1972-1973: Απο το Ρίτσο στη Ριτς και από το Πίνσον στο Σογίνκα

Στο λόφο του Γουότερσιπ (Λαγούπολη) (Ρίτσαρντ Άνταμς – 1972) Ένα αριστούργημα αφήγησης, μια επική πορεία που λειτουργεί και ως συναρπαστική περιπέτεια και ως αλληγορία για την κοινωνία. Η καινοτομία βρίσκεται στη δομή του παραμυθιού και στον πλούσιο μυθοπλαστικό κόσμο.

Παρότι θεωρήθηκε αρχικά παιδικό βιβλίο λόγω της χρήσης ζώων-ηρώων, στην πραγματικότητα αποτελεί ένα βαθιά αλληγορικό μυθιστόρημα, που αγγίζει θέματα πολιτικής, κοινωνικής οργάνωσης, ελευθερίας και επιβίωσης. Η αφήγηση περιστρέφεται γύρω από μια ομάδα ανθρωπόμορφων λαγών που εγκαταλείπουν τη φωλιά τους, όταν ένα από τα μέλη τους, ο οραματιστής Φάιβερ, προαισθάνεται καταστροφή. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο θαρραλέος Χέιζελ, τους οδηγεί σε ένα μακρύ και επικίνδυνο ταξίδι αναζητώντας ένα μέρος για να ιδρύσουν μια νέα φωλιά αντιμετωπίζοντας κινδύνους και πειρασμούς. Έχει περιγραφεί ως μια αλληγορία, «καθρεφτίζοντας τους διαχρονικούς αγώνες ανάμεσα στην τυραννία και την ελευθερία, τη λογική και το τυφλό συναίσθημα και το άτομο και το εταιρικό κράτος». Στη διαδρομή συναντούν αντιξοότητες, εχθρικά ζώα και άλλα λαγουδοχωριά με αυστηρές ή καταπιεστικές κοινωνικές δομές. Το σημαντικότερο από αυτά είναι το στρατοκρατικό καθεστώς ενός τυραννικού ηγέτη που επιβάλλει την απόλυτη πειθαρχία και την υπακοή. Ο συγγραφέας βασίζεται σε κλασικά ηρωικά και περιπλανητικά θέματα αναζήτησης από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο, δημιουργώντας μια ιστορία με επικά μοτίβα. διερευνά τα θέματα των μορφών διακυβέρνησης, της μετανάστευσης, της επιβίωσης, του ηρωισμού, της ηγεσίας, της πολιτικής ευθύνης και της «δημιουργίας ενός ήρωα και μιας κοινότητας».

Το έργο διακρίνεται για την πρωτοτυπία της γλώσσας: οι λαγοί διαθέτουν δική τους μυθολογία, θρησκεία και μια γλώσσα με ιδιαίτερες λέξεις (π.χ. hrududu για τα αυτοκίνητα). Αυτή η ανθρωπομορφική προσέγγιση δεν αποσκοπεί μόνο στη γοητεία, αλλά λειτουργεί ως μέσο ενσάρκωσης μιας ολοκληρωμένης κοσμοθεωρίας, δημιουργώντας μια πλήρη, ζωντανή παράδοση.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στη διπλή του ανάγνωση: μπορεί να διαβαστεί από παιδιά ως συναρπαστικό παραμύθι περιπέτειας, αλλά και από ενήλικες ως αλληγορία πάνω στη φύση της κοινωνίας, της ηγεσίας και της πολιτικής εξουσίας. Η αίσθηση της συλλογικότητας, η σημασία της αλληλεγγύης και η αναζήτηση ενός ασφαλούς, δίκαιου τόπου αποτελούν κεντρικούς άξονες που αντηχούν διαχρονικά.

Η υποδοχή ήταν ενθουσιώδης, με το βιβλίο να γίνεται κλασικό σχεδόν αμέσως. Είναι μια βαθιά μελέτη για την ανθρώπινη κατάσταση, δοσμένη με τρόπο που ενώνει την τρυφερότητα με την πολιτική φιλοσοφία. Έτσι, δικαιωματικά κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον λογοτεχνικό κανόνα της παγκόσμιας αφήγησης. Η πρώτη ελληνική έκδοση έγινε το 1978 από τα Γράμματα

By Neuro Traveler

Τέταρτη διάσταση (Γιάννης Ρίτσος – 1972)  Η συλλογή αυτή ανήκει στην ώριμη περίοδό του ποιητή και επιδεικνύει τη χαρακτηριστική του ικανότητα να μετατρέπει τα καθημερινά αντικείμενα και στιγμιότυπα σε βαθιές πνευματικές εμπειρίες. Πρόκειται για μια συλλογή θεατροποιημένων ποιημάτων, που συνδυάζουν ποίηση, θεατρικό λόγο και εσωτερικό μονόλογο, δημιουργώντας μια νέα μορφή λογοτεχνικής έκφρασης.

Εμφανίζονται μορφές από τον αρχαίο μύθο, οι οποίες μιλούν με μια φωνή σύγχρονη, διαχρονική και βαθιά ανθρώπινη. Πρόσωπα όπως η Ισμήνη, η Ελένη, η Φαίδρα, η Χλόη ή ο Ορέστης αναλαμβάνουν τον ρόλο εξομολογητών, ανοίγοντας την ψυχή τους στον αναγνώστη με έναν λόγο δραματικό και εξαιρετικά φορτισμένο. Ο μύθος εδώ δεν λειτουργεί ως απλή αναπαράσταση· γίνεται αφορμή για να μιλήσει ο ποιητής για τον χρόνο, τη μνήμη, την ήττα, τον έρωτα και τον θάνατο.

Η "τέταρτη διάσταση" δεν είναι άλλη από την εσωτερική διάσταση της ύπαρξης, εκεί όπου τα γεγονότα και οι εμπειρίες υπερβαίνουν τον ιστορικό χρόνο και αποκτούν μεταφυσική βαρύτητα. Ο ποιητής χρησιμοποιεί τη φωνή των μυθικών ηρώων για να μιλήσει για τη δική του γενιά, για τις δοκιμασίες της ιστορίας, αλλά και για την τραγικότητα της ίδιας της ανθρώπινης ζωής. Οι σιωπές, οι υπαινιγμοί και τα καθημερινά αντικείμενα που παρεισφρέουν μέσα στις μεγάλες αφηγήσεις μετατρέπουν το ποίημα σε τόπο όπου το μυθικό και το καθημερινό συνυπάρχουν. Δημιουργεί ένα είδος "ποιητικού θεάτρου", που βρίσκεται ανάμεσα στον μονόλογο και την τραγωδία. Η γλώσσα του, λιτή και φορτισμένη, αναδεικνύει την ένταση των συναισθημάτων και φέρνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με τις πιο θεμελιώδεις υπαρξιακές αγωνίες. Η χρήση του μύθου, όχι ως επανάληψη αλλά ως ερμηνεία και αναδημιουργία, τον καθιστά έναν από τους πιο πρωτότυπους ποιητές του 20ού αιώνα.

Έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες καθώς δείχνει τη μετάβαση της ελληνικής ποίησης από τον κοινωνικό ρεαλισμό σε μια βαθύτερη, υπαρξιακή διάσταση, όπου η Ιστορία συνδέεται με τον μύθο και η ατομική εμπειρία με τη συλλογική μνήμη. Ο Ρίτσος το θεωρούσε ως «μια σύνοψη όλων των άλλων βιβλίων» του, όχι μόνο πολιτικό, αλλά ένα βιβλίο που εξυψώνει την πολιτική, το αντίκτυπο, τις επιπλοκές και τον αγώνα στη σφαίρα της ποίησης. Μιλά για τη φθορά και την ανάμνηση, την τρέλα και τη γενναιότητα, το φύλο και το έρωτα, τον άνθρωπο αλλά και τον Ιστορικό χρόνο. "Τὸ ξέρω πὼς καθένας μοναχὸς πορεύεται στὸν ἔρωτα, μοναχὸς στὴ δόξα καὶ στὸ θάνατο. Τὸ ξέρω. Τὸ δοκίμασα. Δὲν ὠφελεῖ. Ἄφησέ με νἄρθω μαζί σου". (από τη Σονάτα του Σεληνόφωτος)

Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλοι μελετητές τονίζουν πως το έργο μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα στα σπουδαιότερα επιτεύγματα της παγκόσμιας δραματικής ποίησης. Με αυτή τη συλλογή, ο Ρίτσος δεν μιλά απλώς για τον άνθρωπο· γίνεται ο ίδιος η φωνή της τραγικής ανθρώπινης συνθήκης. Η πρώτη έκδοση έγινε από το Κέδρο.                                                           

Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας (Τόμας Πίνσον - 1973) Ένα από τα πιο φιλόδοξα, πολύπλοκα και αινιγματικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη λογοτεχνική σκηνή. Είναι τόσο τρελό, τρομακτικό και ευανάγνωστο που αν αρχίσεις να το διαβάζεις δεν θες να σταματήσεις. Είναι περίφημο για την πυκνή, πολυφωνική αφήγηση, το πλήθος χαρακτήρων και τις συνεχείς εναλλαγές ύφους, που το καθιστούν δύσκολο αλλά εξαιρετικά γοητευτικό.

Η πλοκή εκτυλίσσεται κυρίως κατά τα τελευταία χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και αμέσως μετά, με επίκεντρο την Ευρώπη. Στην καρδιά του έργου βρίσκεται η ανάπτυξη και χρήση των γερμανικών πυραύλων V-2, οι οποίοι αποτελούν τεχνολογικό θαύμα αλλά και σύμβολο τρόμου. Ο πρωταγωνιστής, Τάιρον, αξιωματικός του αμερικανικού στρατού, παρουσιάζει ένα ιδιότυπο "συγχρονισμό": οι ερωτικές του περιπέτειες φαίνεται να συμπίπτουν γεωγραφικά με τα σημεία όπου πλήττουν οι πύραυλοι. Μπορούν οι στύσεις του να προβλέψουν την τυχαία κατανομή των παραγόντων θανάτου; Αυτή η ιδιορρυθμία οδηγεί σε μια παράξενη έρευνα που τον βυθίζει σε ένα δίκτυο από μυστικές υπηρεσίες, παρανοϊκές θεωρίες συνωμοσίας, σεξουαλικές εμμονές και επιστημονικά πειράματα.

Η αφήγηση του Πίνσον αποδομεί την παραδοσιακή μυθιστορηματική γραφή. Αντί για γραμμική ιστορία, έχουμε ένα χάος από θραύσματα: τραγούδια, επιστημονικές αναλύσεις, παρωδίες δημοφιλών ειδών, παραληρηματικούς διαλόγους, ακόμα και στοιχεία καρτουνίστικης φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πολυεπίπεδο κείμενο, όπου η ιστορία, η επιστήμη, η σεξουαλικότητα και η πολιτική ανακατεύονται σε ένα συνεχές παιχνίδι σημείων και συμβόλων. Η γλώσσα είναι πυκνή, εύθραυστη και συνεχώς μετασχηματιζόμενη. Θέτει κρίσιμα ερωτήματα για τη σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία, την εξουσία και την ανθρώπινη ελευθερία. Ο πύραυλος V-2, πέρα από πολεμικό όπλο, γίνεται μεταφορά για την πορεία της Δύσης προς μια κοινωνία όπου η επιστήμη και η τεχνολογία λειτουργούν ως μέσα ελέγχου και καταπίεσης. Η "βαρύτητα" του τίτλου υποδηλώνει όχι μόνο τη φυσική δύναμη αλλά και τη μοιραία έλξη του ανθρώπου προς την καταστροφή. Επικεντρώνεται στη σχέση εξουσίας, τεχνολογίας και θανάτου. Εξετάζει πώς η επιστήμη, ο πολιτικός μηχανισμός και οι ψυχοπαθολογικές εμμονές συγκεντρώνονται στην καταστροφή. Είναι μια μελέτη για την εντροπία, τον κανιβαλισμό του πολιτισμού και την αναζήτηση νοήματος σε έναν παράλογο κόσμο.

Θεωρείται αριστούργημα του μεταμοντερνισμού. Είναι ένα κείμενο-πρόκληση, που αναδεικνύει τη λογοτεχνία ως πεδίο πειραματισμού, υπερβολής και διαρκούς αμφισβήτησης. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο επιδραστικά έργα της παγκόσμιας μεταπολεμικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για έργο που δεν "αφομοιώνεται" εύκολα, αλλά ανοίγει στον αναγνώστη ένα σύμπαν όπου η Ιστορία και η φαντασία συνυφαίνονται με τρόπο μοναδικό. Διαβάστε όμως και αυτό του Θ.Μήνα  και αυτό του Andrew Katzenstein

Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ (Αλεξάντρ Σολζενίτσιν – 1973) Το τρίτομο έργο-μαρτυρία που αποκάλυψε σε όλο τον κόσμο τη σκληρή πραγματικότητα των στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας (Γκουλάγκ), καταρρίπτοντας την προπαγανδιστική εικόνα της ΕΣΣΔ εκδόθηκε στο Παρίσι.

Ο Σολζενίτσιν, ο ίδιος κρατούμενος επί σειρά ετών, συγκέντρωσε μέσα από προσωπικές εμπειρίες, συνεντεύξεις και μαρτυρίες χιλιάδων πρώην κρατουμένων ένα τεράστιο υλικό, το οποίο οργάνωσε με τη μορφή ιστορικής αφήγησης, λογοτεχνικού χρονικού και φιλοσοφικού στοχασμού. Ο τίτλος "Αρχιπέλαγος" παραπέμπει μεταφορικά στο σύμπλεγμα στρατοπέδων που απλωνόταν σε όλη τη Σοβιετική Ένωση, σαν αλυσίδα νησιών, δημιουργώντας έναν παράλληλο κόσμο τρόμου και εξαθλίωσης.

Το περιεχόμενο του έργου περιλαμβάνει: την περιγραφή των συλλήψεων και των ανακρίσεων, όπου η ψυχολογική και σωματική βία συνδυάζονταν με τη γραφειοκρατική αυθαιρεσία, την καθημερινή ζωή των κρατουμένων στα στρατόπεδα, με απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, πείνα, καταναγκαστική εργασία και συνεχή φόβο, τον μηχανισμό της καταστολής, που βασιζόταν στην απόλυτη υπακοή, τον φόβο και την αποξένωση και φιλοσοφικές και ηθικές αναζητήσεις γύρω από την ανθρώπινη αντοχή, την ελευθερία, την αλήθεια και την αξιοπρέπεια.

Το έργο υπερβαίνει την απλή ιστορική μαρτυρία. Ο Σολζενίτσιν δεν περιορίζεται στη δημοσιογραφική περιγραφή· χρησιμοποιεί λογοτεχνικές τεχνικές, ειρωνεία, παραβολές και δραματικές εικόνες για να αναδείξει το βάθος της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν είναι απλώς μια αφήγηση για τα εγκλήματα του σταλινισμού, είναι ένα βιβλίο για τα όρια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την ανάγκη της αλήθειας απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχισμού. Σήμερα θεωρείται μνημείο της μαρτυρικής λογοτεχνίας, στο ίδιο επίπεδο με έργα όπως το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι. Η γραφή του είναι ταυτόχρονα ρεαλιστική και στοχαστική, γεγονός που καθιστά το έργο μοναδικό.

Είναι μια ολοκληρωμένη μελέτη για το κακό, όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως γραφειοκρατικό και καθημερινό σύστημα. Εξετάζει πώς η τυραννία λειτουργεί και πώς ο άνθρωπος επιβιώνει (ή όχι) υπό απόλυτη καταπίεση. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Παπαζήση σχετικά γρήγορα (1974).

Diving into the Wreck (Αντριέν Ριτς - 1973) Η συλλογή ποιημάτων σηματοδοτεί την πλήρη ωρίμανση της φωνής της Rich ως ποιήτριας που συνδυάζει προσωπικό βίωμα, πολιτική στράτευση και λυρική δύναμη.

Ο τίτλος - ποίημα, Diving into the Wreck, αποτελεί εμβληματικό κείμενο της φεμινιστικής λογοτεχνίας. Η ποιήτρια χρησιμοποιεί την εικόνα μιας καταδύτριας που βουτά στα ερείπια ενός ναυαγίου για να ανακαλύψει όχι μόνο την ιστορία που έχει βυθιστεί αλλά και τον εαυτό της. Το "ναυάγιο" γίνεται μεταφορά για την πατριαρχική κοινωνία, την καταπίεση και τις αφηγήσεις που έχουν αποκρύψει ή διαστρεβλώσει τις γυναικείες εμπειρίες. Η κατάδυση δεν είναι μόνο εξερεύνηση, αλλά και πράξη ανασκαφής, αποκάλυψης και αναγέννησης. Η συλλογή, όμως, δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο ποίημα. Περιλαμβάνει μια σειρά από κείμενα που ερευνούν τη σεξουαλικότητα, την ταυτότητα, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την πολιτική βία. Η Rich, η οποία ήδη από τη δεκαετία του 1960 είχε στραφεί σε πιο ριζοσπαστική ποίηση, εδώ απορρίπτει τις παραδοσιακές μορφές και πειραματίζεται με ελεύθερο στίχο, θραυσματικές εικόνες και μια έντονα προσωπική αλλά ταυτόχρονα συλλογική φωνή. Το έργο της είναι ιδιαίτερα σημαντικό γιατί γεφυρώνει το ατομικό με το πολιτικό. Δεν μιλά μόνο για την προσωπική εμπειρία της γυναίκας ποιήτριας, δίνει λόγο σε μια ολόκληρη γενιά γυναικών που διεκδικούν χώρο στον δημόσιο λόγο και στην ιστορία. Επικεντρώνεται στην αναψηλάφηση της ιστορίας, στην αναζήτηση μιας "κατεστραμμένης" ταυτότητας κάτω από τις πατριαρχικές αφηγήσεις, και στη δημιουργία νέων τρόπων αγάπης και κοινότητας. Η γραφή της συνδέεται με τα κινήματα της δεκαετίας του 1970: τον φεμινισμό, τα κινήματα για τα πολιτικά δικαιώματα και τον αγώνα κατά του πολέμου του Βιετνάμ.

Η λογοτεχνική σημασία της συλλογής είναι διττή. Από τη μία, προσφέρει μια βαθιά ποιητική εμπειρία, με πλούσια εικόνα και μεταφορική δύναμη. Από την άλλη, λειτουργεί ως πολιτικό μανιφέστο, δείχνοντας πως η ποίηση μπορεί να είναι όπλο κριτικής και αλλαγής. Καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στην αισθητική αξία και την πολιτική παρέμβαση, δημιουργώντας έναν λόγο που παραμένει ζωντανός και σήμερα. Η γλώσσα είναι λιτή αλλά φορτισμένη, συνδυάζοντας τον προσωπικό στοχασμό με την πολιτική διάσταση. Η Rich με το έργο αυτό απορρίπτει τον πατριαρχικό λόγο και διεκδικεί μια νέα, απελευθερωμένη φωνή για τις γυναίκες. Μας θυμίζει ότι η ποίηση μπορεί να είναι ταυτόχρονα εξερεύνηση του εσωτερικού κόσμου και πράξη αντίστασης απέναντι στις δομές καταπίεσης.

Στην Ελλάδα, αν και η Rich δεν έχει εκδοθεί σε αυτόνομο τόμο, μεμονωμένα ποιήματά της έχουν ανθολογηθεί, ιδίως το "Κατάδυση στο Ναυάγιο", το οποίο θεωρείται σύμβολο της φεμινιστικής γραμματείας και έχει επηρεάσει και την ελληνική ποιητική παραγωγή.

Η εποχή της ανομίας (Ουόλε Σογίνκα - 1973) Είναι ένα έργο-μαρτυρία, γραμμένο μέσα από τις φυλακές όπου ο συγγραφέας κρατήθηκε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου στη Νιγηρία (1967–1970). Αν και πρωτοκυκλοφόρησε το 1972 στην Αγγλία, έγινε ευρύτερα γνωστό το 1973 και λειτούργησε ως καίρια καταγγελία των αυταρχικών καθεστώτων της Αφρικής, αλλά και γενικότερα της παγκόσμιας πολιτικής βίας.

Το βιβλίο είναι ένα κράμα ημερολογίου, πολιτικού δοκιμίου, προσωπικής εξομολόγησης και φιλοσοφικού στοχασμού. Πρόκειται για ένα πολύπλοκο, συμβολικό και μυθικό μυθιστόρημα. Ο Σογίνκα συνδυάζει μια ρεαλιστική αφήγηση για τη διαφθορά και τη βία στη μετα-αποικιακή Νιγηρία με στοιχεία από την κλασική μυθολογία (ειδικά του Ορφέα) και πυκνή ποιητική γλώσσα. Εξετάζει τη σύγκρουση μεταξύ ατομικής ηθικής και συλλογικής τρέλας, την αναζήτηση για τάξη ("cosmos") μέσα στο χάος ("anomy"), και τον ρόλο του καλλιτέχνη / προφήτη σε μια ταραχώδη κοινωνία. Δεν είναι ένα απλό πολιτικό μυθιστόρημα, αλλά μια λυρική και φιλοσοφική μελέτη. Ο Soyinka καταγράφει τις εμπειρίες του από την απομόνωση, την ψυχολογική πίεση και την απειλή της βίας. Παράλληλα, όμως, αναστοχάζεται θεμελιώδη ζητήματα: τη φύση της ελευθερίας, την ηθική ευθύνη του διανοούμενου, τη βία ως εργαλείο εξουσίας και την ανάγκη αντίστασης απέναντι στην καταπίεση. Η "ανομία" του τίτλου παραπέμπει στην κατάρρευση κάθε ηθικού και πολιτικού πλαισίου μέσα σε συνθήκες εμφυλίου και δικτατορίας. Η εμπειρία της φυλακής γίνεται αφορμή για μια βαθύτερη ανάλυση της σχέσης εξουσίας και ατόμου, καθώς και του ρόλου που καλείται να παίξει ο διανοούμενος: όχι απλώς παρατηρητής, αλλά ενεργός μάρτυρας και αντιστασιακός.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στον συνδυασμό μαρτυρίας και στοχασμού. Ο Soyinka δεν γράφει με ρεαλιστική ωμότητα μόνο αλλά επιστρατεύει την ποιητική του δύναμη, τη γλώσσα γεμάτη συμβολισμούς και παραβολές, που προσδίδουν στο κείμενο μια διάσταση σχεδόν μυθική. Έτσι, το προσωπικό του βίωμα ξεπερνά τα όρια της Νιγηρίας και γίνεται πανανθρώπινο σχόλιο πάνω στη βία και την ανελευθερία. Το έργο αυτό, σε συνδυασμό με το θεατρικό και ποιητικό του έργο, οδήγησε στην απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1986 — ήταν ο πρώτος Αφρικανός συγγραφέας που τιμήθηκε με αυτό. Το βιβλίο έγινε επίσης σημείο αναφοράς για τα κινήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλο τον κόσμο. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ισχυρά κείμενα που αναδεικνύουν την ευθύνη της γραφής απέναντι στην Ιστορία. Δεν είναι μόνο μαρτυρία εγκλεισμού, είναι διακήρυξη πίστης στη δύναμη της αλήθειας και της ελευθερίας.

Η ελληνική έκδοση από το Καστανιώτη το 1997 επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να γνωρίσει έναν συγγραφέα που συνδυάζει την καλλιτεχνική δημιουργία με την πολιτική δράση. Η ανάγνωσή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στο ελληνικό πλαίσιο, καθώς η εμπειρία της δικτατορίας είχε αφήσει ακόμα νωπά τα ίχνη της.

Πινακοθήκη Τέχνης Buronzu. Η μούσα της αφύπνισης

Ο Πανταλεόν και οι επισκέπτριες (Μάριο Βάργκας Λιόσα – 1973) Από τα πιο αστεία και προσιτά βιβλία του Λιόσα. Είναι μια δαιμονικά καλογραμμένη σάτιρα του στρατιωτικού μηχανισμού και της γραφειοκρατίας. Η λογοτεχνική του αξία έγκειται στην εξαιρετική δομή της πλοκής και στον τόσο εύστοχο χιούμορ. Θεωρείται εξαιρετικό δείγμα του ιδιαίτερου ύφους του συγγραφέα, που συνδυάζει τον σατιρικό ρεαλισμό με την κοινωνικοπολιτική κριτική.

Βασίζεται σε γεγονότα, που επαλήθευσε το 1958 και το 1962 όταν ταξίδεψε στην περουβιανή ζούγκλα. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον Πανταλεόν Παντοχά, έναν στρατιωτικό γνωστό για την αυστηρή πειθαρχία, την οργάνωση και την προσήλωσή του στο καθήκον. Ο στρατός του Περού τον αναθέτει σε μια αποστολή εξαιρετικά παράδοξη: να δημιουργήσει μια "υπηρεσία επισκεπτριών" - στην ουσία, ένα επίσημο δίκτυο πορνείας για να ικανοποιούνται οι σεξουαλικές ανάγκες των στρατιωτών που υπηρετούν στις απομονωμένες περιοχές του Αμαζονίου. Ο Πανταλεόν, με στρατιωτική μεθοδικότητα, οργανώνει το εγχείρημα σαν επιχείρηση υψηλής σημασίας. Καταρτίζει κανονισμούς, φροντίζει για την "ποιότητα" και την πειθαρχία των επισκεπτριών, δημιουργεί μια αυστηρά γραφειοκρατική δομή. Σταδιακά, όμως, το σχέδιο ξεφεύγει από τον έλεγχό του. Το σύστημα, που αρχικά παρουσιάζεται ως "πρακτική λύση", αποκαλύπτει την υποκρισία, τη διαφθορά και την απανθρωπιά της εξουσίας.

Το μυθιστόρημα λειτουργεί ως σάτιρα απέναντι στη στρατιωτική νοοτροπία, τη γραφειοκρατία και την εξουσία που επιχειρεί να ελέγξει κάθε πτυχή της ζωής. Η επιμονή του Πανταλεόν στη λεπτομέρεια και η "στρατιωτικοποίηση" ακόμα και της πιο ιδιωτικής διάστασης της ανθρώπινης ύπαρξης, τονίζουν το παράλογο της κατάστασης. Παράλληλα, ο συγγραφέας φωτίζει τις κοινωνικές ανισότητες, τη θέση της γυναίκας, αλλά και την αντιφατική σχέση ανάμεσα στον καθωσπρεπισμό και τη διαφθορά. Αφηγηματικά, το έργο είναι πολυφωνικό και πειραματικό. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εναλλαγές ειδών (στρατιωτικές αναφορές, επίσημα έγγραφα, ραδιοφωνικές εκπομπές, εσωτερικούς διαλόγους), δημιουργώντας ένα μωσαϊκό που αναδεικνύει την αλήθεια μέσα από την ειρωνεία και την αποσπασματικότητα. Το χιούμορ και η ειρωνεία αποτελούν βασικά εργαλεία, χωρίς όμως να ακυρώνουν τη σοβαρότητα της κοινωνικής κριτικής.

Δεν είναι μόνο ένα σατιρικό αφήγημα για έναν στρατιωτικό που μετατρέπει την πορνεία σε "επιχείρηση". Είναι μια διεισδυτική ματιά στις αντιφάσεις της εξουσίας και της κοινωνίας, μια σπουδή πάνω στο πώς ο άνθρωπος γίνεται όργανο ενός μηχανισμού που ξεπερνά την ηθική και το μέτρο. Το έργο από τη μια, αποδεικνύει τη δεξιοτεχνία του συγγραφέα στην αφήγηση, την ικανότητά του να μετατρέπει μια παράδοξη υπόθεση σε όχημα κοινωνικοπολιτικής ανάλυσης. Από την άλλη, αποτελεί δείγμα της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας της δεκαετίας του 1970, που, μέσα από τον "μαγικό ρεαλισμό" ή τον σατιρικό ρεαλισμό, ανέδειξε τα προβλήματα της ηπείρου: στρατιωτικά καθεστώτα, κοινωνικές ανισότητες, διαφθορά.

Η ελληνική έκδοση από το Καστανιώτη το 1996 σύστησε στο ελληνικό κοινό μια από τις πιο παιγνιώδεις και ταυτόχρονα καυστικές πλευρές του Βάργκας Λιόσα.