Η "παραλογική πραγματικότητα", από τους Πόε, Γιούνγκ και Μπόρχες, στους Μπάλλαρντ, Βαλέ και Κιλ

Uzo Egonu. Will knowledge safeguard freedom

Τα λογοτεχνικά μοτίβα, είναι επαναλαμβανόμενα στοιχεία – τμήμα ή στοιχείο ενός τοπίου, μια φράση ή σκέψη, ένα σύμβολο – σε ένα λογοτεχνικό δημιούργημα (πεζό ή ποίημα), που ενισχύουν την ανάπτυξη του κυρίου θέματος. Στόχος τους είναι να εμβαθύνουν την διήγηση, να ενισχύσουν το μυστήριο και την πλοκή και να αναδείξουν ιδιαίτερα στοιχεία των χαρακτήρων και της συνολικής προσέγγισης του έργου. Με άλλα λόγια είναι λογοτεχνικό εργαλείο, που ξεδιπλώνει, εμβαθύνει και νοηματοποιεί την αφήγηση. Δεν πρέπει να τα ταυτίζουμε με τα θέματα, που είναι τα κύρια μηνύματα ή κεντρική ιστορία του μυθιστορήματος. Τα μοτίβα υποβοηθούν και ενισχύουν την ανάπτυξη των θεμάτων στο έργο, για την  καλύτερη κατανόηση, ακόμη και αφομοίωση, από τους αναγνώστες.  Στο ποίημα του Πόε «Το κοράκι», ο ερωτευμένος, που θρηνεί το χαμό της αγαπημένης του, οδηγείται προς την παραφροσύνη, ακούγοντας την μονότονα, επαναλαμβανόμενη φράση του κορακιού «Ποτέ πια» (Nevermore).

Αρκετοί συγγραφείς, χαρακτηριστικά ξεχωρίζουμε μερικούς (επιλεγμένα έργα των οποίων παρουσιάζονται παρακάτω), παρά το γεγονός, ότι έζησαν σε διαφορετικές χρονικές και πολιτισμικές περιόδους, και ενώ ξεκινούν από διαφορετικές λογοτεχνικές αφετηρίες και ύφος, μοιράζονται ορισμένα, κοινά – τουλάχιστον περίεργα – θεματικά και αφηγηματικά μοτίβα. Εκτός από το θάνατο, την βία και την φθορά, την βαθιά ψυχολογία, το ταξίδι, την αναζήτηση νοήματος και την συμπεριφορά εκτός κανονικών προτύπων – που τα παρουσιάζουν και άλλοι συγγραφείς – επικεντρώνουν τα έργα τους σε συμβολικά και μεταφυσικά τοπία και καταστάσεις, σε παραδοξότητες και ανεξήγητα μυστήρια, σε σύμβολα που κυριαρχούν, και στις σχέσεις των χαρακτήρων τους, με το κυρίαρχο κοινωνικό και ψυχολογικό πλαίσιο. Το κοινό μοτίβο τους, είναι η εξερεύνηση των ορίων μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, με έμφαση σε ψυχολογικά, υπερφυσικά και παράλογα φαινόμενα που αμφισβητούν την κοινότυπη, «ορθολογική» αντίληψη του κόσμου. Κοινή συνισταμένη τους δεν είναι άλλη, από την εμβάθυνση στην ανθρώπινη συμπεριφορά και στην αμφίδρομη σχέση, με το ευρύτερο περιβάλλον, φυσικό, τεχνικό και κοινωνικό, μέσω «παράξενων», αφηγηματικών, μυθολογικών και συμβολικών παρουσιάσεων.

Η απαράμιλλη περιπέτεια του Χανς Πφαάλ. (Έντγκαρ Άλλαν Πόε – 1835) Το διήγημα θεωρείται προφητικό, γιατί περιγράφει ένα ταξίδι σε άλλο κόσμο (Σελήνη), με τεχνολογικό όχημα (αερόστατο υψηλής τεχνολογίας για την εποχή). Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Πόε, παρουσιάζει τις τεχνικές λεπτομέρειες, πρωτοδημοσιεύει μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας και ταχυδρομεί μια επιστολή από έναν “άλλον κόσμο”. Η δομή θυμίζει πολύ μεταγενέστερες αφηγήσεις εξωγήινης επαφής.

Η ιστορία ξεκινά με την παράδοση σε ένα πλήθος που συγκεντρώθηκε στο Ρότερνταμ ενός χειρόγραφου που περιγράφει λεπτομερώς το ταξίδι του Hans Pfaall προς τη Σελήνη. Η επιστολή μεταφέρεται με αερόστατο από έναν κάτοικο της Σελήνης. Είχε σταλεί από τον Pfaall από το Ρότερνταμ, για τον Δήμαρχο Superbus Von Underduk μετά από απουσία πέντε ετών. Το χειρόγραφο, το οποίο αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, περιγράφει λεπτομερώς πώς ο Hans, ένας επισκευαστής φυσερών, κατάφερε να φτάσει στη Σελήνη χάρη σε ένα επαναστατικό νέο αερόστατο και μια συσκευή που συμπιέζει το κενό του διαστήματος σε ατμοσφαιρικό αέρα. Το ταξίδι του διαρκεί δεκαεννέα ημέρες. Κάνει δύο σημαντικές ανακαλύψεις για τη Σελήνη. Ότι υπάρχει ζωή στη Σελήνη και ότι είναι ενεργή με ηφαίστεια.

Ο Πφαάλ αποκρύπτει τις περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την επιφάνεια της Σελήνης και τους κατοίκους της, προκειμένου να διαπραγματευτεί μια χάρη από τον Δήμαρχο, για αρκετές δολοφονίες που διέπραξε στη Γη, για να ξεφύγει από τους πιστωτές του, οι οποίοι γίνονταν ενοχλητικοί. Οι αρχές της πόλης συμφωνούν ότι, στον Πφαάλ πρέπει να δοθεί χάρη, αλλά ο αγγελιοφόρος που τους έφερε το κείμενο, ένας κάτοικος της Σελήνης, ύψους 60 εκατοστών και χωρίς αυτιά, έχει εξαφανιστεί και δεν μπορούν να αποκαταστήσουν την επικοινωνία μαζί του. Εδώ, χρειάζεται να αξιολογήσουμε το γεγονός ότι, οι αρχές «παραβλέπουν» τα εγκλήματά του, επειδή αυτός τα διαπραγματεύεται επιτυχημένα, αξιοποιώντας ένα πολύ σημαντικότερο γεγονός για την κοινωνία συνολικά.

Το έργο αποτελεί μια μίξη επιστήμης και φαντασίας. Ο Πόε γράφει την ιστορία σαν ψευδοεπιστημονική αναφορά. Αυτό το υβριδικό ύφος (επιστήμη και αφήγηση) είναι ακριβώς το στυλ, που θα χρησιμοποιήσουν αργότερα, πολλοί συγγραφείς του είδους.

Στην ιστορία, εμφανίζεται ένας άγνωστος αγγελιαφόρος, που κατεβαίνει από τον ουρανό, για να μεταφέρει μήνυμα από τη Σελήνη. Η σκηνή, μοιάζει εντυπωσιακά, με μεταγενέστερες αφηγήσεις για: εξωγήινους αγγελιαφόρους, επισκέπτες από άλλους κόσμους και μηνύματα προς την ανθρωπότητα.

Ένα ενδιαφέρον, ιστορικό, παράδοξο, είναι ότι ο Πόε δημοσίευσε την ιστορία 112 χρόνια πριν το περιστατικό της θέασης ΑΤΙΑ από τον Kenneth Arnold, δηλαδή, το γεγονός, που ουσιαστικά ξεκίνησε τη σύγχρονη φιλολογία των ATIA. Μερικοί ερευνητές θεωρούν ότι η λογοτεχνία του 19ου αιώνα - ιδιαίτερα των Ποε και Βερν - διαμόρφωσε το φαντασιακό, με το οποίο αργότερα οι άνθρωποι ερμήνευσαν παράξενα φαινόμενα στον ουρανό. Με άλλα λόγια, η μυθολογία των ATIA, ίσως να είναι εν μέρει, λογοτεχνική κατασκευή που προηγήθηκε της εμπειρίας.

Το βιβλίο των φανταστικών όντων (Χόρχε Λ. Μπόρχες – 1957) Το βιβλίο είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα έντονης επιρροής, του Αργεντινού συγγραφέα, από διάφορες «παράξενες» ιδέες, όπως των πολλαπλών πραγματικοτήτων, άγνωστων νοημοσύνων που παρεμβαίνουν στον κόσμο και μυθολογιών που μετασχηματίζονται σε ιστορία.

Σε αυτό, συγκεντρώνει περιγραφές περισσότερων από 120 πλασμάτων από μύθους όλου του κόσμου. Αυτή η προσέγγιση θυμίζει πολύ την ιδέα του Jacques Vallée ότι τα ATIA ίσως είναι η σύγχρονη μορφή αρχαίων μυθολογικών εμφανίσεων. Εκδόθηκε αρχικά ως Εγχειρίδιο Φανταστικής Ζωολογίας στο Μεξικό, σε συνεργασία με τη Margarita Guerrero, και περιγράφει  παράξενα όντα που γεννήθηκαν από την ανθρώπινη νόηση. Μπορεί να παρατηρηθεί ότι, παρά τον χρόνο και τον χώρο, διάφοροι πολιτισμοί ή άτομα, μερικές φορές μοιράζονται επαναλαμβανόμενες και πολύ παρόμοιες ιδέες, για ορισμένα φανταστικά πλάσματα, πιθανότατα επειδή αυτά είναι συχνά προϊόντα ονείρων, επιθυμιών και φόβων που έχουμε μοιραστεί από την αρχή της ύπαρξής μας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο Borges, αναφέρει πραγματικές καταστάσεις, που μπορεί να έχουν οδηγήσει στον θρύλο ενός συγκεκριμένου φανταστικού όντος.

Το έργο, είναι μια σύγχρονη εκδοχή, του είδους των κτηνιατρικών κειμένων, δημοφιλές στον Μεσαίωνα. Τα θέματα των εγκυκλοπαιδειών, η οργάνωση της μνήμης και η αντιπαράθεση μυθοπλασίας και πραγματικότητας ήταν σημαντικά για τον Μπόρχες. Το βιβλίο, μπορεί να θεωρηθεί ως πρότυπο για τις ανθολογίες του Μπόρχες για το ανύπαρκτο (Το Βιβλίο του Ουρανού και της Κόλασης, Το Βιβλίο των Ονείρων κ.α.). Είναι δομημένο, ως συλλογή εγκυκλοπαιδικών άρθρων, που περιέχουν σύντομες περιγραφές πολλών μυθικών και άλλων φανταστικών πλασμάτων, πηγές και αναπαραστάσεις σχετικών μύθων.

Προβεβλημένο, ως αναφορά και πηγή πληροφοριών, για φανταστικά πλάσματα, το βιβλίο «παίζει» με τη μορφή της εγκυκλοπαίδειας, παρωδώντας την, συχνά αναδιαμορφώνοντας το κείμενο των αναφερόμενων πηγών, ακόμη και παραποιώντας το, αλλάζοντας το πλαίσιο και το νόημά τους, κάτι που είναι γενικά χαρακτηριστικό του δημιουργικού του στυλ. Στο έργο της «Ο Μπόρχες ο ταξινομιστής», η Άντζελα Κάρτερ, σημειώνει ότι, οι βιβλιογραφικές υποσημειώσεις που παρέχει ο Μπόρχες είναι συχνά απόκρυφες, αφού «αγαπά τα φανταστικά κλειδιά, τις ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες, τις επινοημένες βιβλιογραφίες». Μεταξύ των θεμάτων, που διερευνά ο Μπόρχες στο βιβλίο του, είναι η ιδέα του τέρατος, ως ενός μοναδικού συνδυασμού αληθοφανών τμημάτων, και, άρα τις  δυνατότητες της συνδυαστικής, ως μεθόδου για τη δημιουργία νέων νοημάτων.

Ο κατάλογος διακρίνεται για την εκκεντρικότητά του και, σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι ένα είδος καλειδοσκοπίου, που προορίζεται να διαβάζεται τυχαία και για την ευχαρίστηση της άχρηστης πολυμάθειας. Η Britannica σημειώνει ότι το «Βιβλίο των Φανταστικών Όντων», μαζί με άλλα ύστερα έργα, σχεδόν σβήνει τα όρια μεταξύ πεζογραφίας και ποίησης.

Η γραφή του Borges επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο κάποιοι μελετητές σκέφτονται το φαινόμενο: ως λαβύρινθο συμβόλων και αφηγήσεων.

Αυτό το βιβλίο έχει χρησιμεύσει ως πηγή έμπνευσης για πολλούς συγγραφείς. Έχει εκδοθεί στα ελληνικά, σε μετάφραση του Γιώργου Βέη, από τις εκδόσεις Libro το 1982 (ανατ. 1991, 2005) και τις εκδόσεις Πατάκη το 2016.

Ιπτάμενοι δίσκοι: Ένας σύγχρονος μύθος (Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ – 1958) Σε αυτό το έργο ο Jung δεν προσπαθεί να αποδείξει ότι τα ATIA είναι εξωγήινα, αλλά αντίθετα τα μελετά ως ψυχολογικό και πολιτισμικό φαινόμενο. Υποστηρίζει ότι οι “ιπτάμενοι δίσκοι” λειτουργούν σαν σύγχρονα μυθολογικά σύμβολα σε μια εποχή επιστημονικής σκέψης. Όπως παλιότερα οι άνθρωποι έβλεπαν αγγέλους, ουράνια σημάδια και θεϊκές εμφανίσεις, έτσι στον 20ό αιώνα εμφανίζονται τεχνολογικά σύμβολα στον ουρανό.

Σημειώνει ότι πολλά ATIA περιγράφονται ως κυκλικά αντικείμενα. Ο κύκλος για την ψυχολογία του Jung είναι σύμβολο της ψυχικής ολοκλήρωσης, της τάξης μέσα στο χάος και του mandala (γεωμετρικού σχηματισμού συμβόλων, που αντιπροσωπεύει το σύμπαν, την ολότητα, την αρμονία και την ενότητα, με λειτουργίες οδηγού για την επίτευξη υψηλότερων καταστάσεων συνείδησης και θεραπευτικές ιδιότητες). Γι’ αυτό, πιστεύει, ότι το φαινόμενο των ΑΤΙΑ αντανακλά βαθιά αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου.

Επειδή το βιβλίο γράφτηκε μέσα στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου, ο Jung θεωρούσε ότι η ανθρωπότητα, ζώντας με τον φόβο πυρηνικού πολέμου, δημιουργούσε συμβολικές ουράνιες σύγχρονες εικόνες σωτηρίας ή απειλής.

Ο συγγραφέας, με το έργο αυτό, τεκμηριώνει την άποψή του, για τον σύγχρονο, ψυχολογικό μύθο των ΑΤΙΑ, και επηρέασε έμμεσα μεταγενέστερους στοχαστές, οι οποίοι, επίσης αντιμετώπισαν το φαινόμενο, όχι τόσο ως τεχνολογικό, όσο ως πολιτισμικό μυστήριο. Παρακάτω, θα αναφέρουμε έργα του Ζακ Βαλέ (που ανέπτυξε την συγκριτική μυθολογία για το θέμα) και του Τζον Κιλ (που υποστήριξε την θεωρία των πολλών διαστάσεων). 

Στα ελληνικά έχει κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Σταγειρία το 1991

Η Πλημμύρα (James. G. Ballard – 1962) Έργο, στο οποίο, ο συγγραφέας δεν μένει μόνο στην φυσική καταστροφή, αλλά την χρησιμοποιεί για να εξερευνήσει κάτι πολύ πιο βαθύ, τις συλλογικές ασυνείδητες επιθυμίες των κεντρικών χαρακτήρων. Παρουσιάζει την ιδέα, ότι οι άνθρωποι διαμορφώνουν ασυνείδητα το εξωτερικό τους περιβάλλον, με τέτοιο τρόπο, ώστε να αντανακλά τις υποσυνείδητες παρορμήσεις τους.

Περίπου εβδομήντα χρόνια πριν από τη δράση του μυθιστορήματος, βίαιες και παρατεταμένες ηλιακές καταιγίδες διευρύνουν τη ζώνη ακτινοβολίας Van Allen, η οποία επιδεινώνει την ιονόσφαιρα της Γης. Η ηλιακή ακτινοβολία, αυξάνει τις επιφανειακές θερμοκρασίες, ανεβάζει τα επίπεδα των θαλασσών και έτσι δημιουργεί ένα τροπικό κλίμα στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη. Καθώς το μεγαλύτερο μέρος της Γης δεν είναι πλέον κατοικήσιμο από ανθρώπους, οι επιζώντες μεταναστεύουν στον Βόρειο και Νότιο Πόλο, τους οποίους το νέο κλίμα του πλανήτη έχει καταστήσει κατάλληλους για ανθρώπινη κατοίκηση.

Στο μυθιστόρημα, η φυσική καταστροφή, ωθεί τον πλανήτη να μετατραπεί σε ένα νέο, ονειρεμένο κόσμο, προκαλώντας την πνευματική κατάπτωση μερικών - όχι όλων – από τους χαρακτήρες του έργου. Ο J.G. Ballard παρουσιάζει εδώ, χαρακτήρες που εκμεταλλεύονται την κοινωνική και πολιτισμική κατάρρευση ως ευκαιρίες για να επιδιώξουν νέους τρόπους αντίληψης, ασυνείδητες παρορμήσεις και συστήματα νέου νοήματος.

Ο Δρ. Robert Kerans συμμετέχει σε μια επιστημονική αποστολή που στάλθηκε για να καταγράψει τη χλωρίδα και την πανίδα της λιμνοθάλασσας που καλύπτει την πόλη του Λονδίνου. Κατά τη διάρκεια του επιστημονικού τους έργου, τα μέλη της αποστολής αρχίζουν να βλέπουν παράξενα όνειρα. Καθώς οι άλλοι κάτοικοι της λιμνοθάλασσας τελικά φεύγουν από το υπερθερμασμένο περιοχή και κατευθύνονται βόρεια, ο Κέρανς και δύο άλλοι επιστήμονες, η μοναχική Δρ. Μπέατρις Νταλ και ο Δρ. Άλαν Μπόντκιν, αποφασίζουν να παραμείνουν. Μια ομάδα πειρατών, φτάνει για να λεηλατήσει θησαυρούς από τα βαθιά νερά της λιμνοθάλασσας του Λονδίνου. Αφού αποξηραίνουν τη λιμνοθάλασσα, αποκαλύπτουν ένα μέρος της πόλης του Λονδίνου. Μετά από πολλές περιπέτειες ο  Δρ. Κέρανς, καταφέρνει να το ξαναπλημμυρίσει. Εδώ μοιάζει να συμφιλιώνεται με το φαινόμενο, αν όχι και να το επιδιώκει, αφού “βοηθά” να ξαναπλημμυρίσει η λιμνοθάλασσα. Τραυματισμένος και απογοητευμένος, τελικά φεύγει από τη λιμνοθάλασσα και κατευθύνεται νότια, σαν «ένας δεύτερος Αδάμ που αναζητά τους ξεχασμένους παραδείσους του αναγεννημένου ήλιου». Σε αντίθεση με πολλά έργα μετά-αποκαλυπτικής φαντασίας, το μυθιστόρημα παρουσιάζει έναν κεντρικό χαρακτήρα, ο οποίος αντί να είναι διαταραγμένος, από το τέλος του παλιού κόσμου, εμφανίζεται εκστασιασμένος από την χαοτική πραγματικότητα που τον έχει αντικαταστήσει.

Στο Humanities Review, ο συγγραφέας Travis Eldborough ανέφερε ότι τα λογοτεχνικά έργα του Ballard γενικά, και ιδιαίτερα το The Drowned World, επιτρέπουν στους αναγνώστες να «αναρωτηθούν αν η αίσθηση του Εαυτού μας – και του εαυτού ως ανεξάρτητου, κυρίαρχου, αμετάκλητου – είναι, η ίδια, μια [κοινωνική] κατασκευή και μια προσωρινή». Ο κριτικός Brian Baker ανέφερε ότι στα θέματα του μυθιστορήματος, ο Ballard «εξερευνά τις βαθιές επιπτώσεις του χρόνου, του χώρου, της ψυχολογίας και της εξελικτικής βιολογίας προκειμένου να διαλύσει τις ανθρωποκεντρικές αφηγήσεις και, με τη σειρά του, να ανοίξει εναλλακτικούς τρόπους βίωσης και αντίληψης της σύγχρονης ανθρώπινης υποκειμενικότητας». Ο ακαδημαϊκός Jim Clarke, ανέφερε ότι «οι μοναχικοί πρωταγωνιστές του Ballard διασχίζουν οριακές καταστάσεις, συχνά τόσο ψυχολογικές όσο και σωματικές, στις οποίες ο πολιτισμός υποχωρεί στο καθεστώς της μνήμης και η ύπαρξη κυριαρχείται και ορίζεται από το περιβάλλον».

Στα κείμενά άλλων έργων του συγγραφέα, εμφανίζονται συχνά ουράνια οράματα, παράξενες μορφές στον ορίζοντα και εμπειρίες που μοιάζουν με επαφή με το άγνωστο. Αντιμετωπίζει γενικά το “παράξενο”, όχι σαν απλή επιστημονική απορία, αλλά σαν καθρέφτη της ανθρώπινης συνείδησης, λογοτεχνικό σύμβολο και φιλοσοφικό πρόβλημα. Επίσης σημειώνουμε, ότι προσέγγιζε το φαινόμενο των ATIA, περισσότερο ως σύμβολα της ανθρώπινης ψυχής και της συλλογικής φαντασίας. Στα ελληνικά το μυθιστόρημα έχει κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Αίολος το 1993.

Passport to Magonia (Ζακ Βαλέ -1969) Είναι το πιο πρωτότυπο έργο του συγγραφέα. Σε αυτό το βιβλίο, διατυπώνει μια ριζικά διαφορετική ερμηνεία του φαινομένου ATIA: ότι οι σύγχρονες μαρτυρίες μοιάζουν εντυπωσιακά με παλαιότερες παραδόσεις για νεράιδες, δαίμονες, αγγέλους ή “όντα” της λαϊκής φαντασίας. Η ιδέα του είναι ότι ίσως πρόκειται για το ίδιο πολιτισμικό φαινόμενο που αλλάζει μορφή ανά εποχή. Έχει τη μεγαλύτερη λογοτεχνική και διανοητική σημασία από τα έργα του και συνδυάζει επιστημονική έρευνα και συγκριτική μυθολογία.

Παραλληλίζει σύγχρονες αναφορές με μυθικές ιστορίες, υποστηρίζοντας ότι οι περιγραφές αυτών που ισχυρίζονται, ότι είδαν ATIA, αντικατοπτρίζουν διάφορες πολιτιστικές παραδόσεις και μύθους.  Η εργασία του είναι ερευνητική και αναλυτική, προσεγγίζοντας το φαινόμενο με ένα υβριδικό φιλοσοφικό και επιστημονικό πρίσμα. Συγκρίνει ιστορικά κείμενα, λαογραφία και σύγχρονες αναφορές, δημιουργώντας ένα έργο που βρίσκεται ανάμεσα σε δοκίμιο ιδεών, πολιτισμικής ανθρωπολογίας και φιλοσοφίας του παράδοξου. Μπορούμε να το δούμε ως μια τολμηρή κίνηση να ρίξει φως σε ένα περίπλοκο θέμα, προκαλώντας αναθεώρηση της αντίληψης μας για την ανθρώπινη εμπειρία και τη σύνδεση μας με το μυστηριώδες.

Η γραφή του Jacques Vallée, είναι στοχαστική και δοκιμιακή, όχι απλώς καταγραφική. Ο Vallée χτίζει ένα σχεδόν Μπορχικό σύμπαν παραδειγμάτων, ένα λαβύρινθο, όπου η ιστορία, η μυθολογία και οι σύγχρονες αφηγήσεις αλληλοκαθρεφτίζονται.

Είναι λιγότερο ένα βιβλίο για τα ATIA, και περισσότερο ένα δοκίμιο για τη σχέση μύθου, συνείδησης και πραγματικότητας. Θεωρείται από πολλούς σαν σημαντικότερη μελέτη του θέματος, επειδή μετατόπισε τη συζήτηση πέρα από την απλή «εξωγήινη υπόθεση».

Operation Trojan Horse  (Τζον Κιλ – 1970) Ο τίτλος αναφέρεται στον αρχαίο μύθο του Δούρειου Ίππου, υποδηλώνοντας, ότι οι επισκέπτες από το διάστημα, μπορεί να είναι στην πραγματικότητα δημιουργοί αποπλανητικών και παραπλανητικών φαινομένων.

Σε αυτό το βιβλίο – καθοριστικό για την φήμη και αναγνώρισή του στο είδος, αν και από το 1967, σε άρθρο του, στο περιοδικό Saga, επινόησε τον όρο "Men in Black" - ο Keel προτείνει μια πολύ παράξενη ιδέα, ότι τα ATIA ίσως είναι φαινόμενο μιας άγνωστης διάστασης ή νοημοσύνης που αλληλοεπιδρά με την ανθρώπινη κουλτούρα. Το έργο αγγίζει θέματα όπως λαογραφία, παραψυχολογία, θρησκευτικές εμφανίσεις και ιστορικές μαρτυρίες. Για πολλούς είναι σχεδόν φιλοσοφική πραγματεία για το παράδοξο.

Υποστηρίζει ότι οι αναφορές για ATIA και εξωγήινες επαφές,  δεν είναι απλώς πρόσφατα φαινόμενα, αλλά έχουν τις ρίζες τους, σε πολύ παλαιότερες παραδόσεις και μύθους. Ο Keel προσεγγίζει τη θεωρία ότι οι "εξωγήινοι" ή άλλες υπερφυσικές οντότητες πιθανόν να αποσκοπούν στη χειραγώγηση της ανθρώπινης πραγματικότητας μέσω της παραπληροφόρησης και της ψυχολογικής επιρροής.

Το βιβλίο, είναι ένας τολμηρός, κριτικός, και αρκετά προκλητικός, συλλογισμός πάνω στους εναλλακτικούς κόσμους, που δημιουργούνται γύρω από τις ATIA αναφορές. Η γραφή του Keel, γεμάτη ενθουσιασμό και αντιφάσεις, ενθαρρύνει τον αναγνώστη να σκεφτεί τις μορφές, που παίρνουν οι παραδόσεις και οι φόβοι στην ανθρώπινη ιστορία. Αν και ορισμένοι μπορεί να θεωρήσουν τις θεωρίες του υπερβολικές ή αμφισβητήσιμες, το βιβλίο παραμένει σημαντικό στον τομέα της έρευνας για τα παράξενα φαινόμενα, ενθαρρύνοντας μια άμεση και κριτική προσέγγιση στη διαχείριση των θεμάτων που αφορούν το άγνωστο.

Όπως έγραψε ο ίδιος ο Keel: «Εγκατέλειψα την εξωγήινη υπόθεση το 1967, όταν οι δικές μου έρευνες πεδίου αποκάλυψαν μια εκπληκτική επικάλυψη μεταξύ ψυχικών φαινομένων και ATIA... Τα αντικείμενα και οι εμφανίσεις δεν προέρχονται απαραίτητα από άλλον πλανήτη και μπορεί να μην υπάρχουν καν ως μόνιμες κατασκευές ύλης. Είναι πιο πιθανό, να βλέπουμε αυτό που θέλουμε να δούμε και να ερμηνεύουμε τέτοια οράματα, σύμφωνα με τις σύγχρονες πεποιθήσεις μας».

Υποστηρίζει, ότι μια μη ανθρώπινη ή πνευματική πηγή νοημοσύνης, έχει σκηνοθετήσει ολόκληρα γεγονότα, κατά τη διάρκεια μιας μακράς χρονικής περιόδου, προκειμένου να διαδώσει και να ενισχύσει ορισμένα εσφαλμένα συστήματα πεποιθήσεων. Για παράδειγμα, τέρατα, φαντάσματα και δαίμονες, η πίστη των νεράιδων της Μέσης Ευρώπης, θρύλοι βρικολάκων, μυστηριώδη αερόπλοια το 1897, μυστηριώδη αεροπλάνα της δεκαετίας του 1930, μυστηριώδη ελικόπτερα, ανώμαλες θεάσεις πλασμάτων, φαινόμενα «Πολτεργκάιστ», σφαίρες φωτός και άγνωστα ιπτάμενα αντικείμενα. Ο Keel υπέθεσε, ότι τελικά όλες αυτές οι ανωμαλίες αποτελούν κάλυψη για το πραγματικό φαινόμενο. Χρησιμοποίησε τον όρο «υπεργήινοι», για να περιγράψει τους επιβάτες ATIA που πίστευε ότι ήταν μη ανθρώπινες οντότητες, ικανές να πάρουν οποιαδήποτε μορφή επιθυμούν.

Ο Keel δεν ανέφερε καμία υπόθεση, σχετικά με τον τελικό σκοπό του φαινομένου, εκτός από το ότι η οντότητα των ATIA, φαίνεται να έχει μακροχρόνιο ενδιαφέρον για την αλληλεπίδραση με την ανθρώπινη φυλή.

Στο βιβλίο του «Ο Στοιχειωμένος Πλανήτης μας», ο Keel προχωρά και άλλο και συζητά τη σπάνια θεωρούμενη πιθανότητα, ότι οι εξωγήινοι «επισκέπτες» στη Γη, δεν είναι καθόλου επισκέπτες, αλλά ένας προηγμένος γήινος πολιτισμός, ο οποίος μπορεί να είναι ή να μην είναι ανθρώπινος. Εξετάζει επίσης, την δυνατότητα ζωής σε διαφορετικές διαστάσεις.

The Mothman Prophecies (Τζον Κιλ - 1975) Ένα, από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα του John Keel, σχεδόν μεταφυσικό χρονικό, που περιγράφει μια σειρά παράξενων γεγονότων. Παρουσιάζει τις αναφορές, για την εμφάνιση ενός μυστηριώδους πλάσματος που ονομάζεται Μothman, κατά τη δεκαετία του 1960 σε μια μικρή πόλη των ΗΠΑ. Η ατμόσφαιρα είναι τόσο έντονη, που το έργο διαβάζεται σαν υπαρξιακό θρίλερ, για την ανθρώπινη αντίληψη της πραγματικότητας.  

Το έργο, συνδυάζει στοιχεία δημοσιογραφίας, προσωπικής εμπειρίας και έρευνας πάνω σε διάφορους μεταφυσικούς θρύλους και φαινόμενα, καταγράφοντας επίσης τις σύνθετες αναδρομές του Keel στην περιοχή αυτή. Το βιβλίο, συνταιριάζει ATIA, προφητικές εμπειρίες, μυστηριώδη επικοινωνία και παράξενα πλάσματα. Ο Mothman, με τα μεγάλα του φτερά και την ικανότητά του να προκαλεί περιέργεια και φόβο, έγινε σύμβολο και προκαλούσε ανησυχίες για μια σειρά παράξενων γεγονότων που συνδέονταν με την επερχόμενη καταστροφή της Γέφυρας Silver Bridge το 1967.

Η δύναμη του βιβλίου, έγκειται στη συμμόρφωση του Keel με την κοινωνική και ψυχολογική διάσταση των φαινομένων που διερευνά. Η αναγνώριση της σύνδεσης ανάμεσα στις παραφυσικές εμφανίσεις και τις συλλογικές φόβους των ανθρώπων, αποτελεί μια μοναδική και διαφωτιστική ανάγνωση. Κριτικοί και αναγνώστες έχουν επισημάνει την ικανότητα του συγγραφέα, να χρησιμοποιεί τις ιστορίες του για να προκαλέσει σκέψη, και να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα μυστηρίου, ξεπερνώντας τον απλό τρόμο προς κάτι βαθύτερο και πιθανώς μεταφυσικό.

Στο τεύχος Μαΐου/Ιουνίου 2002 του Skeptical Inquirer, ο δημοσιογράφος John C. Sherwood, πρώην συνεργάτης του ερευνητή ATIA Gray Barker, δημοσίευσε μια ανάλυση ιδιωτικών επιστολών που ανταλλάχθηκαν μεταξύ του Keel και του Barker κατά την περίοδο της έρευνας του Keel. Στο άρθρο με τίτλο "Gray Barker's Book of Bunk", ο Sherwood ανέφερε ότι βρήκε σημαντικές διαφορές μεταξύ αυτών που έγραψε ο Keel κατά τη διάρκεια της έρευνάς του και αυτών που έγραψε στο πρώτο του βιβλίο σχετικά με τις αναφορές για τον Mothman, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με την ακρίβεια του βιβλίου. Ο Sherwood ανέφερε επίσης ότι ο Keel, ο οποίος ήταν γνωστός για τη συγγραφή χιουμοριστικών και εξωφρενικών επιστολών σε φίλους και συνεργάτες, δεν τον βοήθησε να διευκρινίσει τις διαφορές.

"Messengers of Deception" (Ζακ Βαλέ -1979) Έργο, που θεωρείται σαν το πιο ανατρεπτικό και «θεωρητικά επικίνδυνο», για την κλασική αντίληψη των ATIA. Αμφισβητεί την «εύκολη» εξωγήινη εξήγηση. Ο Vallée υποστηρίζει ότι το φαινόμενο ΑΤΙΑ μπορεί να λειτουργεί και ως σύστημα επιρροής πάνω στην ανθρώπινη κοινωνία. Δεν αποκλείει την ύπαρξη άγνωστων φαινομένων, αλλά προειδοποιεί ότι οι αφηγήσεις γύρω από αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για κοινωνικό πειραματισμό, ιδεολογική χειραγώγηση και ακόμη για τη δημιουργία νέων κινημάτων «θρησκευτικού» τύπου.

Στο βιβλίο αυτό, ο Vallée εξερευνά την έννοια της παραπληροφόρησης και των «παραπλανητικών» ενδεχόμενων στις αναφορές για ATIA και εξωγήινες επαφές. Αναλύει τις ψυχολογικές, κοινωνικές και πνευματικές επιπτώσεις, που μπορεί να έχει η πιστοποίηση και η αναγνώριση τέτοιων φαινομένων, εστιάζοντας στην πιθανότητα ότι δεν είναι μόνο οι εξωγήινες επαφές που είναι σημαντικές, αλλά και οι άνθρωποι που προβαίνουν σε αυτές τις εμπειρίες.

Συζητά τις θεωρίες συνομωσίας και τις παραπλανήσεις, που περιβάλλουν το φαινόμενο των ΑΤΙΑ. Υποστηρίζει ότι κάποιοι από τους «αγγελιοφόρους, ή τις οργανώσεις που υποτίθεται ότι προσφέρουν γνώσεις ή επαφές με εξωγήινους, μπορεί να είναι μέρος ενός μεγαλύτερου σχεδίου, που έχει στόχο να κρατήσει την κοινωνία σε σύγχυση. Η εργασία του αναλύει πώς οι ανθρώπινες πεποιθήσεις και οι κοινωνικές δομές, μπορούν να επηρεαστούν από τέτοια φαινόμενα, περνώντας ένα πολύ σημαντικό μήνυμα, για την ανάγκη κριτικής σκέψης και προσοχής, προς τις πηγές πληροφόρησης.

Προσεγγίζει το θέμα με μια εξερευνητική και κριτική διάθεση, ανησυχώντας για τις συνέπειες της παραπληροφόρησης και τονίζει ότι η σωστή κατανόηση της φύσης των ΑΤΙΑ και των επαφών μαζί τους είναι κρίσιμη.

Μελετά τα ΑΤΙΑ ως κοινωνικό φαινόμενο και εξετάζει την εμφάνιση λατρειών και ομάδων επαφής που ισχυρίζονται ότι επικοινωνούν με εξωγήινους. Ο Vallée δείχνει πώς τέτοιες ομάδες μπορούν να διαμορφώσουν νέες μυθολογίες. Συνδέει την ψυχολογία και την πολιτική, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον προς την κοινωνιολογία των πεποιθήσεων, την μαζική ψυχολογία και τις τις πιθανές χρήσεις σύγχρονων μύθων για πολιτικούς σκοπούς. Για αυτό πολλοί αναγνώστες, το θεωρούν περισσότερο βιβλίο για την ανθρώπινη νοοτροπία παρά για ΑΤΙΑ. Το έργο απευθύνεται σε όσους ενδιαφέρονται για την επιστήμη, την ψυχολογία και την κοινωνιολογία, προσφέροντας μια διαφορετική οπτική για το φαινόμενο των ATIA, πέρα από τις συμβατικές αναφορές.

Έχει σχεδόν προφητική διάσταση, αφού προβλέπει σύγχρονα φαινόμενα όπως τις θεωρίες συνωμοσίας, τις διαδικτυακές κοινότητες πεποιθήσεων και τις νέες μορφές ψηφιακής μυθολογίας.

Dimensions: A Casebook of Alien Contact (Ζακ Βαλέ - 1985) Αν και παρουσιάζεται ως ερευνητικό συχνά θεωρείται το πιο “ατμοσφαιρικό” και σχεδόν μυθιστορηματικό του έργο.

Συγκεντρώνει διάφορες μαρτυρίες και αναφορές για επαφές με εξωγήινους, επισημαίνοντας τη σημασία της υποκειμενικής εμπειρίας και δείχνοντας πώς οι πολιτισμικές και κοινωνικές παράμετροι επηρεάζουν αυτές τις εκδηλώσεις. Η ανάλυσή του σύγκρουσης και συγχώνευσης ερμηνειών, ενισχύει την ιδέα ότι οι εξωγήινες επαφές μπορεί να είναι πολυδιάστατες και πολύπλοκες. Η αξιολόγηση αυτού του έργου έγκειται στην ικανότητά του να προκαλεί ερωτήσεις και να ανοίγει διάλογο σχετικά με την ερμηνεία των ανεξήγητων φαινόμενων.

Μοιάζει με μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας γιατί έχει αφηγηματική δομή. Δεν είναι μια ψυχρή μελέτη. Αφηγείται περιστατικά σαν ιστορίες, παράξενες συναντήσεις, ανεξήγητα φαινόμενα, μαρτυρίες που περιγράφουν εμπειρίες στα όρια του ονείρου. Η δομή θυμίζει σειρά από αφηγήσεις μυστηρίου που συνδέονται μεταξύ τους. Ο Vallée δημιουργεί μια αίσθηση, ότι το φαινόμενο δεν είναι απλώς εξωγήινο, αλλά κάτι πολύ πιο αινιγματικό, σχεδόν μεταφυσικό.

Η γραφή του καλλιεργεί την αίσθηση του κοσμικού παράδοξου, παρόμοια με τη λογοτεχνική ατμόσφαιρα του H. P. Lovecraft, αν και χωρίς το στοιχείο του τρόμου.  Δείχνει ότι παρόμοια φαινόμενα εμφανίζονται σε διαφορετικές εποχές με διαφορετικά «πρόσωπα»: νεράιδες, δαίμονες, εξωγήινοι. Αυτή η ιδέα δημιουργεί μια σχεδόν φιλοσοφική πλοκή μέσα στο βιβλίο. Η γλώσσα είναι πυκνή, στοχαστική και γεμάτη εικόνες, όχι απλώς τεχνική. Για αυτό πολλοί αναγνώστες το διαβάζουν σαν δοκιμιακό μυθιστόρημα ιδεών.

Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια, ο συγγραφέας υπήρξε σύμβουλος του σκηνοθέτη Steven Spielberg στην ταινία Στενές επαφές τρίτου τύπου

Forbidden Science (Ζακ Βαλέ -1992) Το έργο του Jacques Vallée που βρίσκεται πιο κοντά στη καθαρή λογοτεχνία, με την έννοια της προσωπικής αφήγησης, του στοχαστικού ύφους και της σχεδόν μυθιστορηματικής ατμόσφαιρας.

Περιλαμβάνει προσωπικά ημερολόγια και σημειώσεις, που καλύπτουν την επιστημονική του πορεία για δεκαετίες (από τη δεκαετία του 1950 έως τον 21ο αιώνα). Αντικειμενική και προσωπική, αυτή η εργασία αναδεικνύει τα ταραχώδη ζητήματα του επιστημονικού κόσμου γύρω από την έρευνα των ATIA και την αντίσταση που αντιμετώπισε. Η γραφή του είναι ειλικρινής και τεκμηριωμένη, αποκαλύπτοντας το πάθος του για την αναζήτηση της αλήθειας. Είναι επιδραστικό έργο, γιατί προτείνει ότι υπάρχουν «απαγορευμένες» αλήθειες στον χώρο της επιστήμης που πρέπει να διερευνηθούν, ενθαρρύνοντας τη διαρκή αναζήτηση.

Θεωρείται το πιο “λογοτεχνικό” γιατί είναι μια αφηγηματική καταγραφή εμπειριών, συναντήσεων και σκέψεων, γραμμένη με προσωπικό τόνο. Στα ημερολόγια εμφανίζονται πραγματικές μορφές της επιστήμης και της κουλτούρας των ATIA και παρουσιάζονται μέσα από σκηνές, διαλόγους και στιγμές, σχεδόν όπως σε αφήγηση μυθιστορήματος. Έχει στοχασμό και εσωτερικό μονόλογο για την επιστήμη και τα όριά της, την φύση του μυστηρίου και την σχέση μύθου και πραγματικότητας.

Μοιάζει με τα προσωπικά σημειωματάρια μεγάλων διανοητών με φιλοσοφικό και λογοτεχνικό τόνο. Τέλος, δίνει το ιστορικό χρονικό μιας εποχής και είναι μια μαρτυρία της επιστημονικής κουλτούρας του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, από την αστρονομία, τη NASA και το ARPANET (πρόδρομο του σημερινού διαδικτύου), μέχρι τη Silicon Valley.

Κλείνοντας το παρόν, επισημαίνουμε, ότι ο Borges, στα έργα του, παίζει με άπειρα σύμπαντα, τα όνειρα και τις εναλλακτικές πραγματικότητες. Από τους πιο σύγχρονους ο Ballard, εξερευνά ψυχοπαθολογικές διαταραχές και τεχνολογικές εισβολές στην ψυχική πραγματικότητα, ενώ οι Vallée και Keel, επικεντρώνονται σε παράξενα γεγονότα, προτείνοντας, ότι αυτά συνδέονται με όνειρα, μύθους και φαντασία, είναι ψυχοκοινωνικά ή πολυδιαστασιακά, και όχι απλά εξωγήινα.

Αυτό το μοτίβο της "παραλογικής πραγματικότητας" (paranormal reality) ενώνει λογοτεχνικές κατευθύνσεις, όπως ο ρομαντισμός, ο νατουραλισμός, η ψυχανάλυση, η μεταφυσική φαντασία και η σύγχρονη ουφολογία.