1967: Έργα που άλλαξαν τον τρόπο ανάπτυξης λογοτεχνικών ειδών και θεματολογίας

Εκατό Χρόνια Μοναξιά (Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες – 1967) Είναι το βιβλίο που καθιέρωσε τον μαγικό ρεαλισμό στη διεθνή λογοτεχνία και έγινε το κύριο μανιφέστο της Λατινοαμερικανικής "Λογοτεχνικής έκρηξης".

Κεντρικοί ήρωες της ιστορίας είναι τα μέλη της οικογένειας Μπουενδία, τα οποία ακολουθεί ο αφηγητής περιγράφοντας παράξενες και φανταστικές ιστορίες από τη ζωή του καθενός. Το έργο, συγχρόνως με την αφήγηση λογικών σκέψεων και περιστατικών, διακατέχεται από το στοιχείο του παράλογου, καθώς επίσης και από στοιχεία παραμυθιού. «Έτσι, είχε βασανιστεί στην εξορία, ψάχνοντας να βρει τρόπο να τη σκοτώσει με τον ίδιο το θάνατο του. Έσκαψε τόσο βαθιά στα αισθήματα του και αναζητώντας το συμφέρον, συνάντησε τον έρωτα, γιατί προσπαθώντας να την κάνει να τον αγαπήσει, κατέληξε να την αγαπήσει αυτός. Τη συνάντησε στην εικόνα που πλημμύριζε την ίδια την τρομερή του μοναξιά. Μετά από τόσα χρόνια θάνατο, ήταν τόση η λαχτάρα για τους ζωντανούς, τόσο πιεστική η ανάγκη για συντροφιά, τόσο τρομακτική η προσέγγιση σε εκείνον τον άλλο θάνατο που υπάρχει μέσα στο θάνατο, που ο Προυδένσιο Αγκιλάρ είχε φτάσει να αγαπήσει τον χειρότερο εχθρό του..».

Εξερευνά βαθιά θέματα όπως η μοναξιά, η μνήμη, ο χρόνος, η ιστορία, η πολιτική και η ανθρώπινη φύση, όλα τοποθετημένα στο πλαίσιο της μυθιστορηματικής πόλης Μακόντο. Το ύφος του έργου έχει επηρεαστεί από το μοντερνισμό (ευρωπαϊκό και βορειοαμερικάνικο) καθώς και το κουβανέζικο λογοτεχνικό κίνημα Vanguardia. Είναι ένα κλασικό παράδειγμα μαγικού ρεαλισμού, μιας λογοτεχνικής τεχνικής που συνδυάζει τον υπερβατικό με τον καθημερινό κόσμο με τρόπο που φαίνεται φυσικός και αβίαστος. Η αφηγηματική δομή, η χρήση χρονολογικών κύκλων και η πλοκή που ακολουθεί πολλές γενιές της οικογένειας Μπουένδια είναι στοιχεία καινοτομίας.

Επηρέασε αμέτρητους συγγραφείς παγκοσμίως. Παραμένει ένα από τα πιο σημαντικά και ευρέως αναγνωρισμένα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, με συνεχόμενη ακαδημαϊκή και λαϊκή αποδοχή.

Ο Μαιτρ και η Μαργαρίтα (Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ – 1967) Αν και γράφτηκε δεκαετίες νωρίτερα (1928-1940), δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στη Ρωσία το 1967 και άσκησε τεράστια επιρροή, αποκαλύπτοντας μια εναλλακτική πνευματική παράδοση εντός του ρωσικού κανόνα.

Ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει σατιρική κωμωδία, γοτθικό φανταστικό, ιστορική αφήγηση και θρησκευτική αλληγορία με αξιοθαύμαστο τρόπο. Η δομή του, με τρεις διακριτές, αλλά αλληλοσυμπλεκόμενες αφηγηματικές γραμμές (η δράση και οι περιπέτειες του διαβόλου στη Μόσχα, η σχέση και επικοινωνία του Πόντιου Πιλάτου με τον Ιησού και ο έρωτας της Μαργαρίτας και του Μαιτρ), ήταν πολύ μπροστά για την εποχή του. Επικεντρώνεται σε αιώνια θέματα όπως η ουσία και η σύμφυση του καλού και του κακού, η ελευθερία της τέχνης απέναντι της καταπίεσης, η ελευθερία επιλογής και η θρησκευτική πίστη, η ανθρώπινη φύση και η «απάνθρωπη» αμαρτία.

Η σάτιρα, το δράμα, η κωμωδία, η σύγχρονη διήγηση και η φιλοσοφική περιπλάνηση συνθέτουν ένα συγκλονιστικό σύνολο. Ο μεγάλος έρωτας που αντιμετωπίζει πολλά εμπόδια από τη κοινωνία της εποχής και απρόσμενα βοηθιέται από το διάβολο, που έχει κωμικοτραγικές και βαθιά φιλοσοφημένες περιπέτειες στη σοβιετική Μόσχα, ενώ στη διήγηση παρεμβάλλονται σύντομα αποσπάσματα που περιγράφουν το αδιέξοδο του Πόντιου Πιλάτου.  Εξετάζει την Σοβιετική γραφειοκρατία, τη πιθανότητα ύπαρξης μεταφυσικών όντων, την ιστορικότητα ή μη των Ευαγγελίων και το θέμα του ιδανικού έρωτα. Το όνομα της ηρωίδας, παραπέμπει τόσο στο Γκαίτε, όσο και στη Μαργαρίτα της Γαλλίας (Reine Margot), που αποτέλεσε και ηρωίδα του Αλέξανδρου Δουμά (πατέρα) και στοχοποιήθηκε από την αυλή, εξαιτίας των προοδευτικών της απόψεων.                                                                          

Θεωρείται αριστούργημα της ρωσικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, με μια λατρεία που συνεχίζει να μεγαλώνει παγκοσμίως.

Το Αστείο (Μίλαν Κούντερα) Σάτιρα για τη φύση του ολοκληρωτισμού της κομμουνιστικής περιόδου. Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην Τσεχοσλοβακία.  Ο πρωταγωνιστής, φοιτητής Λούντβικ, στέλνει ένα φαινομενικά αθώο, ειρωνικό καρτ-ποστάλ σε μια φίλη του, με σχόλια όπως: «Ο αισιόδοξος είναι το όπιο του λαού! Ένα “υγιές” κλίμα βρωμάει ηλιθιότητα! Ζήτω ο Τρότσκι!» Η πράξη αυτή έχει ως συνέπεια να αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο, να διαγραφεί απ’ το Κομμουνιστικό κόμμα, και να σταλεί σε καταναγκαστική εργασία. Το μυθιστόρημα αναπτύσσει την προσωπική του ζωή, τις ερωτικές του σχέσεις, τις φιλίες αλλά και την ένταση μεταξύ ιδεολογίας, πίστης (συχνά χριστιανικής) και παράδοσης. Χωρίζεται σε επτά μέρη, με αφηγηματικές μετατοπίσεις — εναλλαγές αφηγητών — που επιτρέπουν την παρουσία διαφορετικών οπτικών: του Ludvík, εραστών και φίλων του.

Το παρελθόν και το παρόν αλληλοεπιδρούν: η επίδραση ενός “αστείου” που έγινε σε νεανική ηλικία επηρεάζει ολόκληρη τη ζωή του ήρωα, η αίσθηση της εκδίκησης, η αποξένωση, η τραγική συνειδητοποίηση ότι οι πράξεις, τα ιδανικά, ακόμη και τα πιο “αθώα”, κάτω από ένα ολοκληρωτικό ή περιοριστικό καθεστώς, μπορεί να έχουν καταστρεπτικές συνέπειες.

Είναι καινοτόμο στη δομή του, χρησιμοποιώντας πολλαπλές αφηγηματικές οπτικές γωνίες και έναν μη γραμμικό χρόνο για να διερευνήσει πώς η προσωπική ιστορία διαστρεβλώνεται από την ιδεολογία. Η αφηγηματική δομή (διαφορετικές φωνές, παρελθόν / παρόν) επιτρέπει μια πολυπρισματική εξέταση των χαρακτήρων, των ιδεών, της συνέπειας ιδανικών και πραγματικότητας. Η γραφή του συνδυάζει το φιλοσοφικό με το αφήγημα.

Εξετάζει βαθιά τα θέματα της πολιτικής λήθης και μνήμης, του τραύματος, του ειρωνικού χιούμορ ως μηχανισμού επιβίωσης και της σύγκρουσης μεταξύ του ατόμου και της ιστορίας. Αναδεικνύει πώς η πολιτική ιδεολογία και η καταστολή επεμβαίνουν στη ζωή, στο συναίσθημα, στην ελευθερία της έκφρασης. Το “αστείο” γίνεται μεταφορά για το πώς η εξουσία μπορεί να παρεξηγήσει, να τιμωρήσει, να εκμηδενίσει.

Ήταν ένα από τα κύρια κείμενα της "Άνοιξης της Πράγας" και έγινε σύμβολο της αντίστασης ενάντια στον ολοκληρωτισμό. Ξεκίνησε τη διεθνή καριέρα του Κούντερα και άνοιξε το δρόμο για άλλους συγγραφείς. Παραμένει ένα θεμελιώδες έργο για την κατανόηση της εποχής του Ψυχρού Πολέμου και της ανθρώπινης εμπειρίας στα κομμουνιστικά καθεστώτα. Επηρέασε βαθιά τη μετά κομμουνιστική λογοτεχνία της Κεντρικής Ευρώπης, καθώς και τη σκέψη γύρω από την ατομική ευθύνη, τη μνήμη, το χιούμορ ως μορφή αντίστασης.

Στα ελληνικά πρωτοκυκλοφόρησε το 1971 από τις εκδόσεις Κάλβος σε μετάφραση Ανδρέα Τσακάλη

Παρασκευάς ή στις μονές του Ειρηνικού (Μισέλ Τουρνιέ) Είναι μια επανερμηνεία και αποδόμηση του μύθου του Robinson Crusoe, όπως τον έγραψε ο Defoe, αλλά με φιλοσοφικές, ψυχολογικές και πολιτισμικές προεκτάσεις. Εξετάζει τη σχέση Πολιτισμού-Φύσης, εξουσίας, μοναξιάς, τι σημαίνει “άλλος πολιτισμός”. Είναι μυθιστόρημα ταυτότητας, μεταμόρφωσης, και αναστροφής της αποικιακής προσέγγισης.

Ο Ροβινσώνας ναυαγεί σε ένα ερημονήσι που ονομάζει “Ελπίδα¨. Αρχικά προσπαθεί να επιβληθεί στη φύση, να οργανώσει τον χώρο, να εδραιώσει την τάξη. Με την άφιξη του “Παρασκευά”, ενός ανθρώπου που αντιπροσωπεύει τη φύση, το αρχέτυπο του ¨Άλλου¨, έρχεται σε κρίση: ο πολιτισμός του, οι αντιλήψεις του περί κυριαρχίας πάνω στη φύση και τον άνθρωπο, αμφισβητούνται. «Δεν είναι πια ο Ροβινσώνας που διδάσκει πολιτισμό στον Παρασκευά, αλλά ο Παρασκευάς που διδάσκει την άγρια ζωή στον Ροβινσώνα». Μέσα από αυτήν την σχέση παρατηρείται μια μεταμόρφωση (ψυχολογική, φιλοσοφική) του Ροβινσώνα: εγκαταλείπει σταδιακά την επιδίωξη να επιστρέψει στην ανθρώπινη κοινωνία με τους κανόνες της, την εξουσία του ανθρώπου πάνω στη φύση, αποδέχεται την απλότητα, τη σύνδεση με το φυσικό στοιχείο, το “Άλλο” ως πηγή γνώσης και αλλαγής. Όταν μετά από 28 χρόνια έρχεται ένα πλοίο στο νησί, ο Ροβινσώνας αποφασίζει να μην φύγει, αλλά ο Παρασκευάς εξαφανίζεται. Σκέφτεται να αυτοκτονήσει, όταν βλέπει να εμφανίζεται ένα μικρό παιδί, ένα ναυτόπουλο, που εγκατέλειψε το πλοίο λόγω κακομεταχείρισης. Ο Ροβινσώνας ονομάζει το νέο του σύντροφο Πέμπτη - ημέρα ξεκούρασης για τα παιδιά - και τον μυεί με τη σειρά του στην άγρια ​​και φυσική ζωή.   

Αυτό το έργο άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η δυτική κουλτούρα αντιλαμβάνεται αυτόν τον μύθο. Εισήγαγε μια μετα-μοντερνιστική, αντί-αποικιακή ανάγνωση που επηρέασε τη λογοτεχνική θεωρία και τη φιλοσοφία. Εξερευνά θέματα όπως: η "άγρια" κατάσταση έναντι του "πολιτισμού", η κατασκευή της πραγματικότητας και η σχέση μεταξύ του Εγώ και του Άλλου, η μοναξιά, η ψυχή του ανθρώπου όταν απογυμνώνεται από τις κοινωνικές του ταυτότητες, το άλλο ως καθρέφτης.

Είναι ένα κλασικό έργο της γαλλικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα και συνεχίζει να μελετάται εκτενώς σε πανεπιστημιακά προγράμματα λογοτεχνίας και φιλοσοφίας. Σε μετάφραση του Χρήστου Λάζου κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εξάντας το 1986

Το Ποδόσφαιρο της Χρονιάς (Κενζαμπούρο Όε) Πολύ σημαντικό έργο για την Ιαπωνική μεταπολεμική λογοτεχνία, που ασχολείται με τα τραύματα της σωματικής αναπηρίας, ψυχολογικών ενοχών και ευρύτερα ζητήματα πολιτισμού, ταυτότητας και γλώσσας.

Το μυθιστόρημα εξετάζει τη ζωή δύο αδελφών, του Μιτσουσάμπουρο, που είναι άτομο με προβλήματα όρασης και παντρεμένος καθηγητής αγγλικών στο Τόκιο, και του νεότερου αδελφού του Τακάσι, ο οποίος επιστρέφει από τις ΗΠΑ. Ο Μιτσουσάμπουρο και η γυναίκα του έχουν αφήσει το παιδί τους με ειδικές ανάγκες σε ίδρυμα. Ο Τακάσι αντιμετωπίζει εσωτερικά σκοτεινά βιώματα, συμπεριλαμβανομένης της ενοχής για την αυτοκτονία της αδελφής τους, μετά από ερωτική σχέση που είχε εκείνος με αυτήν. Η αφήγηση περιπλέκεται επίσης με το παρελθόν της οικογένειας: την ιστορία του προπάππου, που είχε συμμετάσχει σε κάποια αποτυχημένη εξέγερση γύρω στα 1860 (πρώτο έτος της εποχής Man’en), γεγονός που λειτουργεί ως ιστορικό παράλληλο με τα τραύματα και τις κρίσεις των χαρακτήρων στο παρόν.

Κεντρικά θέματα: οικογενειακή ενοχή, ψυχολογικός και ηθικός ανταγωνισμός, η αίσθηση της αποξένωσης, η σχέση παρελθόντος-παρόντος, ιστορικής μνήμης και ατομικής ευθύνης. Υπάρχει επίσης έντονη συμβολική χρήση των φυσικών τοπίων και της παράδοσης, καθώς οι χαρακτήρες επιστρέφουν στη γενέτειρά τους, έρχονται αντιμέτωποι με τα ιστορικά και οικογενειακά ιδεώδη και τις απογοητεύσεις.  Η συμβολική διάσταση της ιστορίας — ιστορικές εξεγέρσεις, προσωπικά τραύματα, κοινωνική αλλαγή — το καθιστούν έργο που υπερβαίνει την περίπτωση μιας οικογενειακής τραγωδίας και αγγίζει ευρύτερα ζητήματα πολιτισμού, ταυτότητας και γλώσσας.

Το έργο θεωρείται από τα πιο ώριμα και πολυδιάστατα του Ōe, καθώς αντιμετωπίζει μνήμες, ηθικά διλήμματα, τα ταυτοτικά ζητήματα του μεταπολεμικού και του σύγχρονου ιαπωνικού κοινωνικού πλαισίου.

Οι εξομολογήσεις του Νατ Τέρνερ (Γουίλιαμ Στάιρον) Παρουσιάζει τη ζωή ενός μορφωμένου Αμερικανού σκλάβου και θρησκευτικού προφήτη που οργάνωσε μια εξέγερση σκλάβων στη Βιρτζίνια το 1831, η οποία είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο πολλών λευκών και μεγάλο κοινωνικό αναβρασμό.

Η αφήγηση είναι σε πρώτο πρόσωπο, με τον ίδιο τον Νατ να αφηγείται από τη φυλακή, λίγο πριν την εκτέλεσή του. Μέσα από αναδρομές στη ζωή του, βλέπουμε τις κακουχίες της σκλαβιάς: τη βία, την αδικία και τη θρησκευτική του πίστη που τον καθοδηγεί. Ο Νατ βιώνει την σκλαβιά με μια σύνθετη ηθική και ψυχική κατάσταση - πίστη, ενοχή, απογοήτευση, πάθος για ελευθερία - όλα συγκρούονται με τους περιορισμούς που του επιβάλλουν οι συνθήκες.

Έχει την έμπνευση του στην ιστορία - τη μοναδική εξέγερση σκλάβων στην αμερικανική ιστορία. Πριν τον απαγχονίσουν, υπαγόρευσε μια τελική διαθήκη, ένα έγγραφο που υπάρχει ακόμα. Αλλά το βιβλίο του Styron δεν είναι μόνο αυτό. Είναι μια επινοημένη εκδοχή αυτού του κειμένου, που πλημμυρίζει από πίκρα και φωτιά. Τροφοδοτεί το μυαλό ενός ανθρώπου που πίστευε ότι είχε οριστεί να σφάζει λευκούς ως αντίποινα για τις δοκιμασίες της σκλαβιάς, αλλά που βρέθηκε σχεδόν ανίκανος να βάλει τη λεπίδα. Εφαρμόζει ευρύτερα φανταστικά στοιχεία, ξαναχτίζοντας τον χαρακτήρα του Turner με έμφαση στην ανθρώπινη ψυχή και το εσωτερικό χάος, όχι μόνο στη δράση. Ο  Νατ όπως τον φαντάζεται ο συγγραφέας δεν είναι άγιος από γύψο, ούτε τέρας από χαρτόνι. Είναι ένας άνθρωπος, του οποίου οι άγριες επιθυμίες σχηματίστηκαν στο καζάνι ενός καθεστώτος μίσους.

Αντιπαραβάλλει ντοκουμέντα με μυθοπλασία, ανοίγοντας ερωτήματα για το ποια είναι η “αλήθεια” όταν γράφεις ιστορία, για τη δυνατότητα της λογοτεχνίας να ανασυνθέτει το παρελθόν, αλλά επίσης και για τους κινδύνους της καταχρηστικής μυθοπλασίας.

Προκάλεσε τεράστιο διαπολιτισμικό διάλογο και διαμάχη στις ΗΠΑ, αλλά η σημασία του είναι πιο πολύ ιστορικά και κοινωνικά εντοπισμένη, παρά καθαρά λογοτεχνική. Προκάλεσε έντονες αντιδράσεις λόγω της προσέγγισης ενός λευκού συγγραφέα που από κάποιους «λανθασμένους» ισχυρισμούς υποτίθεται ότι παίρνει το μέρος του αφροαμερικανού εξεγερμένου.

Ένας Σπόρος Σταριού (Νγκούγκι Γουά Τιονγκ'ο) Θεμελιώδες έργο για την Αφρικανική λογοτεχνία, που σηματοδοτεί τη μετάβαση του συγγραφέα στη γλώσσα Kikuyu. Ο τίτλος παραπέμπει στη βιβλική ιδέα ότι κάτι πρέπει να πεθάνει για να φέρει καρποφορία - η θυσία ως μεταφορική αλλά και πραγματική διαδικασία αλλαγής. Η επιρροή του είναι τεράστια στην Αφρική και στη μετα-αποικιακή θεωρία.

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται σε ένα χωριό της Κένυας, λίγες ημέρες πριν από την ανεξαρτησία της. Ο Mugo, ένας ήσυχος, μοναχικός άνθρωπος, έχει ένα μυστικό: πρόδωσε τον ηγέτη της εξέγερσης Kihika, γεγονός που τον βασανίζει ψυχικά. Ο Kihika σκοτώνεται ως μάρτυρας. Ο Gikonyo, που συνελήφθη και είναι φυλακισμένος, του οποίου η σχέση του με τη γυναίκα του Mumbi, περνάει κρίση αφού κατά τη διάρκεια της κράτησής του η Mumbi γεννά παιδί. Ο Karanja, πατέρας του παιδιού και παρακλάδι των διαπλεκόμενων σχέσεων  έρωτα, πολιτικής και προδοσιών. Την ημέρα της ανεξαρτησίας, οι χωρικοί σχεδιάζουν να τιμήσουν τον Kihika, με την παράλληλη δημόσια τιμωρία του προδότη που τον παρέδωσε. Ο Mugo τελικά αναλαμβάνει να αποκαλύψει την αλήθεια για τη δική του πράξη προδοσίας.

Η πλοκή κινείται με ανάδρομες αφηγήσεις, καθώς οι χαρακτήρες αναπολούν, βιώνουν ενοχές, προδοσία, θυσία, την πίεση της συλλογικής μνήμης. Εξετάζει πώς οι προσωπικές πράξεις (προδοσίες, ενοχές, θυσίες) συνδέονται με το συλλογικό πεπρωμένο μιας χώρας που περνάει από αποικιοκρατία σε ανεξαρτησία. Η μνήμη, η ιστορία, το συναίσθημα του μαρτυρίου γίνεται κεντρικό στοιχείο. Εντάσσεται στη λογοτεχνία του αποικιακού και μετα-αποικιακού κόσμου, επιδεικνύοντας πως η ανεξαρτησία δεν είναι μόνο πολιτική χειραφέτηση αλλά και εσωτερική, ψυχική, κοινωνική.

Θεωρείται το πιο ώριμο από τα πρώτα έργα του Ngũgĩ wa Thiong’o, μια ώθηση προς πιο περίπλοκη δομή, πολυφωνία, και βαθύτερη πολιτική / ηθική διαπραγμάτευση. 

Πινακοθήκη Τέχνης Buronzu. Η μούσα της αφύπνισης

Πραγματεία περί Πάθους (Γκεντούν Τσόφελ)  Ένα μοναδικό και σημαντικό φιλοσοφικό και ποιητικό κείμενο από τον Θιβετιανό πολυμαθή, που ολοκληρώθηκε το 1939 και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά μετά θάνατον. Είναι σπάνιο παράδειγμα δημοσίως γνωστού Θιβετιανού ερωτικού ποιητικού έργου με τόσο άμεση και αποκαλυπτική γλώσσα.

Ο Gendün Chöphel, πρώην μοναχός, μετά την παραίτηση από τους μοναστικούς όρκους, γράφει το έργο μέσα σε ένα πλαίσιο προσωπικής ελευθερίας, αντιπαράθεσης με θρησκευτικές / κοινωνικές απαγορεύσεις, και με έμφαση στη σεξουαλική απόλαυση ως ανθρώπινο δικαίωμα. Γραμμένο σε τετράστιχα, αυτό το ποιητικό και πρακτικό έργο εμπνεύστηκε τόσο από την ανάγνωση και τη μερική μετάφραση του Κάμα Σούτρα, όσο και από τη δική του πρόσφατη και παραγωγική σεξουαλική αφύπνιση. Το έργο στοχεύει να παρέχει εκτενή καθοδήγηση σχετικά με την ετεροφυλοφιλική ερωτική ζωή και τη σεξουαλική ευτυχία, τόσο για γυναίκες όσο και για άνδρες με ένα απροκάλυπτα δημοκρατικό πνεύμα. Πρώην μοναχός πλέον, ο Chöphel ήταν πρόθυμος να συγκρίνει ευνοϊκά τις λεπτομερείς σεξουαλικές του οδηγίες (γραμμένες από λαϊκή οπτική γωνία) με εκείνες που περιέχονταν σε ένα προηγούμενο - και πολύ λιγότερο σαφές - έργο με παρόμοιο τίτλο που συνέθεσε ο Mipham ο Μέγας.

Το έργο έχει στοιχεία Θιβετιανής παράδοσης και ινδικών επιρροών, καθώς ο συγγραφέας έζησε στην Ινδία, μελέτησε σανσκριτική λογοτεχνία, και είχε εμπειρίες που τον έκαναν να συγκρίνει / συνδυάσει πολιτισμικά στοιχεία. Υπογραμμίζει τη σύγκρουση μεταξύ πολιτισμικής / θρησκευτικής παράδοσης και της ανθρώπινης φύσης, της προσωπικής ελευθερίας, καθώς και της ηθικής γύρω από τον έρωτα και την σεξουαλική έκφραση. Είναι έργο που διεκδικεί την αξία του πάθους ως πηγή γνώσης, χαράς, συναισθηματικής και σωματικής εμπειρίας, όχι ως κάτι που πρέπει να καταπνίγεται ή να ελέγχεται.

1924 - 1925: Ευανάγνωστα & ευπώληπτα

Ιδιωτική συλλογή. Αθήνα

Η ζούγκλα της ανθρώπινης κοινωνίας είναι αδύνατον να μην καθρεφτίζεται – σε άλλους πιο λίγο και σε άλλους πιο πολύ - και να έχει σημαντικό ρόλο στη νοοτροπία και τη συμπεριφορά του κάθε ανθρώπου και πολύ περισσότερο των συγγραφέων, που έχουν αφήσει το αποτύπωμα τους στην παγκόσμια λογοτεχνία.                                                 

 285            Το μαγικό βουνό (Τόμας Μαν – 1924) Ο μηχανικός Χανς πηγαίνει επίσκεψη για τρεις εβδομάδες στον ξάδερφό του, που νοσηλεύεται σε σανατόριο στο Νταβός. Εκεί βρίσκεται περιτριγυρισμένο από αρκετούς λαμπρούς χαρακτήρες που ενσαρκώνουν διάφορες πτυχές της σύγχρονης κοινωνικής συνείδησης, όπως: τον φιλελευθερισμό, ένα συγγραφέα και ελευθεροτέκτονα που υποστηρίζει την πρόοδο και τον διαφωτισμό, τον συντηρητισμό, ένα μυστικιστή Ιησουίτη που υπερασπίζεται την αξία των «παραδόσεων», τον ηδονισμό, ένα Βυρωνικό μεγιστάνα του καφέ που  έχει μια σχέση με μια Ρωσίδα που ενσαρκώνει την ερωτική επιθυμία των ασθενών.  και τον επιστημονικό υλισμό, που η ζωή γι' αυτόν δεν είναι «τίποτα περισσότερο από την καύση οξυγόνου της κυτταρικής πρωτεΐνης». Ο Χανς έλκεται από κάθε έναν από τους κύριους χαρακτήρες με τη σειρά, και οι διακοπές του επεκτείνονται σε επτά χρόνια. Μόνο μια ξαφνική βροντή μας υπενθυμίζει ότι τα σύννεφα του παγκόσμιου πολέμου μαζεύονται πάνω από την Ευρώπη (της οποίας το σανατόριο χρησιμεύει ως μια μικρογραφία). Παρά την αδιάκοπη εγγύτητα του θανάτου, η μετρημένη ζωή συνεχίζεται κανονικά στην παγωμένη ατμόσφαιρα της «μπελ επόκ»: οι ασθενείς μαλώνουν μεταξύ τους μέχρι να βραχνιάσουν για αφηρημένες έννοιες, γυναίκες και άνδρες βρίσκουν χρόνο για φλερτ, ακόμη και για πνευματιστικές συνεδρίες.  Έργο που άσκησε μεγάλη επίδραση στη λογοτεχνία του 20ου αιώνα. Στο δοκίμιό της με τίτλο «Η ασθένεια ως μεταφορά», η Σούζαν Σόνταγκ ερμηνεύει την περιγραφή της φυματίωσης στο βιβλίο ως μεταφορά για μια παρακμιακή συνείδηση ​​που επιδιώκει να αποφύγει την ευθύνη για τις δικές της πράξεις με κάθε δυνατό μέσο. Ο ίδιος ο συγγραφέας περιέγραψε το βιβλίο ως εξής: «Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα για τον χρόνο, και με διπλή έννοια: με ιστορική έννοια, επειδή προσπαθεί να αναδημιουργήσει τον εσωτερικό κόσμο της μεταπολεμικής εποχής στην Ευρώπη, αλλά και επειδή ο ίδιος ο χρόνος είναι το θέμα αυτού του μυθιστορήματος. Άλλωστε, ο χρόνος δεν είναι μόνο η εμπειρία του ήρωα του μυθιστορήματος, εδώ μιλάμε για τον χρόνο από μέσα, για τον ίδιο τον χρόνο. Το ίδιο το βιβλίο είναι αυτό για το οποίο μιλάει: άλλωστε, όταν περιγράφει ατελείωτα την ερμητική γοητεία του νεαρού ήρωα του μυθιστορήματος, την ίδια τη μαγική στιγμή, που «παγώνει» («nunc stans»). Ένα από τα πρώτα έργα τέχνης που έθεσε επιτακτικά ζητήματα ψυχανάλυσης. Όπως ο Φρόιντ, έτσι και ο Τόμας Μαν προσπάθησε να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους η διανόηση των αρχών του εικοστού αιώνα γοητευόταν τόσο πολύ από την ασθένεια, την αποσύνθεση και τον θάνατο. Το μυθιστόρημα γράφτηκε περίπου την εποχή που ο Φρόιντ ανακάλυψε την ακαταμάχητη «ορμή θανάτου» στον άνθρωπο. Περιέχει επίσης ένα σύνολο ιδεών από την αναλυτική ψυχολογία του Γιουνγκ. Η καθημερινή ζωή των κατοίκων του σανατόριου περιγράφεται όχι χωρίς ειρωνεία, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την τραγωδία του μυθιστορήματος Θάνατος στη Βενετία, το οποίο είναι αφιερωμένο στο ίδιο θέμα της παθητικότητας της παρακμής, «τη νίκη των δυνάμεων του χάους επί των δυνάμεων της τάξης» Μια από τις πρώτες ανιχνεύσεις της ιδρυματοποίησης.

286            Όταν είμασταν πολύ νέοι (Α.Α. Μιλν – 1924) Περιέχει 45 ποιήματα στα οποία μόνο περιστασιακά χρησιμοποιείται το παιδικό λεξιλόγιο. Αρκετά από αυτά τα ποιήματα μελοποιήθηκαν από τον Χάρολντ Φρέιζερ-Σίμσον και δημοσιεύθηκαν σε διάφορα βιβλία τραγουδιών. Το βιβλίο ξεκινά με μια εισαγωγή με τίτλο «Πριν ξεκινήσουμε», η η οποία, εν μέρει, λέει στους αναγνώστες να φανταστούν μόνοι τους ποιος είναι ο αφηγητής. Στο τριακοστό όγδοο ποίημα του βιβλίου, με τίτλο «Αρκουδάκι», το οποίο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Punch τον Φεβρουάριο του 1924, ο διάσημος χαρακτήρας Γουίνι το Αρκουδάκι, που αρχικά αποκαλούνταν «Κύριος Έντουαρντ Αρκουδάκι», έκανε την πρώτη του εμφάνιση. Σε μία από τις εικονογραφήσεις για το "Teddy Bear", ο Γουίνι απεικονίζεται να φοράει ένα μπλουζάκι το οποίο αργότερα βάφτηκε κόκκινο όταν η εικόνα αναπαρήχθη στο εξώφυλλο του άλμπουμ του Γουίνι το Αρκουδάκι, "17 Songs from the Pooh Song Book" (1952). Αυτή η εικόνα έγινε το πρότυπο στο οποίο βασίστηκαν οι διάφορες διασκευές της Disney. Η έγχρωμη έκδοση (χρωματισμένη από τον Mark Burgess) δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1989.  

 287           Το πέρασμα στην Ινδία (E.M. Φόρστερ – 1924)  Ο συγγραφέας έχοντας επίγνωση των ακατανόητων πράξεων της ανθρώπινης συμπεριφοράς, υποψιασμένος για όλες τις λανθασμένες προσεγγίσεις και ψευδείς εκτιμήσεις που κάνουμε ως αυτονόητες, εξέτασε κριτικά την βρετανική αυτοκρατορία και είδε τα αδύναμα θεμέλιά της. Η Adela είναι μια επισκέπτης στο Raj που ανυπομονεί να γνωρίσει «την πραγματική Ινδία». Σε μια επίσκεψη στα σπήλαια Malabar, της συμβαίνει ή δεν της συμβαίνει μια κάποιου είδους επίθεση, ίσως από τον Ινδό μουσουλμάνο, που έχει κανονίσει το ταξίδι. Έχει φανταστεί πράγματα; Δεν είναι αυτό που φαίνεται; Στο άλλο σπουδαίο μυθιστόρημά του, το Howard's End, ο Φόρστερ μας ζήτησε να «σχετισθούμε μόνο». Αυτό που δείχνει εδώ, σε μια ιστορία έντονες και θλιβερές λεπτές αποχρώσεις —και κωμικές λεπτομέρειες, επίσης— είναι πόσο σχεδόν αδύνατο είναι να γίνει αυτό.

 288          Η δίκη (Φραντς Κάφκα – 1925) Αφηγείται την ιστορία του Γιόζεφ Κ., ενός αθώου, που συνελήφθη και διώχθηκε από μια απομακρυσμένη, απρόσιτη αρχή, χωρίς η φύση του εγκλήματός του να αποκαλύπτεται ούτε σε αυτόν ούτε στον αναγνώστη. Επηρεασμένος έντονα από το Έγκλημα και Τιμωρία και τους Αδελφούς Καραμάζοφ του Ντοστογιέφσκι, ο Κάφκα έφτασε στο σημείο να αποκαλεί τον Ντοστογιέφσκι συγγενή εξ αίματος. Όπως και τα δύο άλλα μυθιστορήματα του, το Κάστρο και η Αμερική, και αυτό δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, αν και περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο που φαίνεται να φέρνει την ιστορία σε ένα σκόπιμα απότομο τέλος. Ο Γιόζεφ Κ. δεν βρίσκει βοήθεια ούτε από τον δικηγόρο, που είναι όργανο της εξουσίας, αλλά ούτε όμως από τον φίλο του ζωγράφο και από έναν ιερέα, που θα μπορούσαν να επηρεάσουν ευνοϊκά τους δικαστές και οδηγείται σε ένα άδικο θάνατο.

 

Γ.Βακιρτζής. Μεγάλος Γκάτσμπυ 1953

289           Ο υπέροχος Γκάτσμπυ (Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ – 1925 Ποιος είναι όμως; Από πού κατάγεται, πού έφτιαξε τη περιουσία του και γιατί - αναρωτιέται ο νηφάλιος γείτονάς του (και αφηγητής) - στέκεται στην αποβάθρα του τη νύχτα και απλώνει τα χέρια του σε ένα πράσινο φως που λάμπει στον κόλπο από την υπέροχη έπαυλη του; Το έργο αποκαλύπτει την άδεια, τραγική καρδιά του «αυτοδημιούργητου ανθρώπου της αμερικάνικης κοινωνίας». Δεν είναι μόνο ελκυστικό και σπαρακτικό, είναι ένα από τα πιο ουσιαστικά αμερικανικά μυθιστορήματα που γράφτηκαν ποτέ. Ο συγγραφέας στο έργο προσεγγίζει τα θέματα του κατεστημένου, της κοινωνικής τάξης, του κληρονομικού πλούτου σε αντιπαραβολή με τον «αυτοδημιούργητο» πλούτο, τη ράτσα, τη  περιβαλλοντική συνείδηση, όπως και την κυνική στάση του απέναντι στο αμερικανικό όνειρο.

 290           Ημερολόγιο 1877-1910 (Ζιλ Ρενάρ – 1925) Το 1887 οι αδελφοί Goncourt εξέδωσαν το ημερολόγιό τους και ο συγγραφέας επηρεασμένος την ίδια χρονιά άρχισε να γράφει το δικό του. Αλλά ο Ρενάρ αποκαλύπτει πολύ περισσότερα για τον εαυτό του, σε σύγκριση με τους Γκονκούρ, που εστιάζουν περισσότερο στον κόσμο γύρω τους. Η λογοτεχνική κοινωνία εκείνη την εποχή (μάλλον και μέχρι σήμερα σε κάποιες χώρες), αποτελούταν από διαφορετικές φατρίες. Ο συγγραφέας σχετίζεται με πολλές, γεγονός που καθιστά το ημερολόγιο ένα πολύτιμο ιστορικό έργο. Ωστόσο, η εξέλιξη στο «μικρόκοσμο» των λογοτεχνών απαιτεί διπλωματία, ακόμη και συμβιβασμούς για τους οποίους ο συγγραφέας δεν ήταν καλά προετοιμασμένος..

Edvard Munch, Cupid, 1907

291           Μια Αμερικανική τραγωδία (Θίοντορ Ντράιζερ – 1925)  Ο Κλάιντ είναι ένας νεαρός άνδρας με φιλοδοξίες. Είναι ερωτευμένος με ένα πλούσιο κορίτσι, αλλά έχει αφήσει έγκυο μια φτωχή, τη Ρομπέρτα, που δουλεύει μαζί του στο εργοστάσιο του θείου του. Μια μέρα την παίρνει να κάνουν κανό σε μια λίμνη με σκοπό να τη σκοτώσει. Από εκεί επισφραγίζεται η μοίρα του. Αλλά μέχρι τότε ο Ντράιζερ έχει ξεκαθαρίσει ότι η μοίρα του Κλάιντ είχε επισφραγιστεί πολύ πριν, από μια βάναυση και κυνική κοινωνία. Ο Ντράιζερ ενώ είναι ο πιο αδύναμος από τους μεγάλους Αμερικανούς μυθιστοριογράφους, ακολουθεί την προσέγγιση ενός τεχνίτη σωλήνων στο γράψιμο, ενώνοντας προτάσεις εργασίας τη μία με την άλλη και χτίζοντας στο τέλος ένα ισχυρό δίκτυο που ρέει μέσα του κάτι πολύ ζωντανό.                                                                                                                            

292           Η καρδιά του σκύλου (Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ – 1925)    Έργο που προσφέρει μια έντονη κριτική για τις κοινωνικές, πολιτικές και επιστημονικές αλλαγές της σοβιετικής εποχής. Με τη μεταμόρφωση ενός σκύλου σε άνθρωπο και την αποτυχία του εγχειρήματος, ο Μπουλγκάκοφ προσφέρει μια αλληγορία για τις αποτυχίες και τις αντιφάσεις της σοβιετικής κοινωνίας, αναδεικνύοντας την αδυναμία να "αναδημιουργηθεί" η ανθρώπινη φύση και να επιτευχθεί η ιδανική κοινωνία. Δείχνει την υπερβολή και τις αντιφάσεις της σοβιετικής κοινωνίας με έναν τρόπο που θυμίζει το ευρωπαϊκό σατιρικό θέατρο και τη ρωσική λογοτεχνία του 19ου αιώνα. Οι χαρακτήρες του έργου είναι υπερβολικά γελοίοι και τραγικοί ταυτόχρονα, και η ιστορία προβάλλει την αβεβαιότητα και τη δυσκολία προσαρμογής των ανθρώπων στην νέα κοινωνία.                                                             

293           Το πέρασμα για το Μανχάταν  (Τζον Ντος Πάσος – 1925) Το βιβλίο επιτίθεται στον καταναλωτισμό και την κοινωνική αδιαφορία της σύγχρονης αστικής ζωής, απεικονίζοντας ένα Μανχάταν που είναι ανελέητο αλλά γεμάτο ενέργεια και ανησυχία. Περιέχει ήδη πειραματικές τεχνικές που ο συγγραφέας θα χρησιμοποιούσε αργότερα στην τριλογία USA και σε άλλα μεταγενέστερα έργα. Οι τεχνικές του Ντος Πάσος στο Μανχάταν εμπνεύστηκαν από τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις, την Έρημη Χώρα του Τ. Σ. Έλιοτ και τα κινηματογραφικά πειράματα του Σοβιετικού σκηνοθέτη Σεργκέι Αϊζενστάιν. Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ έχει πει  ότι μόνος μεταξύ των Αμερικανών συγγραφέων, ο Ντος Πάσος «μπόρεσε να δείξει στους Ευρωπαίους την Αμερική που βρίσκουν πραγματικά όταν έρχονται εδώ»                                                                                                                                                  

Από ιδιωτική συλλογή, Αθήνα

294           Άννα Σνέγκινα (Σεργκέι Εσένιν – 1925)   Το ποίημα είναι ένα αφηγηματικό έργο, που συνδυάζει λυρισμό και πεζογραφία και αφηγείται την ιστορία της αγάπης του ποιητή για μια γυναίκα που ονομάζεται Άννα, διερευνώντας παράλληλα θέματα μοίρας, αγάπης και προσωπικής αναταραχής. Η αφήγηση είναι βαθιά συνυφασμένη με τη ζωή του ίδιου του Εσένιν και τα συναισθήματά του απόγνωσης και απώλειας. Αντανακλά την αφοσίωση του ποιητή στη ρωσική φύση, λαογραφία και την αγροτική εμπειρία. Αγγίζει επίσης τους εσωτερικούς αγώνες του ποιητή, τον ρομαντισμό του και την απογοήτευσή του από τη νεωτερικότητα. Η βαθιά σύνδεση του Εσένιν με τη ρωσική ταυτότητα και πνευματικότητα, λάμπει μέσα από τους στίχους, αποτυπώνοντας μια αίσθηση νοσταλγίας και λαχτάρας. 

Pablo Picasso. Woman in a Green Hat

295           Η κυρία Νταλογουέη (Βιρτζίνια Γουλφ – 1925)   Σχολιάζεται ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, από την αποικιοκρατία, την κοινωνική ζωή και τον υποκριτικό τρόπο ζωής της ανώτερης τάξης, τις ψυχικές διαταραχές και τον τρόπο που τις αντιμετώπιζαν εκείνη την εποχή, μέχρι τον φεμινισμό, την ομοφυλοφιλία και την πολιτική. Θεωρείται συνήθως απάντηση στον Οδυσσέα του Τζέημς Τζόυς. Και τα δύο μυθιστορήματα χρησιμοποιούν τις τεχνικές του μοντερνισμού για να ακολουθήσουν τις σκέψεις των χαρακτήρων κατά τη διάρκεια μιας μέρας σε μια πολυσύχναστη πόλη. Το μυθιστόρημα για πρώτη φορά σχολιάστηκε από τους New York Times, οι οποίοι θεώρησαν την περίπλοκη αλλά διαυγή αφήγηση των εμπειριών της ηρωϊδας, ως εμβληματική του μεταπολεμικού πνεύματος της εποχής, της ταξικής άποψης και της αντιληπτής δύναμης του πολιτισμού. Η Κλαρίσα, σε αντίθεση με παρόμοιους χαρακτήρες σε προηγούμενα μυθιστορήματα, θεωρούνταν μια πολύ λεπτή, προσεκτικά αναπτυγμένη προσωπικότητα, μια «διαχρονική» φιγούρα.                   

 296           Οι κιβδηλοποιοί (Αντρέ Ζιντ – 1925) Το κύριο θέμα είναι το δίπολο «πρωτότυπο-αντίγραφο» και αυτό που τα διαφοροποιεί, κυρίως στην απεικόνιση των συναισθημάτων των χαρακτήρων και των σχέσεων τους. Οι ήρωες είναι άνθρωποι με αδυναμίες που υποκύπτουν στα πάθη τους, σε κάλπικες σχέσεις, κίβδηλα αισθήματα και συμπεριφορές. Διακρίνονται θέματα που απασχολούσαν τη γαλλική κοινωνία του Μεσοπολέμου, μεταξύ άλλων η σύγκρουση των γενεών, η εξέγερση εναντίον της οικογένειας, ο οικογενειακός θεσμός, ο γάμος, η θρησκεία, η ομοφυλοφιλία, η σχέση καλού και κακού, η σχέση της λογοτεχνίας με τη ζωή. 

Μερικά γεγονότα (από τη wikipedia) του 1924:

Ο Ράμσεϋ ΜακΝτόναλντ γίνεται ο πρώτος πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου που προέρχεται από το Εργατικό Κόμμα - Η Αγία Πετρούπολη στη Ρωσία μετονομάζεται σε Λένινγκραντ και το Ηνωμένο Βασίλειο αναγνωρίζει την Ε.Σ.Σ.Δ. -Το Αστεροσκοπείο του Γκρήνουιτς αρχίζει να εκπέμπει από το ραδιόφωνο του BBC τα ωριαία σήματα χρόνου - βρουαρίου - Η Computing-Tabulating-Recording Company αλλάζει το όνομά της σε International Business Machines Corporation (IBM) - Σύμφωνα με τη συνθήκη της Ρώμης, το Φιούμε προσαρτάται στην Ιταλία - Ο Αδόλφος Χίτλερ καταδικάζεται σε πέντε χρόνια φυλάκιση για τη συμμετοχή του στο "Πραξικόπημα της μπιραρίας", αλλά θα εκτίσει μόνο εννέα μήνες στη φυλακή - Πραγματοποιείται στην Ελλάδα δημοψήφισμα, με το οποίο επικυρώνεται η απόφαση της Δ' Συντακτικής Συνέλευσης - Ο Αμερικανός πρόεδρος Κάλβιν Κούλιτζ υπογράφει νόμο με τον οποίο χορηγείται υπηκοότητα σε όλους τους ιθαγενείς Αμερικανούς που γεννήθηκαν εντός των εδαφικών ορίων των Ηνωμένων Πολιτειών - Φασίστες απαγάγουν και σκοτώνουν στη Ρώμη τον Ιταλό σοσιαλιστή ηγέτη Τζάκομο Ματτεόττι - Ταραχές και συγκρούσεις ξεσπούν στην Καβάλα, μεταξύ καπνεργατών από τη μία πλευρά και Χωροφυλακής από την άλλη. Σκοτώνονται μία εργάτρια κι ένας αξιωματικός της χωροφυλακής - Δημοσιεύεται για πρώτη φορά στην New York Times η ανακάλυψη του Έντγουιν Χαμπλ ότι το νεφέλωμα της Ανδρομέδας είναι στην πραγματικότητα ένας γαλαξίας πολύ μακριά από τον δικό μας - Η γείτονας Αλβανία γίνεται δημοκρατία.

Και του 1925:

Ο Μπενίτο Μουσολίνι ανακοινώνει ότι αναλαμβάνει δικτατορικές εξουσίες στην Ιταλία - Η κυβέρνηση της Τουρκίας απελαύνει τον Πατριάρχη Κωνσταντίνο ΣΤ' από την Κωνσταντινούπολη - Ιδρύεται ο Ολυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς - Μεγάλος Σεισμός χτυπά τη Γιουνάν στην Κίνα - Ο Σίφωνας των τριών πολιτειών χτυπά Μιζούρι, Ιλινόι και Ιντιάνα, σκοτώνοντας 695 ανθρώπους - Απαγορεύεται με νόμο στο Τενεσί η διδασκαλία της ανθρώπινης εξέλιξης -  Ιδρύεται στη Γερμανία η Σουτσστάφφελ (SS) - Ο Πάουλ φον Χίντενμπουργκ νικά τον Βίλχελμ Μαρξ στον δεύτερο γύρο των γερμανικών προεδρικών εκλογών και γίνεται ο πρώτος άμεσα εκλεγμένος αρχηγός κράτους της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης - Στο Τενεσί, ο Τζον Σκόουπς παραπέμπεται σε δίκη επειδή δίδασκε τη θεωρία της εξέλιξης του Κάρολου Δαρβίνου - Ο Θεόδωρος Πάγκαλος αναλαμβάνει την πρωθυπουργία μετά από πραξικόπημα. Στην κυβέρνηση που σχηματίζει, ο ίδιος κρατά και το υπουργείο Στρατιωτικών - Ελληνοβουλγαρικό μεθοριακό επεισόδιο κατόπιν προέλασης τμημάτων ελληνικού στρατού εντός του βουλγαρικού εδάφους - Η Τουρκία υιοθετεί το Γρηγοριανό ημερολόγιο - Η αστρονόμος Σεσίλια Πέιν-Γκαπόσκιν ανακαλύπτει ότι το σύμπαν αποτελείται κατά κύριο λόγο από υδρογόνο και ότι το τελευταίο αποτελεί και το βασικό δομικό στοιχείο των άστρων.