1990-1991: Από τον 'Μεγάλο Ανατολικό" στις "Τρεις κόρες της Κίνας"

ChatGPT Image

Ο Μεγάλος Ανατολικός (Ανδρέας Εμπειρίκος, 1990-1992) Δεν είναι απλώς μυθιστόρημα·, είναι ένα κοσμοείδωλο, μια ποιητική προφητεία για την απελευθέρωση του ανθρώπου. Είναι το όραμα του Εμπειρίκου για έναν κόσμο όπου ο Έρωτας, η Ελευθερία και η Ποίηση κυριαρχούν πάνω στην Καταπίεση, τον Φόβο και τη Μοναξιά. Περιγραφόμενο ως το «έργο ζωής» του συγγραφέα και ως το πιο τολμηρό ελληνικό μυθιστόρημα, έχει γίνει δεκτό με αχαλίνωτο ενθουσιασμό και σκληρή κριτική. Είναι το μεγαλύτερο νεοελληνικό μυθιστόρημα, περιλαμβάνει στην τελική του μορφή πέντε μέρη και εκτείνεται σε πάνω από εκατό κεφάλαια. Η συγγραφή του διήρκεσε από το 1945 έως το 1951, αν και ο συγγραφέας συνέχισε να εργάζεται πάνω στο έργο μέχρι που η τελική του έκδοση τυποποιήθηκε γύρω στο 1970. Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά σε οκτώ τόμους, δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα.

Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται στο παρθενικό ταξίδι του βρετανικού υπερωκεάνιου «Great Eastern» που απέπλευσε από το Λίβερπουλ της Αγγλίας προς τις Ηνωμένες Πολιτείες τον Μάιο του 1867. Επιβάτες διαφόρων κοινωνικών υποβάθρων και εθνικοτήτων ξεκινούν ένα δεκαήμερο ταξίδι στον Ατλαντικό, κατά το οποίο εγκαταλείπουν όλες τις ηθικές τους προδιαθέσεις και κάθε αίσθηση ηθικού περιορισμού. Ο Εμπειρίκος, χρησιμοποιώντας το ταξίδι ως μεταφορά, δημιουργεί έναν χώρο όπου καταργούνται οι συμβάσεις, οι απαγορεύσεις και τα όρια της αστικής ηθικής. Το πλοίο μετατρέπεται σε έναν παράδεισο του ερωτισμού, της ελευθερίας, της ψυχικής και σωματικής πληρότητας, όπου ο έρωτας βιώνεται σε όλες του τις μορφές — ετεροφυλόφιλες, ομοφυλόφιλες, παιδικές, πολυσυντροφικές — χωρίς ενοχή ή καταναγκασμό. Ο ρόλος του Έλληνα ποιητή Ανδρέα Σπερχή, ενός από τους λίγους Έλληνες χαρακτήρες στο πλοίο, αναγνωρίζεται κατά γενική ομολογία ως εν μέρει αυτοβιογραφικός. Η ακόλαστη φύση του και το έντονα ερωτικό του περιεχόμενο προκάλεσαν αντιδράσεις, επιτρέποντάς του να συγκριθεί με άλλα γνωστά έργα ερωτικής λογοτεχνίας, όπως του Μαρκησίου ντε Σαντ.

Το κείμενο είναι γραμμένο κυρίως στην ελληνική καθαρεύουσα του τέλους του 19ου αιώνα, αν και περιλαμβάνει και άλλα γλωσσικά στυλ. Το όραμα μίας ερωτικής και πολιτικής ουτοπίας του Εμπειρίκου, θεωρώντας πως συνυπάρχουν το ποιητικό και πολιτικό πρόγραμμα με το στοχαστικό δοκίμιο και το «μεσσιανικό όραμα για μια μέλλουσα ανθρωπότητα», με σκοπό την πραγμάτωση μιας «ουτοπίας», που κατά τον Ελύτη είναι «ανώτερη του πλέον ευφάνταστου Φουριέ» και στην οποία ο κόσμος θα μετασχηματιστεί σε μία νέα Εδέμ, μια «ιμερική πολιτεία του πανελεύθερου έρωτα, χωρίς εκμετάλλευση και χωρίς τάξεις». Κατά τον Ελύτη, ο Εμπειρίκος κατορθώνει να μετατρέψει με τα ίδια υλικά, την «ακατονόμαστη Κόλαση» του ντε Σαντ σε έναν «επί γης Παράδεισο». Επίσης κατά τον ίδιο: η απώτερη αξία του Μεγάλου Ανατολικού βρίσκεται έξω από τα περιγραφόμενα γεγονότα, ειδικότερα στην «παναγαθοσύνη του ποιητή που διαχέεται επάνω στους χαρακτήρες και στις πράξεις και εκπέμπεται αδιάκοπα στον αναγνώστη σαν ένα είδος ευλογίας», επισημαίνοντας παράλληλα πως το έργο «ναυπηγήθηκε με τα υλικά του ψυχαναλυτή στις δεξαμενές ενός οραματιστή και προφήτη».

Η αφηγηματική τεχνική του Εμπειρίκου είναι πολυεπίπεδη και συχνά αποσπασματική. Δεν υπάρχει μια ενιαία πλοκή με την παραδοσιακή έννοια· αντίθετα, το έργο οργανώνεται γύρω από διαδοχικά επεισόδια, περιγραφές και ονειρικές σκηνές. Ο συγγραφέας υιοθετεί τον ελεύθερο συνειρμό της υπερρεαλιστικής γραφής, όπου η λογική και η χρονολογική ακολουθία υποχωρούν μπροστά στην εσωτερική ροή της φαντασίας. Ο «Μεγάλος Ανατολικός» είναι ένα κείμενο χωρίς «λογοκρισία» του ασυνείδητου - πρόκειται για μια ψυχαναλυτική ουτοπία, στην οποία οι επιθυμίες, οι φαντασιώσεις και τα όνειρα εκδηλώνονται ανοιχτά, μετατρέποντας την ερωτική πράξη σε μέσο αυτογνωσίας και καθολικής συμφιλίωσης.

Από λογοτεχνικής άποψης, το έργο είναι κορυφαίο δείγμα υπερρεαλισμού στην Ελλάδα. Η γλώσσα του Εμπειρίκου είναι πλούσια, ποιητική, αρχαιοπρεπής και ταυτόχρονα τολμηρά νεωτερική, γεμάτη νεολογισμούς, λυρικές εξάρσεις, ασύνδετες εικόνες και συμβολικές αναφορές. Ο συγγραφέας αντλεί από τη γαλλική υπερρεαλιστική παράδοση (Μπρετόν, Ελυάρ), αλλά προσδίδει στο έργο του μια ελληνική διάσταση, ενσωματώνοντας στοιχεία από τη ναυτική ζωή, την αρχαία μυθολογία, τη βυζαντινή παράδοση και το δημοτικό τραγούδι. Ο λόγος του δεν είναι ποτέ απλώς αισθησιακός - είναι λειτουργικός, τελετουργικός, σαν προσευχή προς τον Έρωτα.

Η θεματική του έργου ξεπερνά τον ερωτισμό με τη στενή έννοια, ο Εμπειρίκος οραματίζεται την απελευθέρωση του ανθρώπου από κάθε μορφή καταπίεσης - κοινωνική, θρησκευτική, ψυχολογική. Στον «Μεγάλο Ανατολικό» ο έρωτας γίνεται σύμβολο της ελευθερίας και της ενότητας: ενότητας των φύλων, των κοινωνικών τάξεων, των εθνών. Όλοι οι επιβάτες, μέσα από την εμπειρία της σωματικής και ψυχικής επαφής, ανυψώνονται σε μια κοσμική αδελφότητα όπου κυριαρχεί η χαρά, η ομορφιά και η αγάπη. Το ταξίδι του πλοίου μετατρέπεται έτσι σε μια μυσταγωγία, ένα συμβολικό ταξίδι προς την Εδέμ, προς έναν κόσμο εξαγνισμένο από τη βία και την ενοχή.

Είναι όχι μόνο το μνημειώδες έργο του Εμπειρίκου, αλλά και μια ουτοπία της αγάπης και της επιθυμίας, ένα ποιητικό μανιφέστο για την απελευθέρωση του ανθρώπινου πνεύματος. Παρότι για πολλούς θεωρήθηκε προκλητικός ή ακόμη και σκανδαλώδης, σήμερα αναγνωρίζεται ως μια από τις πιο σημαντικές και πρωτότυπες συνεισφορές της ελληνικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα - ένα έργο που, όπως και το ίδιο του το πλοίο, συνεχίζει να ταξιδεύει πέρα από τα όρια της εποχής και της λογοτεχνίας

Οι βασικοί δημιουργικοί άξονες του έργου είναι:

Το Ταξίδι - Το ταξίδι του πλοίου από το Λίβερπουλ στη Νέα Υόρκη λειτουργεί ως αλληγορία της μετάβασης από τον παλαιό, καταπιεστικό κόσμο σε έναν νέο, ελεύθερο και αρμονικό. Το πλοίο συγκεντρώνει ανθρώπους όλων των τάξεων και εθνών, συμβολίζοντας την παγκοσμιότητα και την ενότητα του ανθρώπινου είδους. Το ταξίδι είναι και εσωτερικό – μια ψυχολογική, ερωτική και πνευματική περιπλάνηση προς τη λύτρωση και την αυτογνωσία.

Ο Έρωτας – Η κινητήρια δύναμη του έργου. Παρουσιάζεται πολύμορφος και χωρίς ταμπού: ετεροφυλικός, ομόφυλος, πολυερωτικός, ακόμη και παιδικός, πάντα ως πράξη καθαρής επικοινωνίας και ενότητας. Ο ερωτισμός θεωρείται φυσική και ιερή έκφραση της ψυχής. Λειτουργεί ως μέσο αναγέννησης, λύτρωσης και ένωσης όλων των αντιθέτων: σώμα–πνεύμα, άνδρας–γυναίκα, άτομο–σύνολο.

Η Ουτοπία της Ελευθερίας - Το πλοίο γίνεται ουτοπικός χώρος χωρίς κοινωνικές ιεραρχίες, νόμους ή ενοχές. Ο Εμπειρίκος οραματίζεται έναν κόσμο όπου η αγάπη και η χαρά έχουν αντικαταστήσει τη βία και την ενοχή. Η ουτοπία δεν είναι στατική: είναι εν εξελίξει, μια συνεχής διαδικασία αυτογνωσίας και δημιουργίας. Ο άνθρωπος εδώ παρουσιάζεται ως θεϊκό ον, ικανό να υπερβεί τα όρια της ύλης και να ζήσει σε πλήρη αρμονία με τη φύση και το σύμπαν.

Η Θάλασσα - Είναι σύμβολο του ασυνείδητου, του άπειρου και της ελευθερίας. Το πλοίο, ως κινούμενος μικρόκοσμος, λειτουργεί σαν εργαστήρι μεταμόρφωσης. Εκεί συντελείται η αλχημική μεταμόρφωση του ανθρώπου: από το δεσμευμένο ον της καθημερινότητας στο ελεύθερο ον του ονείρου. Η θαλάσσια περιπέτεια αντηχεί αρχαίους μύθους (Οδυσσέας, Αργοναύτες), συνδέοντας τον υπερρεαλισμό με την ελληνική μυθολογική παράδοση.

Η Γλώσσα και το Ύφος - Χρησιμοποιεί μια υπερχειλίζουσα, ρυθμική, ποιητική γλώσσα, γεμάτη λεκτικούς νεολογισμούς και απροσδόκητες εικόνες. Ο λόγος έχει τελετουργικό χαρακτήρα – μοιάζει με ύμνο ή προσευχή προς τον Έρωτα και τη Ζωή. Η γλωσσική πλημμύρα αντικατοπτρίζει τη ροή του ασυνείδητου, τον ελεύθερο συνειρμό και την υπερρεαλιστική πίστη στη δύναμη του λόγου να δημιουργεί πραγματικότητα. Ο συγγραφέας καταργεί τα όρια ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία, το έργο του είναι ταυτόχρονα αφήγημα, ποίημα και μανιφέστο.

Η Ψυχαναλυτική και Φιλοσοφική Διάσταση - Ο Εμπειρίκος, ψυχαναλυτής ο ίδιος, μεταφέρει στο έργο τις φροϋδικές και υπερρεαλιστικές αντιλήψεις, ότι η καταπίεση της επιθυμίας οδηγεί στη δυστυχία και η απελευθέρωσή της οδηγεί στη χαρά και στη δημιουργία. Το έργο προβάλλει μια νέα ηθική: η ηδονή δεν είναι αμαρτία, αλλά μορφή γνώσης. Η φιλοσοφική του βάση είναι ανθρωπιστική και αισιόδοξη, πίστη στην εσωτερική καλοσύνη και δύναμη του ανθρώπου.

ΕΛΣ-Η-χρυσή-εποχή-φωτό-Β. Κεχαγιάς

Η Καθολική Ενότητα - Ο Εμπειρίκος πιστεύει πως μέσα από την αγάπη και τη φαντασία ο άνθρωπος μπορεί να υπερβεί κάθε διαχωρισμό, φύλου, σώματος / νοοτροπίας, ύλης / άυλου, παρόντος / αιωνιότητας. Το έργο είναι μια λειτουργία καθολικής ενότητας, όπου το άτομο ταυτίζεται με το σύμπαν.

Ο Μεγάλος Ανατολικός αποτελεί όχι μόνο το κορύφωμα της δημιουργίας του Ανδρέα Εμπειρίκου, αλλά και μια πνευματική διακήρυξη για τον άνθρωπο και την ελευθερία του. Στο έργο αυτό, ο συγγραφέας δεν επιδιώκει απλώς να προκαλέσει ή να σκανδαλίσει, επιδιώκει να θεραπεύσει. Μέσα από την απελευθέρωση του έρωτα και της φαντασίας, επιχειρεί να επανασυνδέσει τον άνθρωπο με την πρωταρχική του αθωότητα, πριν από τους περιορισμούς της κοινωνίας και της ηθικής. Το πλοίο γίνεται σύμβολο ενός κόσμου που θα μπορούσε να υπάρξει, όπου η ηδονή και η αγάπη δεν είναι ενοχές αλλά τρόποι γνώσης. Ο Εμπειρίκος, με τόλμη και πίστη, μας υπενθυμίζει πως ο έρωτας και η ποίηση είναι οι ύψιστες μορφές της ανθρώπινης ελευθερίας

Αγριόκυκνοι: τρεις κόρες της Κίνας (Γιούνγκ Τσανγκ – 1991) Μια συναρπαστική καταγραφή της ιστορικής δυναμικής της κοινωνίας της Κίνας τον ΧΧ αιώνα, ένα ασυνήθιστο παράθυρο γυναικείας εμπειρίας στον σύγχρονο κόσμο και μια εμπνευσμένη ιστορία θάρρους και αγάπης. Η ιστορία τριών γενεών γυναικών – γιαγιάς, μητέρας και εγγονής - στην Κίνα του εικοστού αιώνα γραμμένη από την εγγονή, που συνδυάζει την οικειότητα της οικογενειακής μνήμης με την πανοραμική επισκόπηση της ιστορίας της χώρας. Αν και είναι εξαιρετικά αξιόπιστο από ιστορική άποψη δεν είναι σε καμία περίπτωση ακαδημαϊκό δοκίμιο. Αντίθετα, διαβάζεται σαν μυθοπλασία, αφού οι εμπειρίες των τριών γυναικών είναι συγκλονιστικές και περιπετειώδεις.

Η ιστορία συνδυάζει την οικειότητα της οικογενειακής μνήμης με την πανοραμική επισκόπηση της ιστορίας της χώρας. Αν και είναι εξαιρετικά αξιόπιστο από ιστορική άποψη δεν είναι σε καμία περίπτωση ακαδημαϊκό δοκίμιο. Αντίθετα, διαβάζεται σαν μυθοπλασία, αφού οι εμπειρίες των τριών γυναικών είναι συγκλονιστικές και περιπετειώδεις. Η Γιούνγκ Τσανγκ περιγράφει τις εξαιρετικές ζωές και τις εμπειρίες των μελών της οικογένειάς της: της γιαγιάς της - παλλακίδας ενός πολέμαρχου, τους αγώνες της μητέρας της ως νεαρής κομμουνίστριας και την εμπειρία των γονιών της ως μέλη της κομμουνιστικής ελίτ, τη δοκιμασία τους κατά τη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης. Από Κόκκινος Φρουρός για λίγο σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών, στη συνέχεια αγρότης, μετά «ξυπόλητος γιατρός», εργάτης χάλυβα και ηλεκτρολόγος. Καθώς η ιστορία κάθε γενιάς ξετυλίγεται, η Chang αποτυπώνει με συναρπαστικές, συγκινητικές – και τελικά αναζωογονητικές – λεπτομέρειες τους κύκλους του βίαιου δράματος που έζησε η ίδια η οικογένειά της και εκατομμύρια άλλοι που παγιδεύτηκαν στον ανεμοστρόβιλο της ιστορίας. Το ιδιαίτερο μήνυμα της ιστορίας των αγριόκυκνων είναι ότι το παν είναι να δίνεις ολοκληρωτικά τον εαυτό σου, ώστε να ξεπεράσεις οποιαδήποτε όρια χρειάζεται για να προστατεύσεις αυτούς που νοιάζεσαι και αγαπάς.

Η Τσανγκ διερευνά βαθιά θέματα: τη θέση της γυναίκας σε μια πατριαρχική και πολιτικά ολοκληρωτική κοινωνία, τη διάβρωση της οικογένειας υπό την πίεση της ιδεολογίας και τη σύγκρουση ανάμεσα στην ατομική αξιοπρέπεια και τη συλλογική υποταγή. Η πολύμορφη θεματική - ιδιωτικό τραύμα, ιστορική βία, επιβίωση και μνήμη - προσδίδει στο βιβλίο ψυχολογικό και ηθικό βάθος που υπερβαίνει το καθαρά ιστορικό ντοκουμέντο. Πρόκειται για έργο που γεφυρώνει ιστορία, μνήμη και λογοτεχνία, συνδυάζοντας τεκμηρίωση με συγκινησιακή καθαρότητα.

Το έργο δεν καινοτομεί πρωτίστως σε επίπεδο πειραματικής φόρμας ή ύφους, η αφήγηση είναι ρεαλιστική, χρονολογικά γραμμική και γλωσσικά διαυγής. Ωστόσο, η καινοτομία του εντοπίζεται στη σύνθεση ιδιωτικής και συλλογικής ιστορίας, ώστε η προσωπική μνήμη να λειτουργεί ως όχημα κατανόησης ενός αιώνα κινεζικής ιστορίας. Η αφηγηματική απλότητα, σχεδόν δημοσιογραφική, αποκτά δύναμη από τη συναισθηματική ακρίβεια και την ηθική διαύγεια του βλέμματος.

Το έργο συνέβαλε αποφασιστικά στη διεθνοποίηση της κινεζικής εμπειρίας μέσα από γυναικεία οπτική και άνοιξε τον δρόμο για τη διεθνή αναγνώριση κινεζικών αφηγήσεων στη Δύση, ειδικά ως πολιτισμικές μαρτυρίες με λογοτεχνικό κύρος. Στον αγγλόφωνο χώρο θεωρείται πλέον ορόσημο της μετα-μαοϊκής μυθιστορίας και έχει εμπνεύσει δεκάδες έργα μαρτυρίας ή ιστορικής μυθοπλασίας.

Παραμένει σημείο αναφοράς για τη μελέτη της κινεζικής κοινωνίας, για τη φεμινιστική κριτική αλλά και για τη λογοτεχνία της μαρτυρίας. Διαβάζεται ακόμα ευρέως, έχει μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες και επανεκδίδεται σταθερά. Η διαχρονικότητά του οφείλεται στην καθολικότητα των θεμάτων του και στη συναισθηματική του ένταση. Πρωτοεκδόθηκε στη χώρα μας το 2010 από τις εκδόσεις Εστία.