1996 - 1997: Μια διετία με αριστουργήματα που μαρτυρούν την ακμή και την πολυμορφία της παγκόσμιας λογοτεχνίας

Pavlos Samios. 2013

Infinite Jest (Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας– 1996) Ένα εκτεταμένο και σύνθετο έργο που διαδραματίζεται σε μια ημι-παρωδική εκδοχή μιας μελλοντικής Αμερικής και αγγίζει μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων. Ο τίτλος του μυθιστορήματος προέρχεται από την πρώτη σκηνή της πέμπτης πράξης του Άμλετ, στην οποία ο Άμλετ κρατά το κρανίο του γελωτοποιού της αυλής και αναφωνεί: «Αλίμονο, καημένε Γιόρικ!» «Τον γνώριζα, τον Οράτιο. έναν άνθρωπο με άπειρο χιούμορ, έναν πολύ υπέροχο εφευρέτη, με έχει κουβαλήσει στην πλάτη του χίλιες φορές. και τώρα - πόσο αηδιαστικό είναι για μένα να το σκέφτομαι».

Το μυθιστόρημα περιλαμβάνει 388 αριθμημένες υποσημειώσεις (μερικές από τις οποίες έχουν και τις δικές τους υποσημειώσεις) που εξηγούν ή αναλύουν συγκεκριμένες στιγμές της ιστορίας. Ο David Foster Wallace χαρακτηρίζει αυτήν την τεχνική ως έναν τρόπο υπονόμευσης της γραμμικότητας του κειμένου, διατηρώντας παράλληλα την ακεραιότητα της αφήγησης. Χρησιμοποιεί ένα ευρύ και απαιτητικό λεξιλόγιο που κυμαίνεται από την επιστημονική ορολογία μέχρι την αργκό, και μια δομή που μιμείται την ίδια την "ψυχαγωγία" που κριτικάρει. Είναι ένα έργο-ορόσημο του Ψυχρού Μοντερνισμού (Hysterical Realism).

Η δράση λαμβάνει χώρα στη Βοστώνη σε δύο ξεχωριστούς αλλά παράξενα παρόμοιους χώρους - μια ελίτ ακαδημία τένις και μια εγκατάσταση απεξάρτησης από τα ναρκωτικά - σε ένα εγγύς μέλλον όπου τα ημερολογιακά έτη είναι διαθέσιμα για εταιρική χορηγία (the Year of the Depend Adult Undergarment κ.λπ.). 

Το "Infinite Jest" άλλαξε το τοπίο της σύγχρονης Αμερικανικής λογοτεχνίας, εμπνέοντας μια γενιά συγγραφέων να αναλάβουν μεγάλες, φιλόδοξες και πειραματικές μορφές. Έγινε ένα σύμβολο της λογοτεχνικής και πνευματικής απασχόλησης της εποχής του με θέματα όπως ο εθισμός, η βαναυσότητα και η αναζήτηση νοήματος. Παραμένει ένα από τα πιο συζητημένα και σημαντικά μυθιστορήματα των τελευταίων δεκαετιών, με μια αφοσιωμένη διεθνή κοινότητα αναγνωστών και μελετητών.

Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί (Όλγκα Τοκάρτσουκ – 1996) Είναι το έργο που ουσιαστικά καθιέρωσε την Τοκάρτσουκ ως μια από τις σημαντικότερες φωνές της σύγχρονης πολωνικής λογοτεχνίας. Αναφέρεται σε μια φανταστική κοινότητα που καθρεφτίζει την πορεία της σύγχρονης ιστορίας.

Διαδραματίζεται σε ένα φανταστικό χωριό, το «Αρχέγονο», το οποίο φυλάσσουν τέσσερις άγγελοι. Από τις δικές τους οπτικές βλέπουμε την ιστορία της  κοινότητας και την εξέλιξη των ανθρώπων, των σχέσεων, των επιδιώξεων και των τραυμάτων μέσα στον 20ό αιώνα. Επικεντρώνεται σε οντολογικά ερωτήματα: Τι είναι ο χρόνος; Τι είναι η πραγματικότητα; Πώς η Ιστορία διαβρώνει την αθωότητα και καταστρέφει τις μικρές κοινωνίες; Εξερευνά τη σχέση του μικρόκοσμού (του χωριού) με τον μακρόκοσμο (τις κρατικές διενέξεις, τους πολέμους, τις πολιτικές ιδεολογίες).

Η Τοκάρτσουκ χρησιμοποιεί μια μοναδική, πολυφωνική δομή που μοιάζει με παραμύθι, αλλά είναι βαθιά ρεαλιστική και φιλοσοφική. Το βιβλίο είναι χτισμένο από σύντομα, εικονογραφημένα κεφάλαια που αφορούν διάφορους χαρακτήρες, αντικείμενα και ιδέες, δημιουργώντας ένα μωσαϊκό της πολωνικής ιστορίας του 20ου αιώνα. Η γλώσσα της είναι ποιητική και παραστατική. Το ύφος σχεδόν παραμυθένιο, λυρικό, με στοιχεία μαγικού ρεαλισμού. Η αφήγηση είναι «παραδοσιακή», αλλά γεμάτη με συμβολισμούς.

Σκύλος από τερακότα (Αντρέα Καμιλλέρι – 1996) Ο Καμιλλέρι συνθέτει τρία είδη μυθιστορήματος (αστυνομικό, ιστορικό και ανθρωπολογικό) σε ένα έργο και ταυτόχρονα δημιουργεί ένα νέο λογοτεχνικό κανόνα στην Ιταλία (και όχι μόνο) για το αστυνομικό μυθιστόρημα.

Ο Μονταλμπάνο ερευνά ένα προφανές μαφιόζικο έγκλημα. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, ανακαλύπτει μια σπηλιά έξω από τη Βιγκατά, όπου βρίσκονται τα πτώματα δύο εραστών που φαίνεται να έχουν θυσιαστεί κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σκηνή είναι σχεδιασμένη τελετουργικά, με την παρουσία ενός σκύλου από τερακότα. Ο Μονταλμπάνο προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τον συμβολισμό της τελετουργίας και να ταυτοποιήσει τα θύματα. Σταδιακά ξεδιπλώνεται πως πρόκειται για ένα τοπικό ρομαντικό δράμα, με δόσεις πατρικής βίας και πολλά μυστικά που δίχασαν γενιές .

Κριτικά, θεωρείται από πολλούς το καλύτερο της σειράς, με δυσκολότερη και συναισθηματικά φορτισμένη πλοκή που δημιουργεί έντονες συγκινήσεις. Η αφήγηση ισορροπεί ανάμεσα στην ένταση και τη δόση μεσογειακού χιούμορ, με απολαυστική χρήση διαλόγων και ανθρώπινων «αδυναμιών» - φαγητά, σχέσεις, προσωπικά δίκτυα. Είναι ένα κυρίαρχο δείγμα ενδοσκοπικού αστυνομικού μυστηρίου, συγκινεί και καθηλώνει με την ανθρωπιά και το πνεύμα του.

Η καινοτομία του έγκειται στην αναβίωση του ιστορικού μυθιστορήματος με έναν πολύ συγκεκριμένο τόπο και εποχή (Σικελία, 19ος αιώνας) και στη δημιουργία ενός από τους πιο αξέχαστους detectives, του Επιθεωρητή Μονταλμπάνο. Η επιρροή και η διάρκειά του είναι αδιαμφισβήτητες, αλλά σε ένα πιο "θεματικό" πλαίσιο.

Ο Τσαπαγιεφ και το κενό (Βίκτορ Πελέβιν – 1996) Συχνά θεωρείται το αριστούργημά του. Ο Πελέβιν μπλέκει την ιστορία του θρυλικού μπολσεβίκου στρατηγού Τσαπάγιεβ με τον κόσμο ενός σύγχρονου ψυχιατρικού ασύλου. Το έργο είναι φιλοσοφική αναζήτηση για το «κενό», την ψευδαίσθηση της πραγματικότητας και την αναζήτηση νοήματος, με έντονες βουδιστικές και μυστικιστικές αναφορές.

Έχει χαρακτηριστεί το πρώτο μεταμοντέρνο ρωσικό μυθιστόρημα που πραγματικά ενσωματώνει φιλοσοφικές αναζητήσεις σε μια αφήγηση με πολλαπλά επίπεδα. Ο Πελέβιν πραγματικά κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα — από τη σάτιρα της κοινωνίας μέχρι τις πιο βαθιές φιλοσοφικές αναζητήσεις για την ύπαρξη. Ο ήρωας ταλαντεύεται ανάμεσα στην δυναμική της επανάστασης και στο ψυχιατρείο. Ο συγγραφέας εισάγει τη φιλοσοφική διάσταση ανάμεσά τους  (βουδισμός, κενό, ψευδαίσθηση πραγματικότητας) και εξερευνά τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και ψευδαίσθησης, την κρίση της ταυτότητας στη μετα-σοβιετική εποχή, την κληρονομιά του μπολσεβικισμού, την αναζήτηση πνευματικής απελευθέρωσης μέσα στο απόλυτο κενό και την αυταπάτη της συνείδησης. Είναι μια πνευματική αναζήτηση μέσα στο χάος.

Συνδυάζει αφήγηση ονείρου, ιστορική φάρσα, φιλοσοφικό δόγμα και σατιρική επιστολή για τη Ρωσία της μετα-Σοβιετικής εποχής. Η δομή του είναι προκλητικά μη-γραμμική και παίζει με την έννοια της πραγματικότητας, θυμίζοντας έναν λογοτεχνικό ισοδύναμο του κύβου του Έσερ.

Έγινε αμέσως κλασικό και καθοριστικό για τη νέα γενιά Ρώσων συγγραφέων. Ο Πελέβιν έγινε ο κύριος ερμηνευτής της "ρωσικής ιδέας" στην εποχή του καπιταλισμού, και το έργο του επηρέασε βαθιά το πώς γράφεται η σάτιρα και η φιλοσοφική φαντασία στη σύγχρονη Ρωσία. Παραμένει το πιο γνωστό και σημαντικό έργο του Πελέβιν και ένα από τα πιο χαρακτηριστικά βιβλία της δεκαετίας του 1990 παγκοσμίως.

McOndo (Αλμπέρτο Φουγκουέτ – 1996) Πολύ σημαντικό ως μανιφέστο και συλλογή που απέρριπτε το "μαγικό ρεαλισμό" ως την κυρίαρχη μορφή της Λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας και πρότεινε μια πιο αστική, παγκοσμιοποιημένη και μέσα στη μαζική κουλτούρα αισθητική. Η επιρροή του στον κανόνα ήταν μεγάλη, κυρίως ως καταλύτης για μια νέα γενιά συγγραφέων.

Το «McOndo» είναι ένα ισπανοαμερικανικό λογοτεχνικό κίνημα που αναδύθηκε τη δεκαετία του 1990 ως αντίδραση στην επιρροή του μαγικού ρεαλισμού, ο οποίος είχε κυριαρχήσει στη λατινοαμερικανική λογοτεχνία από τη δεκαετία του 1960. Ονομάστηκε από τη φανταστική πόλη που χρησιμεύει ως το κύριο σκηνικό για το μυθιστόρημα του Márquez "Εκατό Χρόνια Μοναξιάς". Η ορθογραφία αντιστοιχεί σε ένα σκωτσέζικο-γαελικό επώνυμο, αλλά δεν υπάρχουν επώνυμα με "O" μετά το πρόθεμα "M(a)c-". Το κίνημα διακρίνεται από μια ρεαλιστική άποψη για τη ζωή που ούτε υπερβάλλει, ούτε τονίζει τον αναμενόμενο εξωτισμό και τη λατινοαμερικανική χροιά της λογοτεχνικής παράδοσης. Η λογοτεχνία του Macondo ευνοεί μια αστική ατμόσφαιρα με αναφορές στην ποπ κουλτούρα και την καθημερινή ζωή στη Λατινική Αμερική στα τέλη του 20ού αιώνα. Το υπόβαθρο του Macondo είναι απολιτικό και ατομικιστικό, υποβιβάζοντας την σκόπιμη επιδίωξη των λατινοαμερικανικών στερεοτύπων σε δεύτερο πλάνο.

Το αναφερόμενο έργο είναι ανθολογία μυθοπλασίας — επιμελημένη από τον Alberto Fuguet και τον Sergio Gómez — που όρισε ένα είδος «κίνησης» στη λατινοαμερικανική λογοτεχνία, αντιπαραθέτοντας τον μύθο του «Μακόντο» του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες με τη σύγχρονη, αστικοποιημένη, μαζική κουλτούρα της Λατινικής Αμερικής, τεχνολογία, τηλεόραση, εμπορικά κέντρα, κ.λπ.

Λογοτεχνικά, η σημασία του έργου έγκειται στο ότι έφερε στο προσκήνιο το «άρνηση του μαγικού ρεαλισμού» ως μοναδικού εκφραστικού τύπου για τη λατινοαμερικανική μυθοπλασία - και την εισαγωγή μιας πιο «ρεαλιστικής», σύγχρονης, μεταμοντέρνας αισθητικής, μια λογοτεχνία που αναγνωρίζει τις διεθνείς διασυνδέσεις, τα brand names, τα μέσα ενημέρωσης και τη μετα-παραδοσιακή πραγματικότητα.

Το έργο αυτό, ως συλλογικό εγχείρημα, αποτελεί ένα λογοτεχνικό μανιφέστο τόσο για συγγραφείς όσο και για αναγνώστες, θέτοντας ερωτήματα για το τι σημαίνει «λατινοαμερικανικό» σήμερα, σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης της κουλτούρας. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 2001 από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Χ. Κατσάνη

By Gabrielalilien

Έρευνα πεδίου για το ουκρανικό σεξ (Οκσάνα Ζαμπούζσκο - 1996) Επίκαιρο και σημαντικό, ένα ορόσημο της Ουκρανικής λογοτεχνίας που "σπάει" τα ταμπού. Είναι πιο πολύ μια φωνή πολιτικής και φεμινιστικής απελευθέρωσης, με θεματική βαθύτητα, αλλά η καινοτομία του στη φόρμα είναι λιγότερο προφανής σε παγκόσμια κλίμακα.

Το μυθιστόρημα παρουσιάζει την αφηγήτρια Οκσάνα, ποιήτρια και ακαδημαϊκή, η οποία, ενώ βρίσκεται ως επισκέπτρια καθηγήτρια στις ΗΠΑ, ανασυνθέτει τη σχέση της με τον Μυκόλα, Ουκρανό καλλιτέχνη — και ταυτόχρονα αναστοχάζεται τη γυναικεία σεξουαλικότητα, την ταυτότητα της Ουκρανίας και το παρελθόν της μετά τη Σοβιετική Ένωση.

Προκάλεσε σημαντική διαμάχη μεταξύ κριτικών και αναγνωστών. Αυτή η καινοτόμος και σύνθετη φεμινιστική γραφή ήταν μια νέα εμπειρία για το ουκρανικό αναγνωστικό κοινό και την πνευματική κοινότητα. Η συγγραφέας ενδιαφέρεται για δύο θέματα - την ταυτότητα μιας γυναίκας και την εθνική ταυτότητα. Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται στην ουκρανική εθνική αυτοσυνείδηση ​​και στις σκέψεις της συγγραφέως για την έλλειψη ανάγνωσης της ουκρανικής λογοτεχνίας, για την έλλειψη συνειδητοποίησης στον ουκρανικό λαό. Η Oksana Zabuzhko, με τη φωνή της ηρωίδας της, παραδέχεται ότι αν είχε γράψει, για παράδειγμα, στα ρωσικά ή τα αγγλικά, τα βιβλία της δεν θα είχαν μείνει για χρόνια στα ράφια των βιβλιοπωλείων του Κιέβου. Ένα άτομο σε μια μετα-αποικιακή κοινωνία βιώνει φόβο και η «έκθεση του σώματος» αποτελεί απελευθέρωση από τον φόβο. Η Oksana Zabuzhko παρουσιάζει μια νέα αντίληψη για τη σεξουαλικότητα και την προσωπικότητα μιας γυναίκας, η οποία διαμορφώθηκε με βάση τις φεμινιστικές απόψεις. Στο έργο της, η συγγραφέας δημιούργησε έναν νέο τύπο γυναικείου χαρακτήρα που είναι διανοούμενη και αντιμετωπίζει διαφορετικά τα ζητήματα φύλου. Ο χαρακτήρας είναι μια διανοούμενη, ανεξάρτητη, αυτάρκης γυναίκα, που είναι ικανή να μιλήσει.

Η λογοτεχνική σημασία έγκειται στο ότι αποτέλεσε «το πιο επιδραστικό ουκρανικό βιβλίο για τα πρώτα 15 χρόνια της ανεξαρτησίας» της χώρας. Η αφήγηση διαμορφώνεται ως εσωτερικός μονόλογος, με έντονο προσωπικό και πολιτικό στοιχείο, όπου το φύλο, η σεξουαλικότητα και η εθνική ταυτότητα συμπλέκονται. Καταγράφει ένα «είδος έρευνας πεδίου» της γυναικείας εμπειρίας στην Ουκρανία, που συνυπάρχει με την πολιτική και ιστορική της κατάσταση.

Το ύφος είναι αντισυμβατικό, με αποσπασματικές σκέψεις, ποιητικές εικόνες, αλλά και καθημερινές εξομολογήσεις, κάτι που της προσδίδει δυναμική φωνή απελευθέρωσης και σύγκρουσης. Η συγγραφέας αποδομεί την αντίληψη της σεξουαλικότητας του γυναικείου σώματος και τη σύνδεσή της με ιστορικά και κοινωνικά τραύματα. Είναι πλέον το πιο μεταφρασμένο κομμάτι νέας ουκρανικής πεζογραφίας σε όλο τον κόσμο, με μεταφράσεις διαθέσιμες σε 15 γλώσσες. Συχνά περιλαμβάνεται σε λίστες ανάγνωσης και θεωρείται σύγχρονο κλασικό της ανατολικοευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Ο κλέφτης σνακ (Αντρέα Καμιλλέρι – 1996) Το έργο αυτό μετέτρεψε τη σειρά από αστυνομικού μυθιστορήματος σε βαθιά ανθρώπινη και συγκλονιστική διεθνή κοινωνική αλληγορία που «δένει» το τοπικό με το παγκόσμιο, αναδεικνύει θέματα μετανάστευσης, οικονομικής εκμετάλλευσης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Ξεκινώντας με τη βίαιη επιδρομή και δολοφονία σ’ ένα ιταλικό αλιευτικό σκάφος από Τυνησιακό στρατιωτικό πλοίο, ο Μονταλμπάνο ανακαλύπτει δύο, φαινομενικά ανεξάρτητα περιστατικά: δολοφονία ενός επιχειρηματία και εξαφάνιση μιας Τυνήσιας καθαρίστριας, της Καρίμα. Η εξαφανισμένη συνοδευόταν από τον γιο της, τον Φρανσουά, που έκλεβε σνακ. Ο Μονταλμπάνο πλήττεται προσωπικά, καθώς αντιμετωπίζει την ανθρώπινη πλευρά του δράματος: μια μητέρα και ένα παιδί εξαφανίζονται, η εξουσία αποφεύγει να απονείμει στοιχειώδη έστω δικαιοσύνη. Η έρευνα μπλέκει εθνικά, πολιτικά, κοινωνικά και ανθρώπινα θέματα, με τον Μονταλμπάνο να ανακαλύπτει τρομακτικά σύνθετες διασυνδέσεις. Δεν πρόκειται μόνο για φόνο αλλά για διεθνές δίκτυο εκμετάλλευσης και επίσημη αδιαφορία . Σε αυτό το σημείο, ο Καμιλλέρι ενσωματώνει τη διεθνή διάσταση. Η Καρίμα και ο Φρανσουά έγιναν χαρακτήρες που συγκινούν και θυμώνουν. Παράλληλα ο  Μονταλμπάνο έρχεται σε σύγκρουση με το ίδιο του το παρελθόν - η σχέση του με τον πατέρα του προσφέρει μια βαθιά συναισθηματική νότα .

Ο συγγραφέας κάνει διάφανη χρήση της αστυνομικής φόρμας ως δημιουργικό όχημα κριτικής για σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα. Το ύφος παραμένει ζωντανό και πικάντικο, γεμάτο μεσογειακό χιούμορ, αλλά με λύπη αντανακλά την πολιτική και κοινωνική κατάσταση: απροκάλυπτη κυβερνητική διαφθορά, εκμετάλλευση ξένων εργατών, διάτρητα σύνορα.

Ο Καμιλλέρι εμβαθύνει στην αφήγηση: δεν είναι μόνο μυθιστόρημα, είναι κραυγή για ανάγκη ανθρωπιστικής πολιτικής και συνείδησης. Ο Guardian χαρακτήρισε ενδιαφέρον το βιβλίο, επαινώντας τον βαθύ προβληματισμό πάνω στο "πολύ προσωπικό αίσθημα δικαιοσύνης" του Μονταλμπάνο.

Ο Θεός των Μικρών Πραγμάτων (Αρουντάτι Ρόι  - 1997) Το πρώτο βιβλίο που την καθιέρωσε αμέσως ως μείζον λογοτεχνικό φαινόμενο. Έδωσε μια νέα φωνή και μια νέα αφηγηματική οπτική γωνία (από τη νότια Ινδία, μέσα από τα μάτια δίδυμων παιδιών) στην αγγλόφωνη λογοτεχνία, επηρεάζοντας βαθιά τον τρόπο με τον οποίο κανείς μπορεί να αφηγηθεί μια ιστορία.

Είναι μια ιστορία για τις παιδικές εμπειρίες διδύμων των οποίων οι ζωές καταστρέφονται από τους «νόμους της αγάπης» που επικρατούσαν στην  Ινδία. Διερευνά πως μικρά, φαινομενικά ασήμαντα περιστατικά και αποφάσεις διαμορφώνουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων με βαθιά σημαντικούς τρόπους. Καθώς και τις μακροχρόνιες επιπτώσεις της «κάστας» στην Ινδία, προσφέροντας μια πολιτισμικά συγκεκριμένη κριτική της βρετανικής αποικιοκρατίας. Εξερευνά επίσης με τρομερή ευαισθησία τα θέματα της απαγόρευσης αγάπης, του σεξισμού, του πολιτικού βιασμού και της καταστροφικής οικογενειακής νοοτροπίας. Είναι μια οδυνηρή μελέτη για το πώς οι νόμοι της αγάπης συγκρούονται με τους νόμους της κοινωνίας.

Χρησιμοποιεί μια ιδιαίτερα ποιητική και συγκινησιακή γλώσσα, σπάζοντας συνειδητά τις γραμματικές και συντακτικές συμβάσεις. Η χρονική δομή είναι μη γραμμική, κινούμενη εμπρός και πίσω, αποκαλύπτοντας σταδιακά την τραγική κορύφωση.

 Έχει γίνει σύγχρονο κλασικό και διδάσκεται σε μαθήματα λογοτεχνίας παγκοσμίως.          

Αμερικάνικο ειδύλλιο   (Φίλιπ Ροθ – 1997) Το πρώτο βιβλίο της λεγόμενης "Δεύτερης Τριλογίας" του Roth (American Trilogy) θεωρείται από πολλούς το αριστούργημά του. Ενίσχυσε τη θέση του Phillip Roth ως ενός από τους πιο σημαντικούς Αμερικανούς μυθιστοριογράφους του 20ού αιώνα και επηρέασε το τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία μπορεί να αντιμετωπίσει τις μεγάλες κοινωνικό-πολιτικές αναταραχές της Αμερικής.

Ο εμφανίσιμος, εύπορος Σουηδός, που έχει κληρονομήσει το εργοστάσιο γαντιών του πατέρα του και παντρεύτηκε μια πρώην βασίλισσα της ομορφιάς, δεν είναι ανόητος, αλλά πληρώνει την ανεπάρκειά του να κατανοήσει τις ταραχές του Νιούαρκ του 1967 ή τη μεταμόρφωση της αγαπημένης του κόρης σε ριζοσπαστική αγωνίστρια ικανή για βίαιες πράξεις. Τα μέσα του Ροθ είναι υπεραρκετά. Ένας συγγραφέας που δεν φοβάται να μείνει στο μυαλό των εξαγριωμένων ανδρών, μας οδηγεί άφοβα στη θλίψη, τη σύγχυση και την οργή αυτού του ανθρώπου. Είναι μια δραματική και ρεαλιστική απεικόνιση των ΗΠΑ στη δεκαετία του 60, μιας κοινωνίας που αναβράζει και αναδιαμορφώνει κάθε μέλος της, καθώς όλοι προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τα προσωπικά αδιέξοδα τους και να επουλώσουν τα ψυχολογικά τους τραύματα και ενοχές.

Ενώ η γλώσσα του Roth είναι κλασικά ρεαλιστική, η καινοτομία έγκειται στην αφηγηματική δομή (μέσα από τον Nathan Zuckerman, το alter ego του συγγραφέα) και στην καταπληκτική ψυχολογική εμβάθυνση. Είναι ένα έπος που αποδομεί το αμερικανικό όνειρο με τρόπο που συνδυάζει τη προσωπική με τη πολιτική προσέγγιση.

Εξερευνά την πτώση του αμερικανικού ιδεώδους, τη σύγκρουση των γενεών κατά τη δεκαετία του 1960, τις επιπτώσεις του πολέμου του Βιετνάμ, την εθνοτική ετερότητα και την απώλεια της αθωότητας. Είναι μια βαθιά μελέτη για το πώς η ιστορία καταστρέφει την ατομική ζωή. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα αμερικανικά μυθιστορήματα της δεκαετίας του '1990 και κλασικό της σύγχρονης λογοτεχνίας.                             

By Neuro Traveler 

Φωνές από το Τσερνόμπιλ (Σβετλάνα Αλεξιέβιτς – 1997) Η συγγραφέας δημιούργησε ένα εντελώς νέο λογοτεχνικό είδος, την "ομαδική αφήγηση" ή τη "συναρμολογημένη μυθοπλασία". Δεν είναι δημοσιογραφία με τη κλασσική έννοια, αλλά μια λογοτεχνική σύνθεση πραγματικών μαρτυριών. Η φόρμα της - η συλλογή και η ποιητική δομή ανθρώπινων φωνών - είναι η ίδια η καινοτομία.

Το έργο έχει μεγάλη θεματική βαθύτητα. Αγγίζει την ανθρώπινη τραγωδία, την ηρωισμό και τη δειλία, την οικολογική καταστροφή, την πολιτική ψευδολογία και την ίδια την έννοια της μνήμης και του τραύματος με αφορμή τη πυρηνική καταστροφή στο Τσερνόμπιλ.. Είναι ένα μνημείο για τους ανθρώπους που χάθηκαν, για όσους υπέφεραν και υποφέρουν και μια προφητική προειδοποίηση.

Το έργο της Αλεξιέβιτς, που κορυφώθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας (2015), έχει επηρεάσει βαθύτατα τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη μη-μυθοπλασία και τα όρια μεταξύ ιστορίας, δημοσιογραφίας και λογοτεχνίας. Έχει δημιουργήσει έναν νέο κανόνα για το πώς η ιστορία μπορεί να καταγραφεί από κάτω προς τα πάνω.

Το βιβλίο έχει γίνει ακόμα πιο επίκαιρο με το πέρασμα του χρόνου και τα πιο πρόσφατα πυρηνικά ατυχήματα. Είναι ένα αιώνιο και τρομακτικό έγγραφο για τη σύγχρονη ανθρώπινη κατάσταση.

Out (Νατσούο Κιρίνο – 1997) Εξαιρετικό και καινοτόμο ως σκοτεινό, φεμινιστικό αστυνομικό μυθιστόρημα από την Ιαπωνία. Η θεματική του βαθύτητα για τις γυναίκες της εργατικής τάξης είναι μεγάλη, και η επιρροή του στον κανόνα του είδους είναι αδιαμφισβήτητη, αλλά σε ένα πιο ειδικό πλαίσιο.

Το «Out» είναι ένα καθηλωτικό κοινωνικό θρίλερ που αφηγείται την ιστορία τεσσάρων γυναικών στην Τα­κασάκι (προάστιο του Τόκιο) -  εργαζόμενων νυχτερινής βάρδιας σε εργοστάσιο - που όταν μια γυναίκα δολοφονεί τον σύζυγό της, μαζί προσπαθούν να διαχειριστούν το πτώμα και να καλύψουν το έγκλημα·, ενώ παράλληλα έρχονται αντιμέτωπες με έναν τοκογλύφο / λαθρέμπορο συνδεδεμένο με τη τοπική μαφία. Το έργο εξετάζει την ανισότητα των φύλων, την κοινωνική καταπίεση και τις σκοτεινές όψεις της ανθρώπινης φύσης, ενώ συνδυάζει έντονη ένταση με βαθιά  ψυχολογική ανάλυση.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στο ότι αποσπά τον αφήγημα «του έγκλημα και τιμωρία» από το ανδρικό μάτι και τοποθετεί γυναίκες ως πρωταγωνίστριες πάνω στην άκρη της κοινωνίας: εργαζόμενες, καταπιεσμένες, εκμεταλλευόμενες. Η Natsuo Kirino υφαίνει έντονα κοινωνικά στοιχεία με στοιχεία noir και διερευνά τη θηλυκή φιλία, την απελπισία, την εκδίκηση και το εγκληματικό υπόβαθρο της ιαπωνικής οικονομίας στη σύγχρονη εποχή. Η αφήγηση είναι αδρή, ασφυκτική, με μεταφορές που υπογραμμίζουν την «κοιλιά» της κοινωνίας - μια λογοτεχνία του περιθωρίου. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2009 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε μετάφραση Γωγώς Αρβανίτη.

Τα τετράδια του δον Ριγοβέρτο (Μάριο Βάργκας Λιόσα - 1997)  Ένα σημαντικό έργο που συνδυάζει την ερωτική φαντασίωση με την οικογενειακή αφήγηση, από έναν ήδη καθιερωμένο Νομπελίστα, που εξερευνά τα όρια μεταξύ ερωτισμού, τέχνης και πραγματικότητας με μεγάλη ευφυΐα. 

Η πλοκή της ιστορίας βασίζεται σε μια σειρά κειμένων που έγραψε ο Rigoberto, διευθυντής ασφαλιστικής εταιρείας στα τετράδιά του για τις σεξουαλικές φαντασιώσεις του για τη δεύτερη σύζυγό του, τη Λουκρέσια, και για τον γιο του από τη θανούσα πρώτη γυναίκα του, τον Αλφόνσο - ο οποίος έχει εμμονή με τον ζωγράφο Έγκον Σίλε και βλέπει τη μητριά του με έναν ιδιαίτερο, αισθησιακό τρόπο. Ο γιος θέλει να μιμηθεί τον Αυστριακό ζωγράφο σε όλα, επιθυμεί να ζωγραφίσει τη θετή του μητέρα όπως ζωγράφιζε ο αγαπημένος του ζωγράφος. Όλα τα γραπτά βασίζονται σε έργα τέχνης, τόσο εικαστικά, μουσικά όσο και λογοτεχνικά, τα οποία λειτουργούν ως έμπνευση. Μεταξύ αυτών είναι: The Origin of the World και Sloth and Lust, του Gustave Courbet; Γυμνό με τη γάτα, από τον Balthus; Η Νταϊάνα και οι σύντροφοί της, από τον Γιοχάνες Βερμέερ. La Priére και Kiki de Montparnasse's Back by Man Ray, τα ερωτικά χαρακτικά του Utamaro ή Το Τουρκικό λουτρό του Jean Auguste Dominique Ingres.

Λογοτεχνικά, το μυθιστόρημα αναδεικνύει το παιχνίδι της φαντασίας, της επιθυμίας και της ποπ κουλτούρας με τον «σοβαρό» κόσμο της υψηλής κοινωνίας και της τέχνης. Το έργο λειτουργεί ως μελέτη της ερωτικής φαντασίωσης, της τέχνης, της σύγχρονης κοινωνίας και της οικογενειακής δομής - με τη χαρακτηριστική ικανότητα του Vargas Llosa να συνδυάζει χιούμορ, παραξενιά, αφήγηση και πολιτισμική διαστροφή. Η λογοτεχνική σημασία του έγκειται στην ωριμότητα ενός ήδη καταξιωμένου συγγραφέα που πειραματίζεται με μορφές φαντασίας και θαυμασμού της τέχνης ως καταλύτη για επιθυμίες και παθογένειες. Στα Ελληνικά κυκλοφόρησε το 2001 από τις εκδόσεις Καστανιώτη σε μετάφραση Βιβής Φωτοπούλου.

Αναμνήσεις μιας γκέισας (Άρθουρ Γκόλντεν – 1997) Πολύ δημοφιλές και καλογραμμένο βιβλίο, αλλά κυρίως εμπορικό λογοτεχνικό μυθιστόρημα. Δεν προσφέρει κάποια καινοτομία στη φόρμα ή τη γλώσσα, και έχει επικριθεί για την πολιτισμική του ανακρίβεια.

Το μυθιστόρημα, ειπωμένο σε πρώτο πρόσωπο, αφηγείται την ιστορία της Sayuri και τις πολλές δοκιμασίες που αντιμετωπίζει στο δρόμο για να γίνει και να εργαστεί ως γκέισα στο Κιότο της Ιαπωνίας, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τον Β΄ΠΠ. Μεγάλο μέρος του μυθιστορήματος διαδραματίζεται στη δημοφιλή περιοχή γκέισας της Γκιόν στο Κιότο και περιέχει αναφορές σε πραγματικά μέρη που συχνάζουν οι γκέισες και οι θαμώνες τους, όπως το Ichiriki Ochaya. Μέρος της ιστορίας διαδραματίζεται επίσης στα νησιά Amami. Η αφήγησή της υπό το πρίσμα των κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών αλλαγών στην Ιαπωνία (πριν, κατά και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο) αποκαλύπτει τις αντιφάσεις της παράδοσης, της αισθητικής, της υποταγής και της ελευθερίας.

Ο Arthur Golden δημιούργησε ένα διεθνές μπεστ-σέλερ που συνδύασε την ιστορική μυθοπλασία, την πολιτισμική έρευνα και ένα ψυχολογικό πορτρέτο γυναικείας ζωής σε ένα κόσμο που μεταμορφώνεται. Παρά τις κριτικές περί «Orientalism», το έργο παραμένει σημαντικό για τη διάδοση της Ιαπωνικής κουλτούρας μέσω της λογοτεχνίας και της δυναμικής της αφήγησης. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 1998 από τις εκδόσεις Λιβάνη.

1968-1969: Τέλος εποχής με έργα διαχρονικής απήχησης που προκαλούν και να εμπνέουν

Η Άβυσσος (Μαργκερίτ Γιουρσενάρ – 1968) Ο τίτλος «L’Œuvre au noir» είναι όρος της αλχημείας, η πρώτη φάση του Μεγάλου Έργου (Magnum Opus), μια φάση κρίσης, διάλυσης, σκοτεινής δοκιμασίας - τόσο υλικής όσο και πνευματικής. Φανταστική μυθιστορηματική βιογραφία του Ζήνωνα, ενός γιατρού, φιλοσόφου και επιστήμονα που γεννήθηκε στη Μπριζ τον 16ο αιώνα, εποχή που η εμβρυακή επιστήμη ήταν υπό διωγμό ή στην καλύτερη περίπτωση υπό αμφισβήτηση και οι νέες ιδέες αντιμάχονται τον σκοταδισμό.

Το μυθιστόρημα παρακολουθεί τη ζωή του Ζενόν: ενός μορφωμένου ανθρώπου, γιατρού, αλχημιστή, φυσιοδίφη, ο οποίος ζει μέσα στην κοινωνική και θρησκευτική αναταραχή της εποχής. Ο Ζενόν βιώνει μια εσωτερική κρίση: ερευνά τα όρια της γνώσης, της θρησκείας, της επιστήμης και της θνητότητας. Αμφισβητεί τις δογματικές αλήθειες της Εκκλησίας, προσπαθεί να κατανοήσει τη φύση του κόσμου, της ύλης και του πνεύματος, και βρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπος με τις συνέπειες της της ελευθερίας της σκέψης και της αντίδρασης της εξουσίας.

Το έργο είναι ένα από τα πιο σημαντικά ιστορικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, όχι μόνο για την ποιότητα της γλώσσας και της αφήγησης, αλλά και για την φιλοσοφική του διάσταση. Η Γιουρσενάρ παρουσιάζει τη γνώση ως κάτι που βγαίνει μέσα από τον πόνο, την αμφισβήτηση, την προσωπική θυσία. Εξερευνά τα πιο σκοτεινά βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης: την αναζήτηση της γνώσης ενάντια στη δογματική άγνοια, τη σύγκρουση μεταξύ ατομικής συνείδησης και κοινωνικών απαιτήσεων, τη φύση της ελευθερίας, της μοίρας και της αυτογνωσίας. Ο Ζενόν είναι μια από τις πιο σύνθετες και τραγικές φιγούρες της λογοτεχνίας του 20ου αιώνα. Η σύγκρουση με την εξουσία (θρησκευτική, πολιτική) και το ζήτημα της πνευματικής ελευθερίας είναι κεντρικά στοιχεία. Το μυθιστόρημα λειτουργεί ως αναστοχασμός για το τι σημαίνει άνθρωπος, τι είναι η αλήθεια, και πώς η επιστήμη και η θρησκεία συγκρούονται και συμπλέκονται.

Χρησιμοποιεί μια πλούσια, ποιητική και ακριβή γλώσσα, αναδημιουργώντας με αμίμητη πιστότητα την εποχή της Αναγέννησης. Η καινοτομία δεν έγκειται σε πειραματισμούς με τη δομή, αλλά στο απόλυτο ταίριασμα της μορφής με το περιεχόμενό της: η κλασική, σθεναρή και γλαφυρή γλώσσα μεταφέρει την πολυπλοκότητα και το βάθος των ιδεών του πρωταγωνιστή. Είναι ένα αριστούργημα λεκτικής υφής. Ενίσχυσε τη θέση της ιστορικής μυθοπλασίας ως μέσου για την ανάδειξη σύγχρονων και διαχρονικών ηθικών και φιλοσοφικών διλημμάτων. Η Γιουρσενάρ άλλαξε τον ίδιο τον κανόνα σχετικά με το ποιος μπορεί να γράψει "σοβαρή" ιστορική και φιλοσοφική λογοτεχνία.

Παραμένει ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα του περασμένου αιώνα, με αναγνωστική και ακαδημαϊκή απήχηση που δεν έχει ελαττωθεί. Στη χώρα μας κυκλοφορεί από το 1992 από τις εκδόσεις Χατζηνικολή.

Το ηλεκτρικό πρόβατο (Φίλιπ Κ. Ντικ – 1968) Ερευνά τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, τη φύση της ενσυναίσθησης και τι σημαίνει να «ζεις».

Το έργο εκτυλίσσεται σε ένα μελλοντικό, μεταποκαλυπτικό κόσμο, όπου Πυρηνικός πόλεμος έχει καταστρέψει μεγάλο μέρος της ζωής στη Γη. Τα ζώα είναι σπάνια — ένα σημάδι του οικολογικού κατακλυσμού. Ο πρωταγωνιστής, ο Ρικ, είναι κυνηγός αποκομμένων ανδροειδών, που έχουν δραπετεύσει και προσποιούνται τους ανθρώπους. Ηθικά διλήμματα αναδύονται: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; η ενσυναίσθηση, η συνείδηση, η ζωή και η μη ζωή - όλα αυτά τίθενται υπό αμφισβήτηση. Υπάρχει παράλληλα η ιστορία του Τζον, ενός λιγότερο «ανταγωνιστικού» χαρακτήρα, ο οποίος προσπαθεί να διατηρήσει την ανθρωπιά σε έναν κόσμο όλο και πιο τεχνολογικό και αφιλόξενο.

Ανήκει στο είδος της επιστημονικής φαντασίας αλλά ξεπερνά τα όρια του είδους γιατί αγγίζει βαθιά φιλοσοφικά και ηθικά ζητήματα. Ο Ντικ διερευνά τη φύση της πραγματικότητας, της ταυτότητας, της μνήμης, της συνείδησης - και το κατά πόσο η τεχνητή νοημοσύνη και τα ανδροειδή μπορούν να διαθέτουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Πραγματεύεται θέματα ταυτότητας, αυθεντικότητας, απομόνωσης, εμπορευματοποίησης της ζωής και της συναισθηματικής εμπειρίας. Ρωτάει ποιο είναι το θεμελιώδες στοιχείο που διαχωρίζει τον άνθρωπο από μια τέλεια μίμηση και αν αυτό το στοιχείο έχει σημασία. Επηρέασε πολύ το πως εξετάζουμε τα τεχνολογικά θέματα, την ηθική των μηχανών, τη διαφορά μεταξύ πραγματικού και εικονικού. Επιπλέον, το έργο έγινε παγκοσμίως γνωστό μέσα από την κινηματογραφική μεταφορά του “Blade Runner”, η οποία αύξησε τις συζητήσεις για το τι σημαίνει ανθρωπιά.

Ο Ντικ δεν ήταν καινοτόμος στη γλώσσα, αλλά ήταν επαναστατικός στον τρόπο σκέψης και στη δομή των ιδεών του. Χρησιμοποίησε τη φόρμα της επιστημονικής φαντασίας για να δημιουργήσει μια παρανοϊκή, αποσπασματική πραγματικότητα όπου η αλήθεια είναι απρόσιτη. Η ιδέα της "αναλύτριας της διάθεσης" (mood organ), της ηλεκτρικής προβατίνας και του κινήτρου του ήρωα (η επιθυμία για ένα πραγματικό ζώο) είναι τελείως πρωτότυπες και αντικατοπτρίζουν την ψυχολογική και κοινωνική αλλοτρίωση.

Το βιβλίο, και ειδικά η κινηματογραφική του μεταφορά, άλλαξαν ριζικά την αντίληψη για την επιστημονική φαντασία. Την έβγαλαν από το λογοτεχνικό "γκέτο" των διαστημοπλοίων και των laser και την έβαλαν στην κύρια λογοτεχνική παραγωγή, ως μέσο για εξερεύνηση φιλοσοφικών ερωτημάτων: Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Ποια είναι η φύση της πραγματικότητας και της συμπόνιας; Η επιρροή του είναι τεράστια, καθώς τα ηθικά διλήμματα που θίγει (οικολογική καταστροφή, τεχνητή νοημοσύνη, εικονική πραγματικότητα) γίνονται ολοένα και πιο επιτακτικά και επίκαιρα.

Οι Ωραίες Δεν Έχουν Γεννηθεί Ακόμα (Αγί Κουέι Άρμα – 1968) Εξελίσσεται στην ανεξάρτητη Γκάνα μετά την αποχώρηση των Βρετανών αποικιοκρατών. Ο αφηγητής — ένας ανώνυμος “άνθρωπος” — εργάζεται σ’ έναν δημόσιο οργανισμό και αντιστέκεται στη διαφθορά που έχει διαποτίσει την κοινωνία. Οι ελπίδες για αλλαγή, η προδοσία των ιδανικών και η απογοήτευση κυριαρχούν. Υπάρχει επίσης έντονη χρήση συμβολισμών της σήψης, της βρώμας και της αποσύνθεσης ως εικόνων για τη διαφθορά και τη φθορά της κοινωνίας. 

Το έργο θεωρείται ένα από τα κεντρικά μυθιστορήματα της αφρικανικής μετααποικιακής λογοτεχνίας. Εξετάζει το πώς τα νέα ανεξάρτητα κράτη αντιμετωπίζουν τα εσωτερικά προβλήματα. Μέσα από την προσωπική πάλη του ήρωα, προβάλλονται θέματα ηθικής, υπευθυνότητας, κρίσης ταυτότητας. Η αφήγηση δεν προσφέρει εύκολες λύσεις, η σκληρή ματιά στην πραγματικότητα είναι η δύναμή του. Η γλώσσα και η εικόνα της σήψης λειτουργούν ως μοχλοί συναισθηματικής αντίδρασης — ο αναγνώστης αναγκάζεται να αντικρίσει την πραγματικότητα όπως είναι, όχι όπως θα ήθελε να είναι. Ο Άρμα χρησιμοποίησε την αγγλική γλώσσα με τρόπο καινοτόμο για την αφρικανική λογοτεχνία, εμπλέκοντας ρυθμούς και εικόνες από τις τοπικές γλώσσες και την προφορική παράδοση. Η γλώσσα του είναι συχνά ποιητική, γεμάτη ισχυρές, συμβολικές και μερικές φορές αποκρουστικές εικόνες για να μεταδώσει την ηθική αποσύνθεση της εποχής. Η δομή είναι ψυχολογική και εικονιστική, παρά ευθεία αφηγηματική. Από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της μετα-αποικιακής Αφρικής που βοήθησε να καθοριστεί ένα νέο είδος: το μυθιστόρημα της απογοήτευσης. Εξελίχθηκε από το αφηγηματικό της 
απελευθέρωσης και της ελπίδας (της δεκαετίας του '50 και '60) σε μια πιο κριτική και αυτοκριτική φάση. Άνοιξε το δρόμο για άλλους συγγραφείς να μιλήσουν ειλικρινά για τη διαφθορά, την ηθική κρίση και τις πολιτικές απογοητεύσεις στις νέες αφρικανικές χώρες.

Εξερευνά το ηθικό δίλημμα του ατόμου που προσπαθεί να παραμείνει τίμιος σε ένα κοινωνικό σύστημα που επιβραβεύει τη διαφθορά και την ηθική συμβιβασμό. Πραγματεύεται θέματα αποικιακής κληρονομιάς, εθνικής ταυτότητας, κοινωνικής διαφθοράς και της ψυχολογικής καταπίεσης της μετα-αποικιακής ζωής. Παραμένει ένα κλασικό και βασικό κείμενο στις σπουδές αφρικανικής λογοτεχνίας. Το μήνυμά του για την ηθική αντίσταση ενάντια στη συστημική διαφθορά είναι διαχρονικό.

Η ωραία του κυρίου (Αλμπέρ Κοέν - 1968) Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην Γενεύη της δεκαετίας του 1930 και επικεντρώνεται στον Σολάλ, έναν Εβραίο μεσογειακής καταγωγής στέλεχος της Κοινωνίας των Εθνών, που ερωτεύεται μια παντρεμένη ελβετίδα αριστοκράτισσα, την Αριάνα. με φόντο την μη σύμφωνη γνώμη της κοινωνίας και τις αντισημιτικές διαθέσεις.

Ταξιδεύει μέσα στα μυαλά των δύο εραστών με μοναδικό τρόπο και μας περιγράφει τα στάδια του έρωτα, με τελευταίο στάδιο την απόφαση τους να μείνουν ερωτευμένοι για πάντα. Ο Σολάλ είναι γεμάτος αντιθέσεις: είναι γοητευτικός, πνευματώδης, παθιασμένος, αλλά και χειραγωγός, θέλει να αγαπηθεί, αλλά ταυτόχρονα θέλει να επιβληθεί. Ο έρωτας γίνεται πεδίο μεγάλης έντασης, με στοιχεία ζήλειας, εξουσίας, ψυχικής βίας, ψευδαισθήσεων, παθών, αλλά και βαθιάς αυτοανακάλυψης. Το έργο δεν είναι μόνο ιστορία πάθους, είναι διερεύνηση της ταυτότητας, της αποξένωσης, της ενοχής, του θανάτου, του χρόνου, του σώματος και της ψυχής. Η γλωσσική του δεξιοτεχνία είναι αδιαμφισβήτητη με επιρροή εστιασμένη στη γαλλόφωνη και ευρωπαϊκή λογοτεχνία και βαθιά θέματά (έρωτας, μιζέρια της αστικής τάξης, εβραϊκή ταυτότητα).

Μεγαλόπνοο, περίτεχνο, λυρικό αλλά και σκληρό, το έργο του Κοέν συνδυάζει τη μεγαλοπρέπεια με την αυτοειρωνεία. Αναδεικνύει την ανθρώπινη ευαλωτότητα, τη διαφορά μεταξύ εσωτερικής αλήθειας και κοινωνικού προσώπου, τον αγώνα ανάμεσα στα «ιδεώδη» και τα πάθη. Παράλληλα, είναι έντονα πολιτισμικό, με το υπόβαθρο των Εβραίων της Διασποράς, της μοναρχικής Ευρώπης και των κοινωνικών προδιαθέσεων της εποχής, να διαμορφώνουν τη μορφή των προσώπων και των συγκρούσεων. Ένας μοντερνιστικός ύμνος στον έρωτα - θάνατο.

Σκέψεις για την πρόοδο, τη συνύπαρξη και την πνευματική ελευθερία (Αντρέι Ζαχάροφ – 1968) Ανήκει στην κατηγορία των πολιτικών / διανοητικών έργων που υπήρξαν κρίσιμα για την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Δεν είναι μυθιστόρημα αλλά πραγματεία με βαρύνουσα σημασία: θέτει ερωτήματα για το πώς οι κοινωνίες διαχειρίζονται την ελευθερία, την πρόοδο, τη γνώση. Προσφέρει έναν οραματισμό αλλά και μια προειδοποίηση: η πρόοδος χωρίς ελευθερία, χωρίς διαφάνεια, χωρίς ηθική κατεύθυνση, μπορεί να εκτραπεί σε καταπίεση.

Είναι συλλογή σκέψεων του συγγραφέα, φυσικού και αγωνιστή υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Σοβιετική Ένωση. Αναλύει πώς η πρόοδος – τεχνολογική, κοινωνική, πνευματική – δεν είναι μονοδιάστατη. Προβάλλει την ιδέα ότι η πνευματική ελευθερία, η δυνατότητα να σκέφτεται κανείς ανεξάρτητα και να διατυπώνει κριτική, είναι βασική για την ουσιαστική πρόοδο. Εξετάζει επίσης τη συνύπαρξη διαφορετικών ιδεολογιών, πολιτισμών, και τη σημασία της ειρήνης ως προϋπόθεση για ανθρωπιστική ανάπτυξη. Ο Ζαχάροφ προειδοποιεί για κινδύνους όπως η λογοκρισία, ο ολοκληρωτισμός, η χειραγώγηση της σκέψης μέσα από προπαγάνδα, η ηθική αδυναμία όταν η ζωή γίνεται τεχνοκρατική και ψυχρή.

Το αριστερό χέρι του σκοταδιού (Ούρσουλα Λε Γκεν – 1969)  Έργο σταθμός της επιστημονικής φαντασίας με έντονη πολιτική, κοινωνική και φεμινιστική διάσταση: αναγνωρίζεται ως μία από τις κορυφαίες στιγμές της εποχής του είδους, το οποίο με την Le Guin εξελίσσεται πέρα από τα στερεότυπα και αγγίζει βαθύτερα ζητήματα ταυτότητας, φύλου, πολιτισμού.

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στον φανταστικό πλανήτη Γκέθεν, όπου οι κάτοικοί του είναι εν δυνάμει αμφιφυλόφιλοι: δεν έχουν σταθερό φύλο, αλλά υιοθετούν τα χαρακτηριστικά είτε του αρσενικού, είτε του θηλυκού σε ορισμένες περιόδους. Ο πρωταγωνιστής, ο Εστράβεν, και ο ειρηνοποιός απεσταλμένος της «Έκουμέν» Άιον, εξερευνούν την πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του Γκέθεν μέσα από το ζήτημα του φύλου, της ταυτότητας και της ομάδας. Ορισμένα κεφάλαια παρουσιάζουν τον Άιον ως αʹ πρόσωπο, άλλα ως ημερολόγιο του Εστράβεν, και υπάρχουν και λαογραφικά / μυθολογικά / θρησκευτικά στοιχεία του πλανήτη, που δίνουν βάθος στην κοινωνία που οικοδομείται.

Τα θέματα που θίγονται είναι το φύλο ως κοινωνική κατασκευή - η έλλειψη σταθερού φύλου στους κατοίκους του Γκέθεν επιτρέπει στη Le Guin να διερευνήσει τι σημαίνει να είσαι «άντρας» ή «γυναίκα», και πώς οι προσδοκίες του ενός ή του άλλου φύλου διαμορφώνουν κοινωνικές δομές. Επίσης η  αποδοχή της διαφοράς και η αλλοτρίωση - ο Άιον είναι εξωτερικός παρατηρητής σε έναν κόσμο που δεν κατανοεί αυτόματα τις δικές του υποθέσεις περί φύλου και κοινωνίας. Τέλος οι πολιτική / εξουσία / εξωτερικοί και εσωτερικοί κανόνες - η διαμάχη μεταξύ διαφορετικών περιοχών του Γκέθεν, η επιρροή της θρησκείας, η ένταση μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας. Εξερευνά τα θέματα του δυαδισμού (φύλο, πολιτική, πολιτισμός), της αλληλεξάρτησης, της εμπιστοσύνης, της φιλίας και της αγάπης πέρα από τα φυλετικά στερεότυπα. Ρωτά τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος όταν το φύλο αφαιρείται από την εξίσωση.

Η Le Guin επαναπροσδιόρισε την επιστημονική φαντασία με αυτό το έργο. Η καινοτομία δεν έγκειται μόνο στην ιδέα ενός αμφιφυλόφιλου ανθρώπινου πολιτισμού, αλλά στον τρόπο που χρησιμοποιεί αυτή την υπόθεση για να εξερευνήσει τα βαθύτερα ζητήματα της ταυτότητας, του φύλου και του πολιτισμού με έναν ανθρωπολογικό και φιλοσοφικό τρόπο. Εισήγαγε την ανθρωπολογία και τη φεμινιστική θεωρία στη σκληρή επιστημονική φαντασία, επηρεάζοντας γενιές συγγραφέων. Αποτελεί πυλώνα των σπουδών φύλου και της λογοτεχνίας.

Η γλώσσα είναι λιτή αλλά ποιητική και η δομή, που περιλαμβάνει μυθιστορήματα, θρύλους και χρονικά από τον πλανήτη, εμπλουτίζει την αφήγηση. Τα θέματά του είναι πιο επίκαιρα ποτέ στο σημερινό πολιτισμικό και κοινωνικό κλίμα.

Στην Ελλάδα μεταφρασμένο από τον Βαγγέλη Κατσάνη, έχει εκδοθεί το 2012 από τις εκδόσεις Parsec, το 2012.

Ξέρω γιατί κελαηδάει το πουλί στο κλουβί (Μάγια Αγγέλου - 1969) Αυτοβιογραφία που καλύπτει τα πρώτα χρόνια της Μάγια Αγγέλου - από την ηλικία των τριών έως των δεκαέξι - και αφορά την παιδική και εφηβική της ζωή στις ΗΠΑ, σε περιβάλλον όπου η φυλετική διάκριση, η φτώχεια, η σεξουαλική βία και η προσωπική κρίση είναι παρούσες. Περιγράφει πώς η ίδια η Angelou, μέσα από τις τραυματικές εμπειρίες (όπως ο βιασμός της σε νεαρή ηλικία) και ο ρατσισμός, καταφέρνει να αναπτύξει αυτοσεβασμό, αξιοπρέπεια, και αγάπη για τη λογοτεχνία, που τελικά την στηρίζουν στις δυσκολίες. Το βιβλίο έχει έντονη λογοτεχνική και συναισθηματική φόρτιση, γιατί δεν αποφεύγει τα δύσκολα θέματα, ούτε τις εικόνες της σκληρής πραγματικότητας, αλλά τα αντιμετωπίζει με ειλικρίνεια και δύναμη.

Τα θέματα που εξετάζει εκτός από την φυλετική ταυτότητα και το ρατσισμό, είναι η  δύναμη της γλώσσας και της λογοτεχνίας ως μέσο προσωπικής και συλλογικής απελευθέρωσης, η διαμόρφωση της προσωπικότητας μέσα από την παιδική ηλικία: - πώς τα γεγονότα της πρώιμης ζωής διαμορφώνουν τη μετέπειτα πορεία και πώς η δύναμη της αυτογνωσίας, της οικογένειας και του περιβάλλοντος παίζει ρόλο καθώς και πώς ένα άτομο που μεγαλώνει υπό ακραίες συνθήκες τις ξεπερνά.

Έχει ευρύ αντίκτυπο στην εκπαίδευση, στη λογοτεχνική κριτική, και στην κοινωνική συνείδηση. Επαναπροσδιόρισε το είδος της αυτοβιογραφίας. Χρησιμοποιεί τις τεχνικές της μυθοπλασίας (χαρακτήρες, διάλογο, αφηγηματική ροή) για να αφηγηθεί την αληθινή της ιστορία. Η γλώσσα της είναι ποιητική, ρυθμική και γεμάτη με την παράδοση των Αφροαμερικανών, μεταμορφώνοντας την προσωπική εμπειρία σε καθολική αφήγηση.

Πρωτοποριακό στο να δώσει φωνή σε μια μαύρη, νότια γυναίκα σε μια εποχή που τέτοιες ιστορίες αγνοούνταν από το κύριο λογοτεχνικό κανόνα. Ξέπέρασε τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και μη μυθοπλασίας και άνοιξε το δρόμο για μια νέα γενιά μη λευκών και γυναικείων φωνών να διηγηθούν τις ιστορίες τους. Είναι ένα κείμενο-ορόσημο για την αφροαμερικανική λογοτεχνία και το φεμινιστικό κίνημα. Πραγματεύεται βαθιά τραυματικά θέματα όπως ο ρατσισμός, η σεξουαλική βία, την εγκατάλειψη και την αναζήτηση της ταυτότητας, αλλά πάντα με ένα υπόβαθρο ανθεκτικότητας, ελπίδας και αγάπης. Είναι μια ιστορία ενδυνάμωσης και αυτογνωσίας.

Παραμένει ένα από τα πιο ευρέως αναγνωσμένα και σπουδασμένα βιβλία στις ΗΠΑ. Είναι βασικό ανάγνωσμα για την κατανόηση της αμερικανικής εμπειρίας του 20ου αιώνα.

Σφαγείο νούμερο πέντε (Κουρτ Βόνεγκατ – 1969) Αντλεί την έμπνευσή του από την προσωπική του εμπειρία ως αιχμάλωτος πολέμου στη Δρέσδη, όταν η πόλη καταστράφηκε ολοσχερώς από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς το 1945.

Ο κεντρικός ήρωας, Μπίλι, είναι στρατιώτης που «έχει αποδεσμευτεί από τον χρόνο»: η αφήγηση ακολουθεί την κατακερματισμένη συνείδησή του, που ταξιδεύει μπρος  – πίσω ανάμεσα σε στιγμές της ζωής του, από τον πόλεμο μέχρι τη μετέπειτα καριέρα του ως οπτομέτρης. Παράλληλα, απάγεται από εξωγήινους στον πλανήτη Τραλφαμάντορ, όπου μαθαίνει μια διαφορετική αντίληψη για τον χρόνο - όλα τα γεγονότα υπάρχουν ταυτόχρονα και η έννοια του θανάτου χάνει τη δραματική της οριστικότητα. Η φράση-ρεφρέν «Έτσι πάει» (So it goes), που εμφανίζεται μετά από κάθε αναφορά στον θάνατο, ενισχύει την ιδέα ότι η θνητότητα είναι απλώς μέρος μιας αέναης, αναπόδραστης πραγματικότητας.

Ο Vonnegut ξεγυμνώνει τον παραλογισμό του πολέμου, το τυχαίο της βίας σε αυτόν και τη ματαιότητα της καταστροφής. Σπάει τα όρια της ρεαλιστικής αφήγησης, ενσωματώνοντας στοιχεία επιστημονικής φαντασίας, αυτοβιογραφίας, μεταμοντέρνου πειραματισμού και χιούμορ μαύρης κωμωδίας. Με το θρυμματισμένο του ύφος, το μυθιστόρημα δείχνει πώς η μνήμη και το τραύμα δεν ακολουθούν γραμμική πορεία, η πολυδιάσπαση της συνείδησης του Μπίλι αντανακλά την αδυναμία κατανόησης του ίδιου του πολέμου. Η χρήση της ειρωνείας και της απλότητας στη γλώσσα καθιστούν το κείμενο ταυτόχρονα συγκλονιστικό και προσιτό, χωρίς ρητορικές υπερβολές αλλά με ισχυρή ηθική δύναμη.

Ο Vonnegut δημιούργησε ένα μοναδικό υβρίδιο μυθιστορήματος: αντιπολεμικό, επιστημονικής φαντασίας, αυτοβιογραφικό και σατιρικό. Εξερευνά την τραγική ανοησία του πολέμου, την ψυχολογική επίπτωση του τραύματος, την έννοια του πεπρωμένου και της ελεύθερης βούλησης. Παρουσιάζει μια βαθιά ανθρωπιστική προοπτική για το πώς οι άνθρωποι επιβιώνουν (ή δεν επιβιώνουν) σε έναν παράλογο κόσμο. Η δομή είναι μη γραμμική, ακολουθώντας τη "χρονική αναπήδηση " του πρωταγωνιστή. Η γλώσσα είναι απλή, αλλά επαναλαμβανόμενη και σχεδόν κλινική, δημιουργώντας μια ισχυρή αντίθεση με τις φρικτές περιγραφές του πολέμου.

Επιρροή στον λογοτεχνικό κανόνα: Είναι το καθοριστικό έργο της αντι-πολιτισμικής λογοτεχνίας και ένα από τα σημαντικότερα αντιπολεμικά μυθιστορήματα που γράφτηκαν ποτέ. Η μη γραμμική του δομή και ο αντι-συμβατικός τόνος επηρέασαν βαθιά τη μοντέρνα αφήγηση, δείχνοντας πώς η τραγωδία και ο τραυματισμός μπορούν να απεικονιστούν μέσω του παραλόγου και του σατιρικού.

Το βιβλίο θεωρείται σταθμός της αντιπολεμικής λογοτεχνίας, ένα κλασικό έργο που συνεχίζει να διαβάζεται ευρύτατα, και συχνά διδάσκεται σε πανεπιστήμια. Τα μηνύματά  του κατά του πολέμου παραμένουν δυστυχώς επίκαιρα μέχρι σήμερα. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κάκτος το 1976 (σε μετάφραση του Βασίλη Κ. Χατζηβασιλείου).

Η γυναίκα του Γάλλου λοχαγού (Τζον Φόουλς – 1969) Το έργο τοποθετείται στη βικτωριανή Αγγλία και είναι ένα από τα κλασικά παραδείγματα του μεταμοντέρνου μυθιστορήματος. Επηρέασε βαθιά την αφήγηση, δείχνοντας πώς η ιστορία δεν είναι μια αντικειμενική αλήθεια, αλλά μια κατασκευή, και πώς ο συγγραφέας (και ο αναγνώστης) παίζουν ενεργό ρόλο στη δημιουργία της.

Ο Fowles έγραψε ένα μυθιστόρημα που είναι ταυτόχρονα βικτωριανό και μεταμοντέρνο. Χρησιμοποιεί τις συμβάσεις του βικτωριανού μυθιστορήματος αλλά τις σπάει συνεχώς με σχολιασμούς από έναν αφηγητή του 20ου αιώνα, ο οποίος συζητά τις πηγές του, τις πιθανές εκδοχές της πλοκής και ακόμα και το τέλος της ιστορίας (προσφέροντας δύο διαφορετικές). Αυτή η αυτοαναφορική τεχνική ήταν εξαιρετικά καινοτόμα.

Ο Charles, μορφωμένος ερασιτέχνης παλαιοντολόγος, αρραβωνιασμένος με την πλούσια και αθώα Ernestina, συναντά τη μυστηριώδη Sarah, γνωστή ως «η γυναίκα του Γάλλου υπολοχαγού», που φημολογείται ότι είχε σχέση με Γάλλο στρατιωτικό και έχει στιγματιστεί κοινωνικά. Ο Charles γοητεύεται από την Sarah, η οποία αντιπροσωπεύει μια μορφή ανεξαρτησίας και πρόκλησης απέναντι στην κοινωνική ηθική της εποχής.

Πέρα από την ιστορία αγάπης, το βιβλίο εξερευνά θέματα ελευθερίας (προσωπικής και κοινωνικής), της θέσης της γυναίκας στην κοινωνία, της επιστήμης έναντι της θρησκείας, της κοινωνικής σύμβασης και ατομικής ευθύνης και της φύσης της ιστορίας και της λογοτεχνίας. Ιδιαίτερο γνώρισμα είναι το αφηγηματικό ύφος: ο συγγραφέας εισάγει σχολιασμούς και παρεμβάσεις τονίζοντας τη σχετικότητα της αφήγησης και την υποκειμενικότητα της ερμηνείας. Ανατρέπει τον παραδοσιακό ιστορικό ρεαλισμό με μεταμοντέρνα εργαλεία: ειρωνεία, διάρρηξη της αυθεντίας του αφηγητή, αμφισβήτηση της έννοιας της «οριστικής» ιστορίας. Η Sarah ως χαρακτήρας γίνεται σύμβολο της γυναικείας χειραφέτησης απέναντι στη βικτωριανή καταπίεση.

Παραμένει ένα βασικό κείμενο μελέτης της μεταμοντέρνας λογοτεχνίας και συνεχίζει να διαβάζεται. Κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Χατζηνικολή το 1982 (μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη).

Το σύνδρομο του Πόρτνοϊ  (Φίλιπ Ρόθ  – 1969) Εξερευνά με πρωτόγνωρη ειλικρίνεια τις αντιφάσεις της εβραοαμερικανικής ταυτότητας, το βάρος της οικογένειας, και την αίσθηση αδιεξόδου της γενιάς του ’60 και προκάλεσε σκάνδαλο στην εποχή του λόγω της ανοιχτής σεξουαλικότητας, θεωρήθηκε αθυρόστομο και απρεπές, αλλά γρήγορα αναγνωρίστηκε ως αριστούργημα ψυχολογικής σάτιρας.

Είναι η εξομολόγηση του Portnoy στον ψυχαναλυτή του. Ο Portnoy, γιος εβραϊκής οικογένειας μεταναστών στο Νιου Τζέρσεϊ, μιλάει με ωμότητα για τη σεξουαλική του ζωή, την παιδική του ηλικία, τις ενοχές που του επέβαλαν η οικογένεια και η εβραϊκή κουλτούρα, και την αδυναμία του να συμβιβάσει τις επιθυμίες του με τις κοινωνικές προσδοκίες. Έσπασε τα ταμπού γύρω από τη σεξουαλικότητα, την εβραϊκή ταυτότητα και την οικογενειακή δυναμική στην αμερικανική λογοτεχνία. Είναι ένα από τα έργα που ορίζουν τη "συγγραφική αυτοβιογραφία" και άνοιξε το δρόμο για μια πιο ελεύθερη και ασταθή εξερεύνηση του εαυτού στη λογοτεχνία. Είναι γεμάτο σάτιρα, χιούμορ και προκλητικές σκηνές, καθώς ο Roth εξερευνά τη σχέση του ατόμου με τη σεξουαλικότητα, την οικογένεια (ειδικά τη μητέρα), της σεξουαλικής εμμονής, της ενοχής και της αναζήτησης της απελευθέρωσης, την εθνοτική ταυτότητα και την αμερικανική κοινωνία. Επηρέασε έντονα την αμερικανική λογοτεχνία, δίνοντας φωνή σε έναν ήρωα γεμάτο αδυναμίες, νευρώσεις και χιούμορ, που όμως αποκαλύπτει την κρυφή αγωνία της εποχής του.

Η γλώσσα είναι εξπρεσιονιστική, υπερβολική, γεμάτη με ενοχές, εμμονές και μια απελπισία που εκφράζεται μέσω του χιούμορ και της υπερβολής. Η ρητή σεξουαλική και ψυχολογική του ειλικρίνεια ήταν σκανδαλωδώς καινοτόμα για την εποχή του.

Παραμένει ένα πολιτισμικό και λογοτεχνικό φαινόμενο, ένα σημείο αναφοράς για την κατανόηση της μετάβασης της αμερικανικής κοινωνίας από τη δεκαετία του '50 στη δεκαετία του '60. Εκδόθηκε στην Ελλάδα από τον Εξάντα το 1981 σε μετάφραση Άρη Μπερλή.

Ubik (Φίλιπ Κ. Ντικ – 1969) Είναι ένα φανταστικό και πολύ επιδραστικό έργο επιστημονικής φαντασίας που εξερευνά την πραγματικότητα και την ταυτότητα με τρόπο που μόνο ο Ντικ μπορούσε. Ενα καλτ αριστούργημα του είδους του.

Από τα πιο σύνθετα και φιλοσοφημένα α μυθιστορήματα του Dick. Διαδραματίζεται σε ένα μέλλον όπου η τηλεπάθεια και η προγνωστική ικανότητα είναι πραγματικές, και οι εταιρείες τις χρησιμοποιούν σε επιχειρηματικούς πολέμους. Ο Joe, τεχνικός μιας εταιρείας «αντικατασκοπείας», μπλέκει σε μια αποστολή που καταλήγει σε έκρηξη και σε μια παράξενη αποσύνθεση της πραγματικότητας: ο χρόνος αρχίζει να γυρίζει προς τα πίσω, αντικείμενα φθείρονται και γίνονται ξεπερασμένα, και η ζωή μοιάζει να καταρρέει. Το «Ubik», ένα μυστηριώδες προϊόν σε σπρέι, φαίνεται να είναι το κλειδί για τη διάσωση.

Εξερευνά το όριο ανάμεσα στο πραγματικό και στο ψευδές, στο ζωντανό και στο νεκρό. Θίγει την ιδέα της εμπορευματοποίησης, της κατανάλωσης και της εξάρτησης από «προϊόντα» που υπόσχονται λύσεις. Το ύφος του, με συνεχείς ανατροπές και αβεβαιότητα, κάνει τον αναγνώστη να αισθάνεται όπως οι ήρωες: εγκλωβισμένοι σε μια πραγματικότητα που καταρρέει. 

Ο Dick επιβεβαιώνει τη φήμη του ως «παρανοϊκού προφήτη» της επιστημονικής φαντασίας. Στην χώρα μας κυκλοφόρησε το 2021 από τις Εκδόσεις Άγρα με τον τίτλο «Ubik» (μετάφραση Μ. Μακρόπουλου).

Άντα (Β.Ναμπόκοφ – 1969) Μια νοσταλγική παρωδία των μυθιστορημάτων που περιέγραφαν τη ρωσική αριστοκρατία των γαιοκτημόνων, ένα έργο γεμάτο έμμεσες αναφορές στη ρομαντική πεζογραφία και ποίηση, κρυμμένους υπαινιγμούς, λογοπαίγνια και κάθε είδους φιλολογικά παιχνίδια. Αυτή η ειρωνική διάθεση, δεν αφαιρεί τίποτα από το φιλοσοφικό βάρος του βιβλίου και την εντυπωσιακή δύναμη της ανάλυσης των χαρακτήρων.

Όνειρο, φύση, έρωτας, όρεξη για καλό φαγητό και μάθηση, λεκτικά παιχνίδια, απόλαυση ζωής. Αυτό είναι το σύμπαν της «Άντας», ενός από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Ναμπόκοφ, που εξελίσσεται αργά και εκμαυλιστικά, από τα ονειρικά τοπία της παιδικής ηλικίας στην παθιασμένη ενηλικίωση και από εκεί στη γλυκιά γαλήνη μιας μοιρασμένης ωρίμανσης.

Είναι μία ιστορία αιμομιξίας, που συμβαίνει μέσα στην άγνοια των εραστών για τη συγγενική σχέση που τους συνδέει, μέσα στην αθωότητα και το ασίγαστο πάθος και ολοκληρώνεται θριαμβικά, δίχως τύψεις και δίχως συνέπειες. Είναι μια νοσταλγική παρωδία με θέμα τη ρωσική αυτοκρατορία των γαιοκτημόνων, τα οποία συντρόφευαν τα αργόσυρτα παιδικά καλοκαίρια του συγγραφέα στην εξοχή. Είναι ακόμη ένας θησαυρός αναφορών στη ρομαντική πεζογραφία και ποίηση, ένα έργο γεμάτο υπαινιγμούς, λογοπαίγνια, επιστημονικές παρατηρήσεις. Στην χώρα μας κυκλοφόρησε το 1999 από τις εκδόσεις Νεφέλη.

Ο νονός (Μάριο Πούτζο – 1969) Έχει τεράστια πολιτισμική σημασία και είναι αδιαμφισβήτητα ένα από τα πιο γνωστά μυθιστορήματα του 20ου αιώνα λόγω της κινηματογραφικής του μεταφοράς. Ωστόσο, από λογοτεχνική σκοπιά, θεωρείται περισσότερο ένα εξαιρετικά καλογραμμένο και ψυχαγωγικό έργο εγκληματικής λογοτεχνίας παρά ένα βιβλίο που προσέφερε σημαντική καινοτομία στη φόρμα ή επηρέασε τον λογοτεχνικό κανόνα.

Το μυθιστόρημα αφηγείται την ιστορία της οικογένειας Κορλεόνε, μιας από τις ισχυρότερες μαφιόζικες φαμίλιες της Νέας Υόρκης. Ο Δον Βίτο Κορλεόνε κυβερνά με σοφία, ισχύ και αδυσώπητη βία, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην οικογενειακή αφοσίωση και στην εγκληματική αυτοκρατορία του. Όταν μια σύγκρουση με άλλες οικογένειες φέρνει το τέλος της κυριαρχίας του, ο γιος του, Μάικλ, που αρχικά θέλει να μείνει έξω από τον υπόκοσμο, αναγκάζεται να πάρει τη θέση του και να εξελιχθεί σε νέο Δον.

Αναδεικνύει με δραματικό τρόπο τις έννοιες της εξουσίας, της «τιμής», της βίας, της οικογένειας και της αφοσίωσης. Ο συγγραφέας κατάφερε να μετατρέψει τη μαφία σε μυθολογικό οικοδόμημα, γεμάτο αντιφάσεις: σκληρότητα αλλά και οικογενειακή τρυφερότητα, παρανομία αλλά και κώδικες τιμής. Παρά την κριτική ότι είναι «λαϊκό» μυθιστόρημα, κατέχει κεντρική θέση στη σύγχρονη κουλτούρα.

Το έργο έγινε παγκόσμιο μπεστ-σέλερ και ενέπνευσε την εμβληματική κινηματογραφική τριλογία του Francis Ford Coppola, η οποία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη φήμη του. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 1971 από τις εκδόσεις Πέργαμος σε μετάφραση Αντώνη Καλοκύρη.

Το παιγνίδι του κόσμου (Κώστας Αξελός - 1969) Εδώ ο Αξελός φτάνει σε ένα αποκορύφωμα ποιητικής φιλοσοφικής γραφής. Το «παιγνίδι» παρουσιάζεται όχι μόνο ως έννοια αλλά ως ρυθμός που διαπερνά τον κόσμο. Η αφήγησή του έχει μουσικότητα· οι λέξεις ακολουθούν μια παλμική κίνηση, σαν χορός. Η εικόνα του κόσμου ως «παιγνίου» απελευθερώνει τον λόγο από την αυστηρή λογική και τον φέρνει πιο κοντά σε λογοτεχνικά είδη όπως η ποιητική δοκιμιογραφία.

Η λογοτεχνική αξία του έργου έγκειται στη μεταμόρφωση της φιλοσοφικής σκέψης σε αφήγηση που κινείται στο όριο της ποίησης. Μοιάζει να γράφει με την ίδια άνεση που ένας ποιητής υφαίνει εικόνες: οι αντιθέσεις, οι ρυθμικές επαναλήψεις, οι παραστατικές εικόνες του παιχνιδιού δημιουργούν μια γλώσσα που δεν απευθύνεται μόνο στη λογική αλλά και στη φαντασία.
Ο αναγνώστης δεν «μαθαίνει» απλώς κάτι, συμμετέχει σε ένα παιχνίδι ανάγνωσης όπου το κείμενο γίνεται χώρος ελευθερίας. Η αξία του έργου δεν είναι μόνο φιλοσοφική αλλά και αισθητική, καθώς συγκινεί όπως ένα λογοτεχνικό κείμενο.

Θεωρείται από πολλούς αναγνώστες και μελετητές το πιο λογοτεχνικό βιβλίο του Κώστα Αξελού. Αν στο «Προς την πλανητική σκέψη» ο στοχαστής μας εισάγει σε μια ατμόσφαιρα περιπλάνησης, εδώ μας καλεί να συμμετάσχουμε σε μια κίνηση πιο ζωντανή, πιο άμεση, σχεδόν χορευτική: το παιχνίδι. Εδώ ο Αξελός πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: η φιλοσοφία δεν είναι μόνο περιπλάνηση, αλλά παιχνίδι. Το ύφος του έργου είναι ακόμη πιο έντονα λογοτεχνικό, σχεδόν μουσικό. Οι επαναλήψεις, οι αντιθέσεις, οι ρυθμικές διακυμάνσεις του λόγου το καθιστούν κείμενο που λειτουργεί σαν ποίημα σε πρόζα. Ο κόσμος παρουσιάζεται ως σκηνή όπου όλα τα όντα συμμετέχουν σε ένα παιχνίδι χωρίς τέλος. Η γλώσσα δεν εξηγεί απλώς αυτήν την ιδέα· την «παίζει», την ενσαρκώνει, δημιουργώντας στον αναγνώστη την αίσθηση ότι βρίσκεται σε χορό. Αυτό το στοιχείο είναι κατεξοχήν λογοτεχνικό.

Ο κόσμος, μας λέει ο Αξελός, δεν είναι μια μηχανή που λειτουργεί με κλειστούς νόμους ούτε ένα αυστηρό σύστημα που ζητά να ερμηνευθεί πλήρως. Είναι παιχνίδι — ένα παιχνίδι ανοιχτό, χωρίς καθορισμένο τέλος, με κανόνες που συνεχώς μετασχηματίζονται.

Η λογοτεχνική αξία του έργου πηγάζει από τον τρόπο που ο Αξελός «σκηνοθετεί» αυτή την ιδέα. Το ύφος του έχει ρυθμό, με φράσεις που μοιάζουν να κινούνται σε παλμό· υπάρχει μια μουσικότητα που θυμίζει ποίηση σε πρόζα. Δεν ακολουθεί μια κλασική λογική ανάπτυξη επιχείρησης· αντίθετα, το κείμενο προχωρά με επαναλήψεις, με ρυθμικές επιστροφές, με εικόνες που ξαναεμφανίζονται σαν μοτίβα σε μουσική σύνθεση. Αυτή η ρυθμικότητα δημιουργεί στον αναγνώστη την αίσθηση ότι διαβάζει κάτι περισσότερο από φιλοσοφία: βιώνει μια μορφή λογοτεχνικής εμπειρίας.

Το «παιγνίδι» εδώ δεν είναι μόνο έννοια, αλλά και ύφος γραφής. Η ίδια η πρόζα του Αξελού «παίζει» με τον αναγνώστη: τον οδηγεί σε μονοπάτια που μοιάζουν να κλείνουν, μόνο για να ανοίξουν ξανά· δημιουργεί αντιθέσεις (ελευθερία και κανόνας, τάξη και χάος, γέλιο και σοβαρότητα) που δεν καταλήγουν σε τελικές απαντήσεις, αλλά αφήνονται σε μια ζωντανή εκκρεμότητα. Αυτή η ανοιχτότητα κάνει το κείμενο να μοιάζει με έργο τέχνης παρά με συστηματική φιλοσοφική διατριβή.

Ο κόσμος παρουσιάζεται σαν σκηνή, οι άνθρωποι σαν παίκτες που άλλοτε γνωρίζουν κι άλλοτε αγνοούν τους κανόνες του παιχνιδιού, και η ίδια η σκέψη σαν παίκτρια που μπαίνει στον χορό. Ο αναγνώστης αισθάνεται θεατής αλλά και συμπαίκτης, παρασυρμένος από τον ρυθμό της αφήγησης. Αυτό το στοιχείο είναι καθαρά λογοτεχνικό: η γλώσσα του Αξελού δημιουργεί όχι μόνο έννοιες, αλλά και εικόνες, κινήσεις, ρυθμούς.

«Ως τώρα ο κόσμος υπαγόταν πάντοτε σε ένα Απόλυτο, τη Φύση, τον Θεό, τον Άνθρωπο (τη θέληση και τη σκέψη του). Τα τρία αυτά απόλυτα είναι ήδη νεκρά ή έχουν περάσει στη φάση του τέλους τους. Στη θέση τους έχουμε να αντιμετωπίσουμε τον ίδιο τον κόσμο, που είναι το σύνολο των συνόλων των παιχνιδιών που μας φανερώνονται και με τα οποία παίζουμε. Ο άνθρωπος είναι ο μεγάλος συμπαίκτης του παιχνιδιού του κόσμου, αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνο παίκτης, είναι επίσης ο «εμπαιζόμενος», το άθυρμα».

Οι θεσμοί και οι δυνάμεις οργανώνουν αλλά και διαταράσσουν το παιχνίδι· οι «μεγάλες εξουσίες» (θρησκεία, τέχνη κ.ά.) και οι στοιχειώδεις (εργασία, έρωτας, θάνατος) παίζουν ως φαύλος κύκλος. Το «παιχνίδι» είναι ορίζοντας χωρίς θεμέλιο, ανοικτός, διασπασμένος, η ψευδαίσθηση της ολοκλήρωσης ανακαλείται με όλους τους κανόνες, όλες τις αλήθειες. Ο αφαιρετικός λόγος, η σκέψη-ειρωνεία, η ερώτηση αντί για την απάντηση, καθίστανται συμβατικά εργαλεία για την αποδόμηση.

Η λογοτεχνική αξία του έργου κορυφώνεται στο ότι δεν μιλά για το παιχνίδι από «έξω», αλλά το ενσαρκώνει μέσα στο ίδιο το κείμενο. Η φιλοσοφία εδώ γίνεται αισθητική εμπειρία, ένα κείμενο που δεν το μελετάς σαν εγχειρίδιο, αλλά το ζεις όπως ζεις ένα ποίημα ή ένα μυθιστόρημα. Αυτός ο μετασχηματισμός το καθιστά ένα από τα πιο γοητευτικά έργα της φιλοσοφικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα

Σημείωση: Η περίοδος 1945-1969 είναι μια εποχή τεράστιων αλλαγών και παγκόσμιων μετασχηματισμών: η αποκατάσταση μετά τον πόλεμο, τα απελευθερωτικά κινήματα και η κατάρρευση της αποικιοκρατίας, η ψυχροπολεμική φρενίτιδα, που ακολούθησε τη χρήση των δυο ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι και οδήγησε την ανθρωπότητα σε ένα ξέφρενο κυνήγι εξοπλισμών και ανταγωνισμού στη γη και στο διάστημα, η δημιουργία του ΟΗΕ και άλλων παγκόσμιων οργανισμών διακρατικής ρύθμισης σχέσεων μαζί με την αναδυση δεκάδων ανεξάρτητων χωρών, οι δυο μεγαλοι πόλεμοι στην Ασία (Κορέα & Βιετνάμ) μαζί με άλλους μικρότερους περιφερειακά και τελικά η προσελήνωση ανθρώπων στο δορυφόρο της γης. Αυτά τα γεγονότα χαρακτηρίζουν την περίοδο αναφοράς και τροφοδότησαν μια λογοτεχνική παγκόσμια πανδαισία.

Οι σημαντικότεροι δημιουργοί νέων τάσεων που επηρέασαν βαθιά τη λογοτεχνία αντιπροσωπεύουν διαφορετικές γεωγραφικές και πολιτισμικές πηγές, από τη δύση: Αλμπέρ Κάμυ (Γαλλία/Αλγερία), Τζορτζ Όργουελ (ΗΒ), Γκύντερ Γκρας (Γερμανία), Τζέιμς Μπάλντουιν (ΗΠΑ), Σάμιουελ Μπέκετ (Ιρλανδία/Γαλλία), Ντόρις Λέσινγκ (ΗΒ/Ζιμπάμπουε) και όλη την υδρόγειο: Γιασουνάρι Καβαμπάτα (Ιαπωνία), Βαλεντίν Ρασπούτιν (Ρωσία/ΕΣΣΔ), Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ (Ρωσία/ΗΠΑ),  Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (Κολομβία), Οκτάβιο Παζ (Μεξικό), Ναγκίμπ Μαχφούζ (Αίγυπτος), Τσίνουα Ατσέμπε (Νιγηρία), Πάμπλο Νερούδα (Χιλή), Γουόλε Σογίνκα (Νιγηρία)