παράλληλο¨ συνδυάζοντας διάφορα είδη κειμένων με τις ιδιαίτερες ενότητες Camera Eye, που αποτυπώνουν προσωπικές, σχεδόν ποιητικές, εντυπώσεις του συγγραφέα. Εμφανίζονται ποικίλοι ήρωες: νέοι εργάτες, στρατιώτες, γυναίκες που διεκδικούν χειραφέτηση, διανοούμενοι και καλλιτέχνες. Κοινό τους γνώρισμα είναι η απογοήτευση μπροστά στα ιδανικά που διαψεύστηκαν από τον πόλεμο και το κυνήγι του κέρδους. Ο συγγραφέας αναδεικνύει τις ταξικές συγκρούσεις και τον αγώνα για κοινωνική δικαιοσύνη, ενώ ασκεί δριμεία κριτική στον καπιταλισμό, τον ιμπεριαλισμό και τον αυξανόμενο υλισμό που κυριαρχεί στην αμερικανική κοινωνία. Το έργο δεν αφηγείται μια γραμμική ιστορία αλλά παρουσιάζει έναν κόσμο σε συνειδησιακή κρίση, έναν κόσμο που αναζητά νέα ταυτότητα σε μια εποχή αλλαγών και συγκρούσεων. Με τον πειραματισμό στη μορφή και το περιεχόμενο, το έργο του Ντος Πάσος παραμένει ένα από τα πιο τολμηρά και επιδραστικά πολιτικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, αποτυπώνοντας με ένταση και πάθος την εποχή του.

343.         Ο δρόμος του καπνού (Έρσκιν Κάλντγουελ - 1932) Αν και συχνά παρουσιάζεται ως έργο κοινωνικού ρεαλισμού, το μυθιστόρημα περιέχει πολλά στοιχεία μαύρης κωμωδίας και εντυπωσιασμού, γεγονός που το κατέστησε αντικείμενο διαμάχης μετά την έκδοσή του. Είναι όμως ένα από τα χαρακτηριστικά έργα της αμερικανικής λογοτεχνίας του Μεσοπολέμου. Το βιβλίο εστιάζει στη φτώχεια, την εξαθλίωση και την παρακμή των λευκών αγροτών του αμερικανικού Νότου, σκιαγραφώντας με ρεαλισμό και με μαύρο χιούμορ τη ζωή μιας οικογένειας που συνθλίβεται από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Κεντρικοί ήρωες είναι οι Λέστερς, μια οικογένεια φτωχών καπνοκαλλιεργητών που ζει σε μια ετοιμόρροπη καλύβα στη Γεωργία. Ο πατέρας, είναι ένας γέρος γεμάτος όνειρα για το παρελθόν, όταν η γη απέδιδε πλούσιες σοδειές καπνού, αλλά ανήμπορος πια να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Η οικογένεια ζει μέσα στην απόγνωση, την αμάθεια και την αδράνεια, ενώ η πείνα και η εξαθλίωση τους ωθούν σε απελπισμένες πράξεις. Η γυναίκα του Άντι Μπελ, τα παιδιά τους και οι άλλοι χαρακτήρες του μυθιστορήματος παρασύρονται σε έναν κύκλο στέρησης και ηθικής αποσύνθεσης. Το έργο δεν ακολουθεί μια παραδοσιακή πλοκή με κορύφωση και λύση, είναι περισσότερο ένα σκληρό χρονικό της καθημερινής ζωής και της επιβίωσης στα όρια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ο Κάλντγουελ σκιαγραφεί τους ήρωές του χωρίς εξιδανικεύσεις: η άγνοια, η βία, η σεξουαλική καταπίεση και η ωμότητα διαπερνούν το έργο, προκαλώντας συχνά αμηχανία στον αναγνώστη. Παράλληλα, πίσω από την τραγικότητα, διαφαίνεται και ένα είδος πικρής ειρωνείας που απογυμνώνει τις ψευδαισθήσεις της κοινωνίας του Νότου. Το μυθιστόρημα αναδεικνύει την κοινωνική ανισότητα, τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης και την αποτυχία του αμερικανικού ονείρου για τους φτωχότερους. Ππροκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην εποχή του, καθώς αποκάλυπτε όψεις της αμερικανικής επαρχίας που πολλοί προτιμούσαν να αγνοούν. Σήμερα παραμένει ένα συγκλονιστικό και επίκαιρο έργο, που φωτίζει τις σκοτεινές πτυχές της ανθρώπινης μοίρας και της κοινωνικής αδικίας.

Luciano Castelli. 1994

344.         Ταξίδι στο τέλος της νύχτας (Λουί-Φερντινάντ Σελίν - 1932) Ένα από τα κορυφαία έργα της γαλλικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, λόγω της τολμηρής θεματικής του και της ανατρεπτικής γραφής του. Το βιβλίο είναι μια πικρή, οργισμένη και απαισιόδοξη τοιχογραφία της ανθρώπινης ύπαρξης, μέσα από τα μάτια του αντιηρωικού αφηγητή Μπαρνταμού, γιατρού και ανθρώπου του λαού. Αφηγείται την περιπλάνησή του σε μια σειρά από σκοτεινά και εχθρικά περιβάλλοντα: στα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, στις αποικίες της Αφρικής, στην Αμερική της βιομηχανικής εκμετάλλευσης και τελικά στις υποβαθμισμένες συνοικίες του Παρισιού. Κάθε σταθμός του ταξιδιού του αποτελεί και μια αποκάλυψη της φρίκης, της βίας, της απληστίας και της μικρότητας που διαποτίζουν τη σύγχρονη κοινωνία. Η αφήγηση του Σελίν είναι βαθιά προσωπική, γεμάτη μαύρο χιούμορ, πικρία και σαρκασμό. Η γλώσσα του είναι προφορική, ωμή, γεμάτη λεκτικές ιδιομορφίες και ρυθμό που θυμίζει προφορικό λόγο, καταρρίπτοντας τα καθιερωμένα ύφη της λογοτεχνίας της εποχής. Το ύφος του επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τη σύγχρονη γαλλική λογοτεχνία. Ο συγγραφέας δίνει φωνή στους ταπεινούς και περιθωριοποιημένους, φωτίζοντας την αθλιότητα και τη μοναξιά τους χωρίς καμιά εξιδανίκευση. Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται η ιδέα της νύχτας ως μεταφοράς για την ανθρώπινη μοίρα: μια διαρκής πορεία μέσα στο σκοτάδι της ύπαρξης, χωρίς ελπίδα σωτηρίας ή εξιλέωσης. Ο Μπαρνταμού δεν αναζητά ήρωες ή ιδανικά, αντίθετα, απογυμνώνει κάθε ψευδαίσθηση γύρω από την πρόοδο, τον πατριωτισμό, την αγάπη και την αλληλεγγύη. Είναι ένα έργο που συγκλονίζει με την αλήθεια και την αμεσότητά του. Η απαισιοδοξία του δεν είναι κυνισμός, αλλά μια ανελέητη κατάδυση στα βάθη της ανθρώπινης κατάστασης. Παραμένει ένα μυθιστόρημα που προκλητικά και με μοναδική λογοτεχνική δύναμη μιλά για τον φόβο, την απελπισία και το αναπόφευκτο της φθοράς.