Η μελαγχολία της αντίστασης (Λάσλο Κρασναχορκάι – 1989) Θεωρείται ευρέως το
αριστούργημά του και η πιο ουσιαστική εισαγωγή στον κόσμο του. Είναι η πιο
ώριμη και ολοκληρωμένη πραγμάτευση των ίδιων θεμάτων που παρουσίασε ήδη στο
«Τανγκό του Σατανά» και το μυθιστόρημα που τον καθιέρωσε διεθνώς. Έχει
χαρακτηριστεί ως "ο προφήτης της Αποκαλυπτικής Μελαγχολίας".
Αναπτύσσει το θέμα της
αντίστασης - όχι μόνον πολιτικής ή κοινωνικής, αλλά εσωτερικής, υπαρξιακής -
απέναντι στην κατάρρευση των δημόσιων και προσωπικών αξιών. Αρκετοί κριτικοί το
εκθειάζουν γιατί αναπτύσσει θέματα παρακμής, πολιτικής και πνευματικής σήψης
στην ύστερη κομμουνιστική Ευρώπη, την αναζήτηση νοήματος σε έναν «κόσμο χωρίς
θεό», και στην ίδια την ανθρώπινη φύση έναντι της βίας και της ιστορίας.
Τοποθετείται σε μια πόλη
που βιώνει τη διάλυση - η διοικητική αναποτελεσματικότητα, η κοινωνική
αποσύνθεση και η απειλή ενός τσίρκου που φέρνει μια φάλαινα ως μοναδικό είδος
«αξιοθέατου» δημιουργούν μία ατμόσφαιρα συγκλονιστικής αβεβαιότητας και σχεδόν
αποκαλυπτικής έντασης. Η φάλαινα, το τσίρκο, η πόλη που μπάζει από παντού,
γίνονται μεταφορές για τον κόσμο που χάνει τον έλεγχο, για την κοινότητα που
δεν μπορεί να αντιδράσει αποτελεσματικά. Εξερευνά θέματα όπως η παρακμή, ο
φόβος, η μαζική υστερία και η αδυναμία του ανθρώπου να αντισταθεί στο χάος.
Η λογοτεχνική σημασία
έγκειται στο ότι δεν είναι απλώς μυθιστόρημα κοινωνικής αποσύνθεσης, είναι ένα
όραμα απολύτρωσης και αποκαλυπτικής δυτικής / ανατολικο-ευρωπαϊκής
πραγματικότητας, γραμμένο με τρόπο που θυμίζει μύθους και αποκαλύψεις με σχεδόν
θρησκευτική γλώσσα. Χρησιμοποιεί εμβριθείς, ατέλειωτες προτάσεις (το λεγόμενο
"κύμα της απόγνωσης") που δημιουργούν μια αίσθηση κλονισμένου ρυθμού,
παρατεταμένου χρόνου και επικείμενης καταστροφής. Η γλώσσα του δεν είναι απλά
ένα εργαλείο αφήγησης, είναι η ίδια η υπόσταση της εμπειρίας του αναγνώστη. Η
απομάκρυνση από την «κανονική» αφήγηση – η ένταση, η αναμονή της καταστροφής, η
αίσθηση ότι κάτι «έρχεται» – το καθιστούν έργο - σταθμό. Η μοναδική μου
παρατήρηση (για τους κριτικούς και όχι για το συγγραφέα) έχει χαρακτήρα
ερωτημάτων: Αλήθεια, γιατί για να βρει ο άνθρωπος νόημα στη ζωή του χρειάζεται
ένα θεό; Ποιοι από τους «υπάρχοντες θεούς, πνευματικούς ή υλικούς» πάψανε να
βασανίζουν ανθρώπινες υπάρξεις, σταμάτησαν τις αδικίες, πολέμους, βάσανα της
ανθρωπότητας και άλλαξαν την πορεία της με ορθολογισμό, σοφία και δικαιοσύνη;
Το έργο χαρακτήρισε τον Κρασναχορκάι ως έναν από
τους πιο απαιτητικούς και οριακούς συγγραφείς της σύγχρονης ευρωπαϊκής
λογοτεχνίας: η γλώσσα του είναι πυκνή, οι περίοδοι μακρές, η ένταση
συναισθηματική και υπαρξιακή. Έχει επηρεάσει μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων που
πειραματίζονται με τη δομή και το ρυθμό. Η προφητική του οξυδέρκεια για τον
αναδυόμενο εθνικισμό και την παρακμή το κάνουν δυστυχώς επίκαιρο. Σε μετάφραση της
Ιωάννας Αβραμίδου κυκλοφόρησε το 2016 από τις εκδόσεις «Πόλις».
Τα Απομεινάρια
μιας Μέρας (Καζούο Ισιγκούρο -
1989) Το μυθιστόρημα έχει ως αφηγητή τον
Stevens, έναν ηλικιωμένο
μπάτλερ μιας βρετανικής εξοχικής έπαυλης, ο οποίος το καλοκαίρι του 1956 ξεκινά
ένα ταξίδι στον αγγλικό ύπαιθρο που τον οδηγεί στο να αναστοχαστεί τη ζωή του. Καθώς
αφηγείται την ιστορία του, ο Στίβενς αναλογίζεται τις επιλογές του και τις
αποφάσεις του σχετικά με την αφοσίωση και την πίστη στην εργασία του, ενώ
παράλληλα ανακαλύπτει τις προσωπικές του αποτυχίες και τα λάθη του. Το έργο
συνδυάζει τη μνήμη και την ηθική με την ανασκόπηση του παρελθόντος.
Το έργο αναδεικνύει θέματα όπως η αξιοπρέπεια, η πίστη στην
υπηρεσία, η υποταγή σε ιδεώδη και η σταδιακή συνειδητοποίηση ότι η «υπηρεσία»
μπορεί να σημαίνει και αποξένωση, ότι η «αξιοπρέπεια» μπορεί να είναι παγίδα. Η
σκηνή με τις μεταβατικές δεκαετίες ανάμεσα στους δύο παγκόσμιους πολέμους και η
δόμηση του χαρακτήρα του Stevens συνδυάζουν ιστορικό και ψυχολογικό βάθος.
Η λογοτεχνική σημασία είναι σημαντική όχι μόνο για τη διεθνή
του αναγνώριση αλλά γιατί αποδεικνύει την ικανότητα του Ishiguro να χειρίζεται
αφηγηματικά την εσωτερική σιωπή, τις αναστοχαστικές ματιές και την αποτυχία της
πράξης στο όνομα ενός υψηλότερου σκοπού. Επικεντρώνεται στην ατομική και
συλλογική ηθική, στην τάξη έναντι του πάθους, στη νοσταλγία, στις πληγές του
πολέμου και στην τραγωδία μιας εξαπατημένης ζωής. Με άλλα λόγια, το βιβλίο
λειτουργεί ως καθρέφτης της μεταπολεμικής βρετανικής κοινωνίας, αλλά και, πιο
γενικά, της ανθρώπινης κατάστασης: τι σημαίνει να ζεις «καλά», τι σημαίνει να
έχεις κάνει τη «σωστή» επιλογή.
Η καινοτομία του Ishiguro βρίσκεται στην αφηγηματική φωνή. Ο
αφηγητής είναι αξιόπιστος μόνο στην αφήγηση των γεγονότων, αλλά εντελώς
αναξιόπιστος (και στον εαυτό του) στην κατανόηση των συναισθημάτων και της
σημασίας των γεγονότων. Η γλώσσα είναι τέλεια μετρημένη, ευγενής και γεμάτη
αξιοπρεπεισμό, δημιουργώντας μια σπαρακτική αναγνωστική εμπειρία όπου το
απροσδιόριστο και το ανείπωτο είναι πιο ισχυρά από αυτά που λέγονται.
Είναι ένα από τα πιο μελετημένα μυθιστορήματα της σύγχρονης
αγγλικής γλώσσας και έχει μπει ανεπιφύλακτα στον λογοτεχνικό κανόνα. Η τεχνική
του "αναξιόπιστου αφηγητή" που κρύβει τα συναισθήματα του είναι
μοντέλο για πολλούς συγγραφείς. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 2005 από τις
εκδόσεις Καστανιώτη.
Οι Μολυβένιοι Στρατιώτες (Σβετλάνα Αλεξιέβιτς – 1989) Το έργο είναι θεμελιώδους σημασίας,
αλλά ανήκει σε ένα διαφορετικό είδος. Δεν είναι μυθιστόρημα, αλλά συλλογή
προφορικών μαρτυριών. Η καινοτομία και η επιρροή της Αλεξιέβιτς βρίσκονται
ακριβώς στη δημιουργία αυτού του νέου λογοτεχνικού είδους, της "συμφωνίας
ανθρώπινων φωνών". Πρόκειται για ένα ντοκουμέντο λογοτεχνίας στο οποίο
συγκεντρώνονται μαρτυρίες στρατιωτών, οικογενειών, γιατρών και πολιτών από τον Σοβιετικό-αφγανικό
πόλεμο. Ο τίτλος “μολυβένιοι στρατιώτες” παραπέμπει στα κλειστά, ψυχρά
«μολυβένια» φέρετρα που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά των νεκρών προς τη
Σοβιετική Ένωση - μια εικόνα σκληρή και συμβολική.
Ο τρόπος γραφής της Αλεξιέβιτς, που συνδυάζει δημοσιογραφική
τεκμηρίωση με λογοτεχνική ροή, φέρνει στη λογοτεχνία τη φωνή των ηττημένων και
των «μικρών» ανθρώπων - κάτι που μέχρι τότε στην σοβιετική λογοτεχνία ήταν
σχεδόν αδιανόητο. Η σημασία του έργου έγκειται στο ότι ανοίγει το πεδίο της συλλογικής
μνήμης και της φωνής εκείνων που δεν εμφανιζόντουσαν στις «επίσημες» αφηγήσεις,
προσφέρει μια αντί-ηρωική, ρεαλιστική αλλά και πικρή γραφή του πολέμου.
Είναι ένα από τα έργα που κατά τον χρόνο τους προκάλεσαν
αίσθηση και αμφισβήτηση. Η θεματική της βαθύτητα για την τραγωδία του πολέμου
στο Αφγανιστάν είναι σπουδαία. Όχι μόνο αυτό, αλλά όλα τα έργα της με βάση κυρίως λογοτεχνικά κριτήρια (φόρμα, γλώσσα),
έχουν μια διαφορετική, πιο παραδοσιακή "λογοτεχνική" επιρροή.
Μια προσευχή για τον Όουεν Μίνι (Τζον Ίρβινγκ - 1989) Ένα υπέροχο, δημοφιλές
έργο, γραμμένο με μεγάλη δεξιοτεχνία. Ωστόσο, είναι παραδοσιακό στην αφήγηση
και τη γλώσσα. Είναι περισσότερο ευπώληπτο, παρά αξιόλογο για τον λογοτεχνικό
κανόνα. Είναι επίσης ένας φόρος τιμής στο διάσημο μυθιστόρημα του Günter
Grass, «
The Tin Drum». Ο Γκρας ήταν μεγάλη επιρροή για τον συγγραφέα. Οι κύριοι
χαρακτήρες και των δύο μυθιστορημάτων, ο
Owen Meany και ο
Oskar Matzerath, έχουν
τα ίδια αρχικά καθώς και ορισμένα άλλα χαρακτηριστικά, και οι ιστορίες τους
δείχνουν μερικούς παραλληλισμούς. Ο Irving επιβεβαίωσε τις ομοιότητες, ωστόσο,
ακολουθεί μια ανεξάρτητη και ξεχωριστή πλοκή.
Το μυθιστόρημα κινείται γύρω από τη φιλία δύο αγοριών, του
John και του Owen Meany, σε μια μικρή πόλη του New Hampshire. Ο Owen είναι ένα
μυστηριώδες αγόρι με παράξενη φωνή, που πιστεύει ότι είναι «όργανο του Θεού»,
αφού ένα ατύχημα στο οποίο ενεπλάκη σηματοδοτεί τη ζωή του και τους γύρω του.
Το έργο αναμειγνύει ιστορικά γεγονότα (Vietnam, πολιτική αμερικανική
πραγματικότητα) με υπαρξιακές και θρησκευτικές αναζητήσεις: η αμφιβολία, η
πίστη, η τύχη, ο ρόλος του διεφθαρμένου κόσμου, η παιδική αθωότητα που
προσκρούει στην ωριμότητα. Οι χαρακτήρες είναι πλήρεις, συγκινητικοί, και η
αφήγηση διαπλέκει το προσωπικό με το συλλογικό, το παράδοξο με το ειλικρινές. Η λογοτεχνική σημασία του έργου έγκειται στο ότι μεταφέρει
το σχήμα του αμερικανικού μυθιστορήματος φιλίας και ενηλικίωσης σε ένα πλαίσιο
που είναι συγχρόνως ποιητικό, κοινωνικό και μεταφυσικό. Για πολλούς αναγνώστες
αποτελεί κορυφαίο έργο του Irving.
