1972-1973: Απο το Ρίτσο στη Ριτς και από το Πίνσον στο Σογίνκα

Στο λόφο του Γουότερσιπ (Λαγούπολη) (Ρίτσαρντ Άνταμς – 1972) Ένα αριστούργημα αφήγησης, μια επική πορεία που λειτουργεί και ως συναρπαστική περιπέτεια και ως αλληγορία για την κοινωνία. Η καινοτομία βρίσκεται στη δομή του παραμυθιού και στον πλούσιο μυθοπλαστικό κόσμο.

Παρότι θεωρήθηκε αρχικά παιδικό βιβλίο λόγω της χρήσης ζώων-ηρώων, στην πραγματικότητα αποτελεί ένα βαθιά αλληγορικό μυθιστόρημα, που αγγίζει θέματα πολιτικής, κοινωνικής οργάνωσης, ελευθερίας και επιβίωσης. Η αφήγηση περιστρέφεται γύρω από μια ομάδα ανθρωπόμορφων λαγών που εγκαταλείπουν τη φωλιά τους, όταν ένα από τα μέλη τους, ο οραματιστής Φάιβερ, προαισθάνεται καταστροφή. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο θαρραλέος Χέιζελ, τους οδηγεί σε ένα μακρύ και επικίνδυνο ταξίδι αναζητώντας ένα μέρος για να ιδρύσουν μια νέα φωλιά αντιμετωπίζοντας κινδύνους και πειρασμούς. Έχει περιγραφεί ως μια αλληγορία, «καθρεφτίζοντας τους διαχρονικούς αγώνες ανάμεσα στην τυραννία και την ελευθερία, τη λογική και το τυφλό συναίσθημα και το άτομο και το εταιρικό κράτος». Στη διαδρομή συναντούν αντιξοότητες, εχθρικά ζώα και άλλα λαγουδοχωριά με αυστηρές ή καταπιεστικές κοινωνικές δομές. Το σημαντικότερο από αυτά είναι το στρατοκρατικό καθεστώς ενός τυραννικού ηγέτη που επιβάλλει την απόλυτη πειθαρχία και την υπακοή. Ο συγγραφέας βασίζεται σε κλασικά ηρωικά και περιπλανητικά θέματα αναζήτησης από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο, δημιουργώντας μια ιστορία με επικά μοτίβα. διερευνά τα θέματα των μορφών διακυβέρνησης, της μετανάστευσης, της επιβίωσης, του ηρωισμού, της ηγεσίας, της πολιτικής ευθύνης και της «δημιουργίας ενός ήρωα και μιας κοινότητας».

Το έργο διακρίνεται για την πρωτοτυπία της γλώσσας: οι λαγοί διαθέτουν δική τους μυθολογία, θρησκεία και μια γλώσσα με ιδιαίτερες λέξεις (π.χ. hrududu για τα αυτοκίνητα). Αυτή η ανθρωπομορφική προσέγγιση δεν αποσκοπεί μόνο στη γοητεία, αλλά λειτουργεί ως μέσο ενσάρκωσης μιας ολοκληρωμένης κοσμοθεωρίας, δημιουργώντας μια πλήρη, ζωντανή παράδοση.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στη διπλή του ανάγνωση: μπορεί να διαβαστεί από παιδιά ως συναρπαστικό παραμύθι περιπέτειας, αλλά και από ενήλικες ως αλληγορία πάνω στη φύση της κοινωνίας, της ηγεσίας και της πολιτικής εξουσίας. Η αίσθηση της συλλογικότητας, η σημασία της αλληλεγγύης και η αναζήτηση ενός ασφαλούς, δίκαιου τόπου αποτελούν κεντρικούς άξονες που αντηχούν διαχρονικά.

Η υποδοχή ήταν ενθουσιώδης, με το βιβλίο να γίνεται κλασικό σχεδόν αμέσως. Είναι μια βαθιά μελέτη για την ανθρώπινη κατάσταση, δοσμένη με τρόπο που ενώνει την τρυφερότητα με την πολιτική φιλοσοφία. Έτσι, δικαιωματικά κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον λογοτεχνικό κανόνα της παγκόσμιας αφήγησης. Η πρώτη ελληνική έκδοση έγινε το 1978 από τα Γράμματα

By Neuro Traveler

Τέταρτη διάσταση (Γιάννης Ρίτσος – 1972)  Η συλλογή αυτή ανήκει στην ώριμη περίοδό του ποιητή και επιδεικνύει τη χαρακτηριστική του ικανότητα να μετατρέπει τα καθημερινά αντικείμενα και στιγμιότυπα σε βαθιές πνευματικές εμπειρίες. Πρόκειται για μια συλλογή θεατροποιημένων ποιημάτων, που συνδυάζουν ποίηση, θεατρικό λόγο και εσωτερικό μονόλογο, δημιουργώντας μια νέα μορφή λογοτεχνικής έκφρασης.

Εμφανίζονται μορφές από τον αρχαίο μύθο, οι οποίες μιλούν με μια φωνή σύγχρονη, διαχρονική και βαθιά ανθρώπινη. Πρόσωπα όπως η Ισμήνη, η Ελένη, η Φαίδρα, η Χλόη ή ο Ορέστης αναλαμβάνουν τον ρόλο εξομολογητών, ανοίγοντας την ψυχή τους στον αναγνώστη με έναν λόγο δραματικό και εξαιρετικά φορτισμένο. Ο μύθος εδώ δεν λειτουργεί ως απλή αναπαράσταση· γίνεται αφορμή για να μιλήσει ο ποιητής για τον χρόνο, τη μνήμη, την ήττα, τον έρωτα και τον θάνατο.

Η "τέταρτη διάσταση" δεν είναι άλλη από την εσωτερική διάσταση της ύπαρξης, εκεί όπου τα γεγονότα και οι εμπειρίες υπερβαίνουν τον ιστορικό χρόνο και αποκτούν μεταφυσική βαρύτητα. Ο ποιητής χρησιμοποιεί τη φωνή των μυθικών ηρώων για να μιλήσει για τη δική του γενιά, για τις δοκιμασίες της ιστορίας, αλλά και για την τραγικότητα της ίδιας της ανθρώπινης ζωής. Οι σιωπές, οι υπαινιγμοί και τα καθημερινά αντικείμενα που παρεισφρέουν μέσα στις μεγάλες αφηγήσεις μετατρέπουν το ποίημα σε τόπο όπου το μυθικό και το καθημερινό συνυπάρχουν. Δημιουργεί ένα είδος "ποιητικού θεάτρου", που βρίσκεται ανάμεσα στον μονόλογο και την τραγωδία. Η γλώσσα του, λιτή και φορτισμένη, αναδεικνύει την ένταση των συναισθημάτων και φέρνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με τις πιο θεμελιώδεις υπαρξιακές αγωνίες. Η χρήση του μύθου, όχι ως επανάληψη αλλά ως ερμηνεία και αναδημιουργία, τον καθιστά έναν από τους πιο πρωτότυπους ποιητές του 20ού αιώνα.

Έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες καθώς δείχνει τη μετάβαση της ελληνικής ποίησης από τον κοινωνικό ρεαλισμό σε μια βαθύτερη, υπαρξιακή διάσταση, όπου η Ιστορία συνδέεται με τον μύθο και η ατομική εμπειρία με τη συλλογική μνήμη. Ο Ρίτσος το θεωρούσε ως «μια σύνοψη όλων των άλλων βιβλίων» του, όχι μόνο πολιτικό, αλλά ένα βιβλίο που εξυψώνει την πολιτική, το αντίκτυπο, τις επιπλοκές και τον αγώνα στη σφαίρα της ποίησης. Μιλά για τη φθορά και την ανάμνηση, την τρέλα και τη γενναιότητα, το φύλο και το έρωτα, τον άνθρωπο αλλά και τον Ιστορικό χρόνο. "Τὸ ξέρω πὼς καθένας μοναχὸς πορεύεται στὸν ἔρωτα, μοναχὸς στὴ δόξα καὶ στὸ θάνατο. Τὸ ξέρω. Τὸ δοκίμασα. Δὲν ὠφελεῖ. Ἄφησέ με νἄρθω μαζί σου". (από τη Σονάτα του Σεληνόφωτος)

Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλοι μελετητές τονίζουν πως το έργο μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα στα σπουδαιότερα επιτεύγματα της παγκόσμιας δραματικής ποίησης. Με αυτή τη συλλογή, ο Ρίτσος δεν μιλά απλώς για τον άνθρωπο· γίνεται ο ίδιος η φωνή της τραγικής ανθρώπινης συνθήκης. Η πρώτη έκδοση έγινε από το Κέδρο.                                                           

Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας (Τόμας Πίνσον - 1973) Ένα από τα πιο φιλόδοξα, πολύπλοκα και αινιγματικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη λογοτεχνική σκηνή. Είναι τόσο τρελό, τρομακτικό και ευανάγνωστο που αν αρχίσεις να το διαβάζεις δεν θες να σταματήσεις. Είναι περίφημο για την πυκνή, πολυφωνική αφήγηση, το πλήθος χαρακτήρων και τις συνεχείς εναλλαγές ύφους, που το καθιστούν δύσκολο αλλά εξαιρετικά γοητευτικό.

Η πλοκή εκτυλίσσεται κυρίως κατά τα τελευταία χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και αμέσως μετά, με επίκεντρο την Ευρώπη. Στην καρδιά του έργου βρίσκεται η ανάπτυξη και χρήση των γερμανικών πυραύλων V-2, οι οποίοι αποτελούν τεχνολογικό θαύμα αλλά και σύμβολο τρόμου. Ο πρωταγωνιστής, Τάιρον, αξιωματικός του αμερικανικού στρατού, παρουσιάζει ένα ιδιότυπο "συγχρονισμό": οι ερωτικές του περιπέτειες φαίνεται να συμπίπτουν γεωγραφικά με τα σημεία όπου πλήττουν οι πύραυλοι. Μπορούν οι στύσεις του να προβλέψουν την τυχαία κατανομή των παραγόντων θανάτου; Αυτή η ιδιορρυθμία οδηγεί σε μια παράξενη έρευνα που τον βυθίζει σε ένα δίκτυο από μυστικές υπηρεσίες, παρανοϊκές θεωρίες συνωμοσίας, σεξουαλικές εμμονές και επιστημονικά πειράματα.

Η αφήγηση του Πίνσον αποδομεί την παραδοσιακή μυθιστορηματική γραφή. Αντί για γραμμική ιστορία, έχουμε ένα χάος από θραύσματα: τραγούδια, επιστημονικές αναλύσεις, παρωδίες δημοφιλών ειδών, παραληρηματικούς διαλόγους, ακόμα και στοιχεία καρτουνίστικης φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολυεπίπεδο κείμενο, όπου η ιστορία, η επιστήμη, η σεξουαλικότητα και η πολιτική ανακατεύονται σε ένα συνεχές παιχνίδι σημείων και συμβόλων. Η γλώσσα είναι πυκνή, εύθραυστη και συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Θέτει κρίσιμα ερωτήματα για τη σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία, την εξουσία και την ανθρώπινη ελευθερία. Ο πύραυλος V-2, πέρα από πολεμικό όπλο, γίνεται μεταφορά για την πορεία της Δύσης προς μια κοινωνία όπου η επιστήμη και η τεχνολογία λειτουργούν ως μέσα ελέγχου και καταπίεσης. Η "βαρύτητα" του τίτλου υποδηλώνει όχι μόνο τη φυσική δύναμη αλλά και τη μοιραία έλξη του ανθρώπου προς την καταστροφή. Επικεντρώνεται στη σχέση εξουσίας, τεχνολογίας και θανάτου. Εξετάζει πώς η επιστήμη, ο πολιτικός μηχανισμός και οι ψυχοπαθολογικές εμμονές συγκεντρώνονται στην καταστροφή. Είναι μια μελέτη για την εντροπία, τον κανιβαλισμό του πολιτισμού και την αναζήτηση νοήματος σε έναν παράλογο κόσμο.

Θεωρείται αριστούργημα του μεταμοντερνισμού. Είναι ένα κείμενο-πρόκληση, που αναδεικνύει τη λογοτεχνία ως πεδίο πειραματισμού, υπερβολής και διαρκούς αμφισβήτησης. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο επιδραστικά έργα της παγκόσμιας μεταπολεμικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για έργο που δεν "αφομοιώνεται" εύκολα, αλλά ανοίγει στον αναγνώστη ένα σύμπαν όπου η Ιστορία και η φαντασία συνυφαίνονται με τρόπο μοναδικό. Διαβάστε όμως και αυτό του Θ.Μήνα  και αυτό του Andrew Katzenstein

Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ (Αλεξάντρ Σολζενίτσιν – 1973) Το τρίτομο έργο-μαρτυρία που αποκάλυψε σε όλο τον κόσμο τη σκληρή πραγματικότητα των στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας (Γκουλάγκ), καταρρίπτοντας την προπαγανδιστική εικόνα της ΕΣΣΔ εκδόθηκε στο Παρίσι.

Ο Σολζενίτσιν, ο ίδιος κρατούμενος επί σειρά ετών, συγκέντρωσε μέσα από προσωπικές εμπειρίες, συνεντεύξεις και μαρτυρίες χιλιάδων πρώην κρατουμένων ένα τεράστιο υλικό, το οποίο οργάνωσε με τη μορφή ιστορικής αφήγησης, λογοτεχνικού χρονικού και φιλοσοφικού στοχασμού. Ο τίτλος "Αρχιπέλαγος" παραπέμπει μεταφορικά στο σύμπλεγμα στρατοπέδων που απλωνόταν σε όλη τη Σοβιετική Ένωση, σαν αλυσίδα νησιών, δημιουργώντας έναν παράλληλο κόσμο τρόμου και εξαθλίωσης.

Το περιεχόμενο του έργου περιλαμβάνει: την περιγραφή των συλλήψεων και των ανακρίσεων, όπου η ψυχολογική και σωματική βία συνδυάζονταν με τη γραφειοκρατική αυθαιρεσία, την καθημερινή ζωή των κρατουμένων στα στρατόπεδα, με απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, πείνα, καταναγκαστική εργασία και συνεχή φόβο, τον μηχανισμό της καταστολής, που βασιζόταν στην απόλυτη υπακοή, τον φόβο και την αποξένωση και φιλοσοφικές και ηθικές αναζητήσεις γύρω από την ανθρώπινη αντοχή, την ελευθερία, την αλήθεια και την αξιοπρέπεια.

Το έργο υπερβαίνει την απλή ιστορική μαρτυρία. Ο Σολζενίτσιν δεν περιορίζεται στη δημοσιογραφική περιγραφή· χρησιμοποιεί λογοτεχνικές τεχνικές, ειρωνεία, παραβολές και δραματικές εικόνες για να αναδείξει το βάθος της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν είναι απλώς μια αφήγηση για τα εγκλήματα του σταλινισμού, είναι ένα βιβλίο για τα όρια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την ανάγκη της αλήθειας απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχισμού. Σήμερα θεωρείται μνημείο της μαρτυρικής λογοτεχνίας, στο ίδιο επίπεδο με έργα όπως το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι. Η γραφή του είναι ταυτόχρονα ρεαλιστική και στοχαστική, γεγονός που καθιστά το έργο μοναδικό.

Είναι μια ολοκληρωμένη μελέτη για το κακό, όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως γραφειοκρατικό και καθημερινό σύστημα. Εξετάζει πώς η τυραννία λειτουργεί και πώς ο άνθρωπος επιβιώνει (ή όχι) υπό απόλυτη καταπίεση. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Παπαζήση σχετικά γρήγορα (1974).

Diving into the Wreck (Αντριέν Ριτς - 1973) Η συλλογή ποιημάτων σηματοδοτεί την πλήρη ωρίμανση της φωνής της Rich ως ποιήτριας που συνδυάζει προσωπικό βίωμα, πολιτική στράτευση και λυρική δύναμη.

Ο τίτλος - ποίημα, Diving into the Wreck, αποτελεί εμβληματικό κείμενο της φεμινιστικής λογοτεχνίας. Η ποιήτρια χρησιμοποιεί την εικόνα μιας καταδύτριας που βουτά στα ερείπια ενός ναυαγίου για να ανακαλύψει όχι μόνο την ιστορία που έχει βυθιστεί αλλά και τον εαυτό της. Το "ναυάγιο" γίνεται μεταφορά για την πατριαρχική κοινωνία, την καταπίεση και τις αφηγήσεις που έχουν αποκρύψει ή διαστρεβλώσει τις γυναικείες εμπειρίες. Η κατάδυση δεν είναι μόνο εξερεύνηση, αλλά και πράξη ανασκαφής, αποκάλυψης και αναγέννησης. Η συλλογή, όμως, δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο ποίημα. Περιλαμβάνει μια σειρά από κείμενα που ερευνούν τη σεξουαλικότητα, την ταυτότητα, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την πολιτική βία. Η Rich, η οποία ήδη από τη δεκαετία του 1960 είχε στραφεί σε πιο ριζοσπαστική ποίηση, εδώ απορρίπτει τις παραδοσιακές μορφές και πειραματίζεται με ελεύθερο στίχο, θραυσματικές εικόνες και μια έντονα προσωπική αλλά ταυτόχρονα συλλογική φωνή. Το έργο της είναι ιδιαίτερα σημαντικό γιατί γεφυρώνει το ατομικό με το πολιτικό. Δεν μιλά μόνο για την προσωπική εμπειρία της γυναίκας ποιήτριας, δίνει λόγο σε μια ολόκληρη γενιά γυναικών που διεκδικούν χώρο στον δημόσιο λόγο και στην ιστορία. Επικεντρώνεται στην αναψηλάφηση της ιστορίας, στην αναζήτηση μιας "κατεστραμμένης" ταυτότητας κάτω από τις πατριαρχικές αφηγήσεις, και στη δημιουργία νέων τρόπων αγάπης και κοινότητας. Η γραφή της συνδέεται με τα κινήματα της δεκαετίας του 1970: τον φεμινισμό, τα κινήματα για τα πολιτικά δικαιώματα και τον αγώνα κατά του πολέμου του Βιετνάμ.

Η λογοτεχνική σημασία της συλλογής είναι διττή. Από τη μία, προσφέρει μια βαθιά ποιητική εμπειρία, με πλούσια εικόνα και μεταφορική δύναμη. Από την άλλη, λειτουργεί ως πολιτικό μανιφέστο, δείχνοντας πως η ποίηση μπορεί να είναι όπλο κριτικής και αλλαγής. Καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στην αισθητική αξία και την πολιτική παρέμβαση, δημιουργώντας έναν λόγο που παραμένει ζωντανός και σήμερα. Η γλώσσα είναι λιτή αλλά φορτισμένη, συνδυάζοντας τον προσωπικό στοχασμό με την πολιτική διάσταση. Η Rich με το έργο αυτό απορρίπτει τον πατριαρχικό λόγο και διεκδικεί μια νέα, απελευθερωμένη φωνή για τις γυναίκες. Μας θυμίζει ότι η ποίηση μπορεί να είναι ταυτόχρονα εξερεύνηση του εσωτερικού κόσμου και πράξη αντίστασης απέναντι στις δομές καταπίεσης.

Στην Ελλάδα, αν και η Rich δεν έχει εκδοθεί σε αυτόνομο τόμο, μεμονωμένα ποιήματά της έχουν ανθολογηθεί, ιδίως το "Κατάδυση στο Ναυάγιο", το οποίο θεωρείται σύμβολο της φεμινιστικής γραμματείας και έχει επηρεάσει και την ελληνική ποιητική παραγωγή.

Η εποχή της ανομίας (Ουόλε Σογίνκα - 1973) Είναι ένα έργο-μαρτυρία, γραμμένο μέσα από τις φυλακές όπου ο συγγραφέας κρατήθηκε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στη Νιγηρία (1967–1970). Αν και πρωτοκυκλοφόρησε το 1972 στην Αγγλία, έγινε ευρύτερα γνωστό το 1973 και λειτούργησε ως καίρια καταγγελία των αυταρχικών καθεστώτων της Αφρικής, αλλά και γενικότερα της παγκόσμιας πολιτικής βίας.

Το βιβλίο είναι ένα κράμα ημερολογίου, πολιτικού δοκιμίου, προσωπικής εξομολόγησης και φιλοσοφικού στοχασμού. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο, συμβολικό και μυθικό μυθιστόρημα. Ο Σογίνκα συνδυάζει μια ρεαλιστική αφήγηση για τη διαφθορά και τη βία στη μετα-αποικιακή Νιγηρία με στοιχεία από την κλασική μυθολογία (ειδικά του Ορφέα) και πυκνή ποιητική γλώσσα. Εξετάζει τη σύγκρουση μεταξύ ατομικής ηθικής και συλλογικής τρέλας, την αναζήτηση για τάξη ("cosmos") μέσα στο χάος ("anomy"), και τον ρόλο του καλλιτέχνη / προφήτη σε μια ταραχώδη κοινωνία. Δεν είναι ένα απλό πολιτικό μυθιστόρημα, αλλά μια λυρική και φιλοσοφική μελέτη. Ο Soyinka καταγράφει τις εμπειρίες του από την απομόνωση, την ψυχολογική πίεση και την απειλή της βίας. Παράλληλα, όμως, αναστοχάζεται θεμελιώδη ζητήματα: τη φύση της ελευθερίας, την ηθική ευθύνη του διανοούμενου, τη βία ως εργαλείο εξουσίας και την ανάγκη αντίστασης απέναντι στην καταπίεση. Η "ανομία" του τίτλου παραπέμπει στην κατάρρευση κάθε ηθικού και πολιτικού πλαισίου μέσα σε συνθήκες εμφυλίου και δικτατορίας. Η εμπειρία της φυλακής γίνεται αφορμή για μια βαθύτερη ανάλυση της σχέσης εξουσίας και ατόμου, καθώς και του ρόλου που καλείται να παίξει ο διανοούμενος: όχι απλώς παρατηρητής, αλλά ενεργός μάρτυρας και αντιστασιακός.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στον συνδυασμό μαρτυρίας και στοχασμού. Ο Soyinka δεν γράφει με ρεαλιστική ωμότητα μόνο αλλά επιστρατεύει την ποιητική του δύναμη, τη γλώσσα γεμάτη συμβολισμούς και παραβολές, που προσδίδουν στο κείμενο μια διάσταση σχεδόν μυθική. Έτσι, το προσωπικό του βίωμα ξεπερνά τα όρια της Νιγηρίας και γίνεται πανανθρώπινο σχόλιο πάνω στη βία και την ανελευθερία. Το έργο αυτό, σε συνδυασμό με το θεατρικό και ποιητικό του έργο, οδήγησε στην απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1986 — ήταν ο πρώτος Αφρικανός συγγραφέας που τιμήθηκε με αυτό. Το βιβλίο έγινε επίσης σημείο αναφοράς για τα κινήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλο τον κόσμο. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ισχυρά κείμενα που αναδεικνύουν την ευθύνη της γραφής απέναντι στην Ιστορία. Δεν είναι μόνο μαρτυρία εγκλεισμού, είναι διακήρυξη πίστης στη δύναμη της αλήθειας και της ελευθερίας.

Η ελληνική έκδοση από το Καστανιώτη το 1997 επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να γνωρίσει έναν συγγραφέα που συνδυάζει την καλλιτεχνική δημιουργία με την πολιτική δράση. Η ανάγνωσή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στο ελληνικό πλαίσιο, καθώς η εμπειρία της δικτατορίας είχε αφήσει ακόμα νωπά τα ίχνη της.

Πινακοθήκη Τέχνης Buronzu. Η μούσα της αφύπνισης

Ο Πανταλεόν και οι επισκέπτριες (Μάριο Βάργκας Λιόσα – 1973) Από τα πιο αστεία και προσιτά βιβλία του Λιόσα. Είναι μια δαιμονικά καλογραμμένη σάτιρα του στρατιωτικού μηχανισμού και της γραφειοκρατίας. Η λογοτεχνική του αξία έγκειται στην εξαιρετική δομή της πλοκής και στον τόσο εύστοχο χιούμορ. Θεωρείται εξαιρετικό δείγμα του ιδιαίτερου ύφους του συγγραφέα, που συνδυάζει τον σατιρικό ρεαλισμό με την κοινωνικοπολιτική κριτική.

Βασίζεται σε γεγονότα, που επαλήθευσε το 1958 και το 1962 όταν ταξίδεψε στην περουβιανή ζούγκλα. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον Πανταλεόν Παντοχά, έναν στρατιωτικό γνωστό για την αυστηρή πειθαρχία, την οργάνωση και την προσήλωσή του στο καθήκον. Ο στρατός του Περού τον αναθέτει σε μια αποστολή εξαιρετικά παράδοξη: να δημιουργήσει μια "υπηρεσία επισκεπτριών" - στην ουσία, ένα επίσημο δίκτυο πορνείας για να ικανοποιούνται οι σεξουαλικές ανάγκες των στρατιωτών που υπηρετούν στις απομονωμένες περιοχές του Αμαζονίου. Ο Πανταλεόν, με στρατιωτική μεθοδικότητα, οργανώνει το εγχείρημα σαν επιχείρηση υψηλής σημασίας. Καταρτίζει κανονισμούς, φροντίζει για την "ποιότητα" και την πειθαρχία των επισκεπτριών, δημιουργεί μια αυστηρά γραφειοκρατική δομή. Σταδιακά, όμως, το σχέδιο ξεφεύγει από τον έλεγχό του. Το σύστημα, που αρχικά παρουσιάζεται ως "πρακτική λύση", αποκαλύπτει την υποκρισία, τη διαφθορά και την απανθρωπιά της εξουσίας.

Το μυθιστόρημα λειτουργεί ως σάτιρα απέναντι στη στρατιωτική νοοτροπία, τη γραφειοκρατία και την εξουσία που επιχειρεί να ελέγξει κάθε πτυχή της ζωής. Η επιμονή του Πανταλεόν στη λεπτομέρεια και η "στρατιωτικοποίηση" ακόμα και της πιο ιδιωτικής διάστασης της ανθρώπινης ύπαρξης, τονίζουν το παράλογο της κατάστασης. Παράλληλα, ο συγγραφέας φωτίζει τις κοινωνικές ανισότητες, τη θέση της γυναίκας, αλλά και την αντιφατική σχέση ανάμεσα στον καθωσπρεπισμό και τη διαφθορά. Αφηγηματικά, το έργο είναι πολυφωνικό και πειραματικό. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εναλλαγές ειδών (στρατιωτικές αναφορές, επίσημα έγγραφα, ραδιοφωνικές εκπομπές, εσωτερικούς διαλόγους), δημιουργώντας ένα μωσαϊκό που αναδεικνύει την αλήθεια μέσα από την ειρωνεία και την αποσπασματικότητα. Το χιούμορ και η ειρωνεία αποτελούν βασικά εργαλεία, χωρίς όμως να ακυρώνουν τη σοβαρότητα της κοινωνικής κριτικής.

Δεν είναι μόνο ένα σατιρικό αφήγημα για έναν στρατιωτικό που μετατρέπει την πορνεία σε "επιχείρηση". Είναι μια διεισδυτική ματιά στις αντιφάσεις της εξουσίας και της κοινωνίας, μια σπουδή πάνω στο πώς ο άνθρωπος γίνεται όργανο ενός μηχανισμού που ξεπερνά την ηθική και το μέτρο. Το έργο από τη μια, αποδεικνύει τη δεξιοτεχνία του συγγραφέα στην αφήγηση, την ικανότητά του να μετατρέπει μια παράδοξη υπόθεση σε όχημα κοινωνικοπολιτικής ανάλυσης. Από την άλλη, αποτελεί δείγμα της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας της δεκαετίας του 1970, που, μέσα από τον "μαγικό ρεαλισμό" ή τον σατιρικό ρεαλισμό, ανέδειξε τα προβλήματα της ηπείρου: στρατιωτικά καθεστώτα, κοινωνικές ανισότητες, διαφθορά.

Η ελληνική έκδοση από το Καστανιώτη το 1996 σύστησε στο ελληνικό κοινό μια από τις πιο παιγνιώδεις και ταυτόχρονα καυστικές πλευρές του Βάργκας Λιόσα.

1966: Ανατρεπτικά έργα για τη λογοτεχνία και τον τρόπο σκέψης της κοινωνίας

Οι λέξεις και τα πράγματα (Μισέλ Φουκώ) Το έργο με ριζοσπαστική γλώσσα και μέθοδο εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η γνώση και η επιστήμη διαμορφώνονται μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα. Είναι ένα έργο φιλοσοφικής και ιστορικής ανάλυσης που εισάγει την έννοια της «επιστημολογικής ρήξης» και άλλαξε τον τρόπο μελέτης της λογοτεχνίας και των κοινωνικών επιστημών.  

Ο Φουκώ θέτει ως βασικό αίτημα την ανίχνευση των υποκείμενων γνωσιολογικών σχημάτων που επικρατούν σε διάφορες εποχές (όπως η Αναγέννηση, η Κλασική εποχή, κ.α.) Επιχειρεί να δείξει πώς αυτά τα σχήματα θέτουν όρια στο τι θεωρείται γνώση, αλήθεια, τι είναι αποδεκτό να ειπωθεί, και με ποιους όρους. Επιπλέον, ξεκινά με ανάλυση του πίνακα Las Meninas του Velázquez για να δείξει πώς η οπτική, η αναπαράσταση, ο χώρος και το βλέμμα λειτουργούν ως σημεία εκκίνησης για την αλλαγή του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Αναλύει διάφορα επιστημονικά πεδία: γλώσσα/γλωσσολογία, βιολογία, οικονομία, συστηματική ταξινόμηση, κ.ά., και πώς η αλλαγή στην αντίληψη της «αναπαράστασης» των αποδεκτών συστημάτων, των σχέσεων μεταξύ λέξης και πραγμάτων, αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος κατανοείται από κάθε εποχή. Προτείνει ότι κάθε ιστορική περίοδος έχει υποκείμενες γνωσιολογικές παραδοχές, τρόπους σκέψης, που καθορίζουν την αλήθεια της και τον αποδεκτό λόγο για ένα θέμα.

Η εισαγωγή στην προέλευση των ανθρωπίνων επιστημών ξεκινά με συζήτηση για τα πολύπλοκα δίκτυα οπτικών προτιμήσεων και αναπαράστασης που υπάρχουν στον πίνακα. Η εφαρμογή των αναλύσεων δείχνει τους δομικούς παραλληλισμούς στις παρόμοιες εξελίξεις, στην αντίληψη που συνέβησαν, στους τρόπους που οι ερευνητές βλέπουν το θέμα στις ανθρωπιστικές επιστήμες.          

Εξετάζει τα ίδια τα θεμέλια της ανθρώπινης γνώσης, της γλώσσας και της ταξινόμησης της πραγματικότητας. Προβληματίζει για τη σχέση εξουσίας και γνώσης. Εισάγει ή διατυπώνει με εκλεπτυσμένο τρόπο έννοιες που έγιναν κεντρικές στο ύστερο 20ό αιώνα: «επι-στήμη», «αναπαράσταση», «το όριο του ανθρώπου», η κριτική της ιδέας ότι υπάρχει μια σταθερή, διαχρονική υποκειμενικότητα που ορίζει τη γνώση. Επηρέασε πλήθος κλάδων (κοινωνικές επιστήμες, φιλοσοφία, λογοτεχνική θεωρία) τόσο θεωρητικά όσο μεθοδολογικά. Παραμένει ένα από τα πιο συζητημένα και αναφερόμενα έργα του 20ού αιώνα, απαραίτητο για οποιονδήποτε ασχολείται με τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Εποχή Μετανάστευσης προς τον Βορρά  (Tayeb Salih) Αντανακλά τις συγκρούσεις του σύγχρονου Σουδάν και απεικονίζει τη βάναυση ιστορία της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας στη διαμόρφωση της σύγχρονης σουδανικής κοινωνίας. Άνοιξε το δρόμο για μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή να διερευνήσουν την ταυτότητα, τον τραυματικό αποικιακό εμφύλιο και τη σεξουαλική πολιτική.Η Αραβική Λογοτεχνική Ακαδημία  το χαρακτήρισε ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα στα αραβικά του 20ού αιώνα. Θεωρείται σημείο καμπής στην ανάπτυξη μετα-αποικιακών αφηγήσεων που επικεντρώνονται στις σχέσεις Ανατολής - Δύσης.

Το μυθιστόρημα ξεκινά με έναν αφηγητή που μετά από σπουδές στο Ηνωμένο Βασίλειο επιστρέφει στο χωριό του στη Βόρεια Σουδάν. Εκεί συναντά τον Mustafa Sa’eed, έναν άνθρωπο με μυστηριώδες παρελθόν που σπούδασε στην Ευρώπη, είχε διάφορες σχέσεις με γυναίκες στη Δύση, και προκάλεσε τραγωδίες. Ο Μουσταφά λειτουργεί ως μια αντιθετική φιγούρα στην αποικιακή και μετααποικιακή κατάσταση: ταυτόχρονα προϊόν της αποικιοκρατίας αλλά και επικριτής της. Μέσα από τη ζωή του ξεδιπλώνονται θέματα ταυτότητας, εξωτερικής / εσωτερικής αποικιοκρατικής επιρροής, πολιτισμικής σύγκρουσης, σεξουαλικών και ψυχολογικών τραυμάτων. Σε όλο το βιβλίο υπάρχει μια αίσθηση αγωνίας: τι σημαίνει να ανήκεις σε δύο κόσμους ή σε κανένα - όταν οι νόρμες της Ανατολής και της Δύσης συγκρούονται. Ο μεθυσμένος Μουσταφά προδίδει το παρελθόν του ένα απόγευμα απαγγέλλοντας με θλίψη ποίηση σε άπταιστα αγγλικά, αφήνοντας τον αφηγητή αποφασισμένο να ανακαλύψει την ταυτότητα του. Ο αφηγητής ρωτά τον Μουσταφά για το παρελθόν του και ο Μουσταφά του λέει μέρος της ιστορίας του, λέγοντας συχνά «Δεν είμαι ο Οθέλλος, ο Οθέλλος ήταν ένα ψέμα», καθώς και «Είμαι ένα ψέμα».

Χρησιμοποιεί τεχνικές μοντέρνου μυθιστορήματος (αναδρομική αφήγηση, αφηγηματική ασάφεια, συμβολισμός) για να ανατρέψει και να επαναπροσδιορίσει το αφηγηματικό πλαίσιο της «σύγκρουσης Ανατολής-Δύσης». Η αφήγηση είναι λιτή αλλά με επίδραση, με χρήση συμβόλων όπως ο Νείλος, η φύση, η αντίθεση κόσμων. Το τέλος είναι ανοιχτό, αφήνοντας τον αναγνώστη να σκεφτεί την πιθανότητα αλλαγής ή μη. Διερευνά τη σχέση εξουσίας και σεξουαλικότητας με τρόπο που δεν είναι απλώς πολιτικός αλλά ψυχολογικός και πολιτισμικός. Ο Μουσταφά δεν είναι απλώς θύμα ή θύτης· είναι μια διφορούμενη φιγούρα που αποκαλύπτει πόσο η πολιτισμική κυριαρχία διαπερνά τις πιο προσωπικές σχέσεις. Λειτουργεί και ως διάλογος και αντίθεση με τα ευρωπαϊκά αφηγήματα περί Ανατολής / Δύσης, με έργα όπως «Η καρδιά του σκότους» του Κόνραντ.

Συνεχίζει να διδάσκεται και να αναλύεται παγκοσμίως ως ένα από τα πιο ισχυρά και δυσάρεστα μυθιστορήματα που γράφτηκαν ποτέ. 

Ν. Κουνελάκης Ανδρομέδα 1865

Η πλατιά θάλασσα των Σαργασσών  (Ζαν Ρις) Στο μυθιστόρημα «Τζέιν Έιρ» της Μπροντέ, η Μπέρτα είναι η τρελή που έχει κλειδωθεί στη σοφίτα από τον σύζυγό της Ρότσεστερ. Από αυτό μαθαίνουμε λίγα για την Μπέρτα, εκτός από το ότι είναι ένα τέρας που πρέπει να είναι δεμένο με σχοινί, μια Κρεολή από την Καραϊβική την οποία ο σύζυγος της πιέστηκε πριν από πολύ καιρό να παντρευτεί για τα χρήματά της. Αλλά η Ρις, η οποία μεγάλωσε στη Καραϊβική, σπάζει τις σιωπές της Μπροντέ για να δώσει στη Μπέρτα τη δική της ιστορία.

Περιλαμβάνει την παιδική της ηλικία στη Τζαμάικα μετά την κατάργηση της δουλείας, τις οικογενειακές συγκρούσεις, την απομόνωση, και την εξωτερίκευση προσωπικών και φυλετικών ταυτοτήτων. Μετά το γάμο της η σχέση της καταλήγει στην γυναικεία αποξένωση, την ψυχική κατάρρευση, καθώς και στην απομάκρυνση από ό,τι της ήταν οικείο. Αποκαλύπτει μια θλιμμένη, αληθοφανή νεαρή γυναίκα, της οποίας η ιστορία λέει ολόκληρους κόσμους για παγκόσμιες προσμίξεις, για τις παρεξηγήσεις μεταξύ των αποικισμένων, των αποικιστών και των ανθρώπων που δεν μπορούν εύκολα να πουν ποιοι είναι.                                                               

Εξερευνά τα θέματα της θηλυκότητας, ρατσιστικής και σεξιστικής καταπίεσης, της απώλειας της ταυτότητας, της ψυχολογικής κατάρρευσης υπό την αποικιακή κυριαρχία και της δυναμικής εξουσίας ανάμεσα σε πολιτισμούς και φύλα. Πρωτοποριακό στην πρακτική του «εγγραφής στο περιθώριο». Παίρνει ένα δευτερεύοντα, δαιμονοποιημένο χαρακτήρα από ένα κανονικό έργο και του δίνει φωνή, ιστορία και ανθρωπιά. Δημιουργεί ένα ολόκληρο προ-αφήγημα που αμφισβητεί και εμπλουτίζει το πρωτότυπο κείμενο. Εισήγαγε την ιδέα της «ανάγνωσης από κάτω προς τα πάνω» και της απομάκρυνσης από την αφήγηση του κατακτητή.

Η λογοτεχνική γλώσσα και η ατμόσφαιρα της Rhys (αισθητικές λεπτομέρειες, εσωτερικές συγκρούσεις, εικόνες του τοπίου) συμβάλλουν στο ότι το έργο δεν είναι απλώς ιστορικό μυθιστόρημα αλλά ψυχολογικό, συμβολικό και τραγικό. Παραμένει ένα σημείο αναφοράς στη λογοτεχνική κριτική και ένα δυνατό μυθιστόρημα που μπορεί να σταθεί ακόμα και ανεξάρτητα από το «Τζέιν Έιρ».

Η συλλογή των 49 στο σφυρί  (Τόμας Πίνσον) Είναι ένα από τα σημαντικότερα της αμερικανικής μετα-μοντέρνας λογοτεχνίας. Χρησιμοποιεί παράνοια, θεωρίες συνωμοσίας και ένα φαινομενικά απλό μυστήριο για να ερευνήσει την επικοινωνία και την ερμηνεία στην εποχή της μαζικής κουλτούρας.

Η Oedipa Maas καλείται να εκτελέσει τη διαθήκη του πλούσιου πρώην εραστή της, και οδηγείται στο μυστήριο του Trystero, μιας σκιερής συμμορίας. Λειτουργούν εδώ και αιώνες, συνδέοντας τους στερούμενους και τους δυσαρεστημένους μέσω ενός μυστικού υπόγειου συστήματος, ενός δικτύου που μπορεί να εξυπηρετεί και άλλους σκοπούς. Στο πλαίσιο της ανακάλυψης αυτής, η Oedipa συναντά σύμβολα (όπως το χαμηλόφωνο κέρας ταχυδρομείου - post-horn), εμφανίσεις του συμβόλου σε διάφορα μέρη (για παράδειγμα σε τοίχους, βιβλία, αντικείμενα), καθώς και ανθρώπους με εντυπωσιακές και εκκεντρικές θεωρίες, που μπορεί να συνδέονται με το Trystero, ή να είναι απλώς φαντασιώσεις, ψευδαισθήσεις ή ακόμη και μέρος μιας έντεχνα στημένης εξαπάτησης. Καθώς περιπλανιέται στην Καλιφόρνια της δεκαετίας του 1960, προσπαθώντας να ξετυλίξει το μυστικό τους, η Οιδίπα αισθάνεται για πρώτη φορά ένα μεγαλύτερο, πιο περίεργο σύμπαν των αποκληρωμένων, μια τρελή, φυγόπονη πραγματικότητα ακριβώς κάτω από την ήρεμη επιφάνεια αυτού που νομίζει ότι ξέρει. Το τέλος του βιβλίου αφήνει πολλά ανοικτά θέματα: δεν ξεκαθαρίζεται αν το Trystero υπάρχει όντως ή αν όλα τα στοιχεία είναι σύμπτωση ή ψευδαίσθηση. Η Oedipa περιμένει σε πλειστηριασμό την παρτίδα 49 (ένα μέρος συλλογής γραμματοσήμων) για να δει αν κάποιος εκπρόσωπος του Trystero θα εμφανιστεί, αλλά ο αναγνώστης μένει με το ερώτημα.

Με την παράνοια και τους σπαραχτικούς μεταφυσικούς μονόλογους, η Παρτίδα 49 ​​διαδραματίζεται σε ένα τραγικοκωμικό σύμπαν που είναι άμεσα αναγνωρίσιμο. Ασχολείται με την εντροπία, την απομόνωση, την αδυναμία επικοινωνίας και την αναζήτηση για αληθινό νόημα σε έναν κόσμο γεμάτο θόρυβο και ψευδείς πληροφορίες. Είναι και μυθιστόρημα μυστηρίου; Απολύτως, αρκεί να θυμάστε ότι το μυστήριο εδώ βρίσκεται στην καρδιά των πάντων.                                                                 

Θεωρείται έργο-ορόσημο της μεταμοντέρνας λογοτεχνίας στις ΗΠΑ: συνδυάζει σχέδια αμφιβολίας / απορίας, παραλογισμού, αλλοιώσεων της πραγματικότητας, πολυσύνθετων συμβόλων, και ύφος που αμφισβητεί τη σταθερότητα της νόησης και της επικοινωνίας. Θίγει θέματα όπως η παρακολούθηση / έλεγχος της πληροφορίας, η δυσκολία να ξεχωρίσει κανείς την αλήθεια από τη φαντασία ή τη θεωρία συνωμοσίας, η «παραδοξότητα» των συμβόλων που συναντώνται παντού, όπως και η κρίση νοήματος που προκαλείται από αυτό. Μορφολογικά, κάνει χρήση ενός «παιχνιδιού μέσα στο παιχνίδι»: υπάρχει θεατρικό έργο εντός του έργου που αντανακλά και ενισχύει τα θέματα της σύγκρουσης, της εξαπάτησης, της ιστορικής παρέμβασης και της λογοτεχνικής / συμβολικής διαμεσολάβησης.  Έχει μεγάλη επίδραση στις θεωρίες της ανάγνωσης, της λογοτεχνικής θεωρίας, της μεταμοντέρνας σκέψης, και γενικά στην ιδέα πως η αφήγηση δεν είναι μια καθαρά γραμμική, σταθερή κατασκευή αλλά πλέγμα σημείων, συμβόλων, τομών αμφιβολίας.

Συνεχίζει να είναι απόλυτα επίκαιρο στην εποχή του διαδικτύου και των fake news, διατηρώντας μια τεράστια ακαδημαϊκή και λαϊκή βάση αναγνωστών. Στη χώρα μας πρωτοεκδόθηκε το 1986 από τις εκδόσεις  Ύψιλον.

Διαβάστε επίσης μια κριτική παρουσίαση του Θανάση Μήνα για το συνολικό έργο του συγγραφέα και το νέο βιβλίο του

Φίλιππος Μαργαρίτης Η μούσα Ευτέρπη 1845

Το τραγούδι της Λαβίνο  (Okot p'Bitek) Είναι ένα δραματικό αφηγηματικό ποίημα, που περιγράφει πώς ο σύζυγος της Λαβίνο, ο μορφωμένος Όκολ πήρε μια άλλη σύζυγο, την Κλημεντίνα, που είναι μορφωμένη και ενεργεί σαν Ευρωπαία. Η μορφή του ποιήματος — μονόλογος, χρήση γλώσσας της κοινότητας, παραδοσιακά στοιχεία — συμβάλλει ώστε η φωνή της Λαβίνο να είναι ζωντανή, αυθεντική, να αντιπαραβάλλει το “επίκαιρο” της Δύσης με το έντονα υπαρκτό της αφρικανικής εμπειρίας.

Αν και η διγαμία του Όκολ γίνεται αποδεκτή στην κοινωνία του και από την ίδια την Λαβίνο, αυτός την αποφεύγει υπέρ της Κλημεντίνας. Ο Όκολ επίσης γοητεύεται από την κουλτούρα των Ευρωπαίων αποικιοκρατών. Ως παράδειγμα αυτού, η Λαβίνο λέει ότι ο Όκολ δεν ασχολείται πλέον ή δεν ενδιαφέρεται για τον τελετουργικό αφρικανικό χορό, αλλά προτιμά τους χορούς που εισήγαγαν οι Ευρωπαίοι άποικοι. Η Λαβίνο εκφράζει την απογοήτευσή της και τον πόνο της, βλέπει πως ο Όκολ και άλλοι με αυτούς τους δυτικούς μηχανισμούς πολιτισμού έχουν εγκαταλείψει τα έθιμα, τη γλώσσα, τις αξίες της κοινότητας, της φύσης, των οικογενειακών δεσμών. Το ποίημα υπερασπίζεται την παράδοση, και τονίζει την ομορφιά και την αξία του “αφρικανικού τρόπου ζωής”, της “αφρικανικής ψυχής” — μιας ψυχής που κινδυνεύει να χαθεί υπό το βάρος της αποικιοκρατίας και της πολιτισμικής εκδυτικοποίησης. Αυτή η απώλεια πολιτισμού είναι αυτό που ενοχλεί περισσότερο την Λαβίνο. Είναι μια εκτεταμένη έκκληση στον Όκολ να παραμείνει πιστός στα δικά του έθιμα και να εγκαταλείψει την επιθυμία του να συμπεριφέρεται σαν λευκός.                                                                       

Ήταν μια επανάσταση στην αφρικανική λογοτεχνία. Γραμμένο στην παραδοσιακή μορφή της «τραγουδιστής ποίησης» των Ατσόλι, χρησιμοποιεί άμεση, δηκτική και ζωντανή γλώσσα. Πρόκειται για ένα ισχυρό πολιτικό και πολιτισμικό μανιφέστο που αγγίζει θέματα αποικιακού πολιτισμικού εκφυλισμού, ανθρωπολογικής απώλειας, φύλου και της σύγκρουσης μεταξύ παραδοσιακών και σύγχρονων αξιών. Είναι μια φωνή από τα «κάτω», που μιλάει χωρίς φίλτρα και με ειρωνεία εναντίον της δυτικής μίμησης και της αποξένωσης των αφρικανικών ελίτ. Επέδειξε ότι η αφρικανική φωνή μπορούσε να εκφραστεί μέσα από δικές της πολιτισμικές μορφές και γλωσσικές δομές, εμπνέοντας μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων.

Γράφτηκε στα γλωσσικά του Acholi-Luo, η αγγλική μετάφραση δημοσιεύτηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα το 1966. Παραμένει ένα σημαντικό πολιτιστικό κείμενο στην Αφρική και ένα ισχυρό παράδειγμα πώς η ποίηση μπορεί να είναι όπλο κοινωνικής κριτικής.

Giannis Chainis. Untitled. 1969

Εν ψυχρώ (Τρούμαν Καπότε) Είναι ένα σημείο καμπής στη δημοσιογραφία και η γέννηση του μη μυθοπλαστικού μυθιστορήματος (non-fiction novel). Θεωρείται πρότυπο αυτού του είδους, όπου η λογοτεχνία ενώ χρησιμοποιεί τεχνικές μυθοπλασίας (πχ. εναλλαγές προσώπων, ιστορικό πλαίσιο, λεπτομέρειες, σκηνές διαλόγων) παρουσιάζει πραγματικά γεγονότα.

Βασίζεται σε αληθινή υπόθεση: τη δολοφονία της τετραμελούς οικογένειας Κλάττερ στο Kansas, τον Νοέμβριο του 1959. Οι δράστες, δυο πρώην κατάδικοι, εισβάλλουν στο σπίτι τους, τους σκοτώνουν με ψυχρότητα και χωρίς εμφανές κίνητρο, και διαφεύγουν. Ο Καπότε μετά το έγκλημα ταξιδεύει στο Kansas, παίρνει συνεντεύξεις, συγκεντρώνει πληροφορίες, παρακολουθεί τη σύλληψη των δραστών, τη δίκη και την εκτέλεσή τους. Το έργο εναλλάσσει την αφήγηση μεταξύ της καθημερινής ζωής των θυμάτων και της κοινότητας στην οποία ζουν, και της ζωής των δολοφόνων, της διαφυγής τους, των ψυχικών και κοινωνικών τους χαρακτηριστικών, καθώς και της εξέλιξης της αστυνομικής έρευνας. Η ακρίβεια της περιγραφής, η ψυχολογική διείσδυση στους χαρακτήρες των δραστών αλλά και η συμπόνοια / ηθική απορία που δημιουργείται, καθιστούν το έργο πέρα από απλό αστυνομικό, μια σπουδαία μελέτη για τη φύση της βίας, του εγκλήματος και της ανθρώπινης ψυχής.

Η λογοτεχνική του αξία έγκειται στην επιρροή του σε ένα ολόκληρο είδος γραφής. Είχε επιρροή στη δημοσιογραφία, στη λογοτεχνία και στη συνείδηση του κοινού, γιατί έφερε στο προσκήνιο θέματα που ήταν δύσκολα να αντιμετωπιστούν: το πώς η βία μπορεί να υπάρχει στην καρδιά της καθημερινής ζωής, την αθωότητα και την ανυπαρξία ευδιάκριτων ηρώων, και την ανείπωτη τραγικότητα που βιώνουν τα θύματα και οι επιζήσαντες.

Κυκλοφόρησε στα ελληνικά για πρώτη φορά το 1969, σε μετάφραση της Λένας Δοκίδου, από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος.

Ζ (Βασίλης Βασιλικός) Ένα κλασικό του πολιτικού μυθιστορήματος που βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα. Η σημασία του είναι ιστορική και πολιτική, καταγράφοντας την κλιμακούμενη κρίση της ελληνικής πολιτικής ζωής που οδήγησε στη χούντα. Η λογοτεχνική του αξία είναι αδιαχώριστη από την ιστορική του σημασία για την Ελλάδα.

Το έργο πραγματεύεται τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, βουλευτή της ΕΔΑ, στις 22 Μαΐου 1963 στη Θεσσαλονίκη. Ο Λαμπράκης είχε συμμετάσχει σε συγκέντρωση για την ειρήνη και διεθνή ύφεση, και ενώ αποχωρούσε από τη συγκέντρωση, τραυματίζεται από προπηλακιστές ακροδεξιών, και στη συνέχεια με τροχαίο με τρίκυκλο, με συνοδηγό ακροδεξιό, και πεθαίνει λίγες μέρες μετά.

Το «Ζ» δεν είναι απλώς ιστορική καταγραφή: έχει χαρακτηριστικά λογοτεχνικού ρεπορτάζ ή «φανταστικού ντοκουμέντου ενός εγκλήματος». Δηλαδή συνδυάζει στοιχεία ρεπορτάζ (προανακριτικό υλικό, μαρτυρίες, δημοσιογραφική διερεύνηση) με λογοτεχνική αφήγηση, με στόχο την αποτύπωση της ατμόσφαιρας της εποχής, της πολιτικής έντασης, της συγκίνησης και της αντίδρασης του κοινού. Ο τρόπος που γράφτηκε (με συνδυασμό δημοσιογραφικού υλικού και λογοτεχνικής φόρμας) επηρεάστηκε από το «non-fiction novel». Ο ίδιος ο Βασιλικός έχει δηλώσει ότι διάβασε το «Εν ψυχρώ» και επηρεάστηκε, γι’ αυτό επέλεξε αυτή τη φόρμα. Ο Δεσποτίδης (ιδιοκτήτης του «Θεμέλιο») κατάφερε να προμηθεύσει στον Βασιλικό όλο το απόρρητο προανακριτικό υλικό της υπόθεσης και τα συνεχή και εμπεριστατωμένα ρεπορτάζ των Γιάννη Βούλτεψη της εφημερίδας Αυγή, Γιώργου Ρωμαίου της εφημερίδας Το Βήμα και Γιώργου Μπέρτσου της εφημερίδας Ελευθερία, που τροφοδότησαν ακόμα περισσότερο το πρωταρχικό προανακριτικό υλικό.

Θεωρείται σταθμός της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επειδή εκδόθηκε αμέσως μετά τα γεγονότα, αντικατόπτριζε τη σφοδρή κοινωνική αντίδραση και έγινε σύμβολο αντίστασης. Συνέβαλε στη διεθνοποίηση της υπόθεσης Λαμπράκη και στην ευαισθητοποίηση του κοινού στην Ελλάδα κατά την περίοδο της κρίσης (και της δικτατορίας που ακολούθησε). Το βιβλίο απαγορεύτηκε το 1967 από το καθεστώς, γεγονός που δείχνει πόσο φοβόταν η χούντα την πολιτική δύναμη της λογοτεχνίας.

Πρωτοεμφανίστηκε ως συνέχειες στο περιοδικό Ταχυδρόμος και τον ίδιο χρόνο εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις «Θεμέλιο».

Ζήσε ή πέθανε (Ανν Σέξτον - 1966) Θεωρείται χαρακτηριστικό έργο της λεγόμενης confessional poetry (εξομολογητικής ποίησης), όπου ο ποιητής / η ποιήτρια μιλά πολύ άμεσα, προσωπικά, για τραύματα, ψυχική πάλη, μοναξιά, θάνατο. Η Sexton ήταν μία από τις σημαντικότερες φωνές αυτού του κινήματος.
Αποτελεί την τρίτη συλλογή ποιημάτων της, που καλύπτει την περίοδο 1962-1966, και συνδέονται πολύ στενά με θέματα προσωπικών κρίσεων, ψυχικής ασθένειας, σχέσεων με τη μητέρα και τα παιδιά της, αυτοκτονικών σκέψεων και ύπαρξης / μη ύπαρξης. Εξετάζει με πικρό χιούμορ και ειλικρίνεια τη μοναξιά, την κατάθλιψη και την αυτοκτονία, ενώ καταφέρνει να συνδυάσει προσωπικά βιώματα με καθολικά θέματα. Ορισμένα από τα γνωστότερα ποιήματα της συλλογής είναι: “Sylvia’s Death” (φόρος τιμής στη φίλη και ποιήτρια Sylvia Plath), “Wanting to Die”, “Consorting With Angels”, “And One for My Dame”.

Η συλλογή λειτουργεί όχι μόνο ως έκφραση προσωπικού πόνου αλλά και ως καθρέφτης για τα ευρύτερα θέματα. Γλωσσικά και μορφολογικά, η ποιήτρια χρησιμοποιεί συχνά απλή, καθημερινή γλώσσα αλλά με έντονη εικόνα και μεταφορές, παλλόμενα συναισθήματα, ασυνέχειες που αντανακλούν τις διακυμάνσεις της ψυχής της. Αυτό καθιστά την ανάγνωση απαιτητική αλλά και πολύ συγκινητική.

Το έργο της είναι αποκαλυπτικό και ψυχολογικά βαθύ, αλλά η επιρροή της είναι πιο εστιασμένη στη σφαίρα της αμερικανικής ποίησης και στις διαδρομές που άνοιξε για προσωπική, συχνά τραυματική, έκφραση. Σε παγκόσμια κλίμακα, η επιρροή της είναι μικρότερη. 

Γραπτά (Ζακ Λακάν) Συγκεντρώνει πολλά από τα κείμενα, διαλέξεις και άρθρα του Lacan που είχαν δημοσιευθεί μεταξύ της δεκαετίας του 1930 και του 1966. Όπως και ο Φουκώ, ο Λακάν είναι ένας θεωρητικός που άσκησε τεράστια επιρροή στη λογοτεχνική κριτική και θεωρία. Δεν είχε δημοσιεύσει κανένα έργο πριν από το 1966, και έτσι το έργο του ήταν απρόσιτο εκτός άρθρων που δημοσιεύτηκαν σε εξειδικευμένα περιοδικά και ήταν γνωστό μόνο στους ανθρώπους γύρω του, στους ψυχαναλυτές και σε όσους παρακολούθησαν τα σεμινάριά του. Χωρίζεται σε επτά ενότητες, που αποτελούνται από δύο έως πολλά κεφάλαια (συνολικά 31) στα οποία προστίθενται τρία παραρτήματα και τα ευρετήρια.

Είναι δυσνόητα, αλλά οι έννοιές του (το Πραγματικό, το Φανταστικό, το Συμβολικό, ο «άλλος») έγιναν εργαλεία για την ανάλυση λογοτεχνικών κειμένων. Η σημασία του είναι έμμεση αλλά βαθιά για τη λογοτεχνία. Περιλαμβάνουν θεμελιώδη άρθρα όπως Το Στάδιο του Καθρέφτη, Η Λειτουργία και το Πεδίο του Λόγου και της Γλώσσας στην Ψυχανάλυση, Σχετικά με ένα Προκαταρκτικό Ζήτημα για Οποιαδήποτε Πιθανή Θεραπεία της Ψύχωσης, Η Περίπτωση του Γράμματος στο Ασυνείδητο, ή η Λογική από την εποχή του Φρόιντ κ.ά. Τα κείμενα αυτά διαπραγματεύονται έννοιες όπως η επιθυμία, το ασυνείδητο, η γλώσσα, το σημείο όπου το υποκείμενο σχηματίζεται μέσα από το “Άλλο”, η καθυστέρηση και η διαφορά στη γλώσσα (η “γραμμή”, το γράμμα, το σημείον), ο συμβολικός / πραγματικός / φαντασιακός τόπος, η ψύχωση, και η δομή της ψυχανάλυσης ως πεδίο θεωρίας και πρακτικής.

Θεωρείται το κεντρικό έργο του Lacan, εκεί όπου συγκεντρώνονται πολλές από τις ιδέες που τον καθιστούν έναν από τους πιο επιδραστικούς θεωρητικούς της ψυχανάλυσης του 20ού αιώνα. Η συνεισφορά του περιλαμβάνει την εισαγωγή περίπλοκων σχέσεων γλώσσας, ασυνειδήτου, συμβόλου, καθώς και τη γλωσσολογική, φιλοσοφική, ψυχαναλυτική διάσταση των ανθρώπινων υποκειμένων. Πχ. το άρθρο Η Περίπτωση του Γράμματος στο Ασυνείδητο, ή η Λογική από την εποχή του Φρόιντ είναι σημαντικό για τη θεωρία της γλώσσας και της σημασίας της “διαφοράς” στη γλωσσική δομή.

Επηρέασε ευρύτατα το πεδίο της ψυχανάλυσης, της φιλοσοφίας (ιδιαίτερα της γλωσσολογίας, της ηθικής, της μετα-δομικής θεωρίας), της θεωρίας της τέχνης και της λογοτεχνίας, ειδικά όσον αφορά τη μορφή της γραφής, της επιθυμίας και της υποκειμενικότητας ως διαπραγματευόμενα και όχι ως δεδομένα