Η θηλυκή θεότητα, τα χίλια πρόσωπα του ήρωα και οι μάσκες του θεού (Τζόζεφ Κάμπελ)

Ακολουθούν τα σημαντικότερα έργα του Αμερικανού συγκριτικού μυθολόγου, Τζόζεφ Κάμπελ (Joseph Campbell, 1904–1987), μαζί με πληροφορίες για ελληνικές εκδόσεις όπου αυτές υπάρχουν.

Ο ήρωας με τα χίλια πρόσωπα (1949) Αποτελεί, ένα από τα πιο επιδραστικά δοκίμια του 20ού αιώνα, στον χώρο της μυθολογίας και της αφηγηματολογίας. Αν και δεν είναι λογοτεχνία, με τη στενή έννοια, διαθέτει έντονη αφηγηματική δύναμη και φιλοσοφική διάσταση, που το καθιστούν σχεδόν «λογοτεχνικό» στην εμπειρία της ανάγνωσης. Είναι το πιο αντιπροσωπευτικό της σκέψης του συγγραφέα. Συμπυκνώνει με τον πιο καθαρό και συνεκτικό τρόπο, τη βασική του ιδέα: ότι πίσω από τις μυθολογίες του κόσμου, υπάρχει ένα κοινό αφηγηματικό και ψυχολογικό μοτίβο, το «ταξίδι του ήρωα». Το βιβλίο έχει σαφή δομή, ισχυρό θεωρητικό άξονα και ταυτόχρονα μια σχετική αφηγηματική ζωντάνια, που το κάνει να διαβάζεται ακόμη και εκτός ακαδημαϊκού πλαισίου. Επιπλέον, είναι αυτό που επηρέασε βαθύτερα τη σύγχρονη αφήγηση, από τη λογοτεχνία μέχρι τον κινηματογράφο.

Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκεται η έννοια του «μονομύθου» — η ιδέα ότι όλες οι μεγάλες μυθολογικές αφηγήσεις, μοιράζονται μια κοινή δομή: το ταξίδι του ήρωα. Ο Campbell, αντλεί παραδείγματα από διαφορετικούς πολιτισμούς, εποχές και θρησκείες, επιχειρώντας να αποδείξει, ότι οι ανθρώπινες ιστορίες, εκφράζουν πανανθρώπινα, ψυχολογικά και υπαρξιακά μοτίβα. Η επιρροή της ψυχαναλυτικής σκέψης, ιδιαίτερα του Carl Jung, είναι εμφανής, καθώς ο ήρωας ερμηνεύεται, ως συμβολική αναπαράσταση της εσωτερικής μεταμόρφωσης του ατόμου.

Η γραφή είναι πυκνή, συχνά δοκιμιακή, και απαιτεί προσοχή από τον αναγνώστη. Δεν πρόκειται για ένα εύκολο ή «γρήγορο» ανάγνωσμα, αντιθέτως, λειτουργεί σαν ένα πνευματικό ταξίδι που καλεί σε στοχασμό. Οι συνεχείς αναφορές σε μύθους, από όλο τον κόσμο, δημιουργούν έναν πλούσιο, σχεδόν ποιητικό ιστό, αλλά ταυτόχρονα ενδέχεται να κουράσουν, όσους δεν έχουν εξοικείωση με το αντικείμενο.

Από λογοτεχνική σκοπιά, το βιβλίο ξεχωρίζει για τη δομή του: δεν αφηγείται μια ιστορία, αλλά αποδομεί και επανασυνθέτει, όλες τις ιστορίες σε ένα ενιαίο σχήμα. Αυτό το εγχείρημα, είναι ταυτόχρονα το μεγαλύτερο προτέρημα και η κύρια αδυναμία του. Από τη μία πλευρά, προσφέρει ένα ισχυρό ερμηνευτικό εργαλείο, που έχει επηρεάσει βαθιά τη σύγχρονη αφήγηση. Από την άλλη, η γενίκευση που επιχειρεί, ίσως υπεραπλουστεύει, την πολυπλοκότητα των επιμέρους πολιτισμικών παραδόσεων.

Η σημασία του έργου, εκτείνεται πολύ πέρα από την ακαδημαϊκή κοινότητα. Επηρέασε βαθιά τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και την ανάλυση μυθολογίας και αφήγησης. Δημιουργοί όπως ο George Lucas, έχουν αναγνωρίσει την επιρροή του, στη διαμόρφωση σύγχρονων αφηγηματικών προτύπων. Το «ταξίδι του ήρωα» έχει γίνει σχεδόν συνώνυμο της δραματουργικής δομής στον κινηματογράφο και στη λογοτεχνία.

Συνολικά, είναι ένα έργο που απαιτεί ενεργή συμμετοχή από τον αναγνώστη, αλλά ανταμείβει με μια βαθύτερη κατανόηση της ανθρώπινης αφήγησης. Δεν είναι απαραίτητα ένα βιβλίο για όλους, όμως για όσους ενδιαφέρονται για τη μυθολογία, την ψυχολογία και τη δύναμη των ιστοριών, αποτελεί ένα θεμελιώδες και διαχρονικό ανάγνωσμα.  Στην Ελλάδα έχει κυκλοφορήσει από τον Ιάμβλιχο το 1995.

Οι μάσκες του Θεού (1962 – 1968) Το «πιο ολοκληρωμένο» και εκτεταμένο εγχείρημά του. Μνημειώδης τετραλογία, που επιχειρεί κάτι ακόμη πιο φιλόδοξο από τον «Ήρωα με τα χίλια πρόσωπα»: μια συνολική χαρτογράφηση της παγκόσμιας μυθολογίας μέσα από πολιτισμικές, ιστορικές και ψυχολογικές οπτικές. Η σειρά (που περιλαμβάνει τέσσερις τόμους, για την πρωτόγονη, την ανατολική, τη δυτική και τη δημιουργική μυθολογία) αποκαλύπτει την επιμονή του Campbell στη βασική του ιδέα: ότι οι μύθοι αποτελούν «μάσκες» μέσα από τις οποίες εκφράζεται, μια κοινή ανθρώπινη εμπειρία του ιερού και «άρρητου». Εδώ όμως, η προσέγγισή του, είναι πιο εκτεταμένη και λιγότερο αφηγηματικά, συγκεντρωμένη σε ένα μοτίβο, όπως ήταν ο μονομύθος. Είναι όμως πιο δύσκολο, λιγότερο ενιαίο ως ανάγνωσμα και όχι τόσο άμεσο. Αποτελεί θεμελιώδη συγγραφή για όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία και λειτουργία του μύθου.

Η γραφή του είναι ακόμη πιο απαιτητική από ό,τι στον «Ήρωα». Ο Campbell συνδυάζει ανθρωπολογία, συγκριτική θρησκειολογία και ψυχαναλυτικές επιρροές (και πάλι με εμφανή τη σκιά του Carl Jung), δημιουργώντας ένα έργο, που συχνά θυμίζει εγκυκλοπαίδεια ιδεών. Η γλώσσα του είναι πλούσια, αλλά και πυκνή, και απαιτεί από τον αναγνώστη όχι μόνο συγκέντρωση αλλά και μια σχετική εξοικείωση με το αντικείμενο.

Από λογοτεχνική άποψη, η αξία της τετραλογίας, βρίσκεται στη συνθετική της δύναμη: ο Campbell λειτουργεί, σαν ένας αφηγητής πολιτισμών, που υφαίνει ένα τεράστιο δίκτυο συμβόλων και νοημάτων. Υπάρχουν στιγμές σχεδόν ποιητικές, όπου οι διαφορετικές μυθολογίες «συνομιλούν» μεταξύ τους, αλλά αυτές εναλλάσσονται με εκτενείς αναλύσεις που μπορεί να φανούν βαρετές.

Η μεγαλύτερη αρετή του έργου είναι η εύρος του. Ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με μια εντυπωσιακή ποικιλία μύθων και θρησκευτικών παραδόσεων, αποκτώντας μια αίσθηση της παγκόσμιας πολιτισμικής ενότητας. Ωστόσο, εδώ εντοπίζεται και η βασική κριτική: η τάση του Campbell να εξομαλύνει τις διαφορές και να εντάσσει τα πάντα σε ένα ενιαίο ερμηνευτικό σχήμα, μπορεί να θεωρηθεί απλουστευτική ή ακόμη και προβληματική από σύγχρονη ακαδημαϊκή σκοπιά.

Σε αντίθεση με τον «Ήρωα με τα χίλια πρόσωπα», που έχει πιο άμεση επιρροή στη σύγχρονη αφήγηση, οι «Μάσκες του Θεού» λειτουργούν περισσότερο ως έργο αναφοράς και στοχασμού. Δεν είναι ένα βιβλίο που «διαβάζεται» εύκολα, από την αρχή μέχρι το τέλος, αλλά ένα έργο στο οποίο επιστρέφει κανείς, αναζητώντας συνδέσεις και ερμηνείες.

Συνολικά, πρόκειται για ένα φιλόδοξο και απαιτητικό έργο, που ανταμείβει τον υπομονετικό αναγνώστη, με μια βαθιά, αν και όχι αδιαμφισβήτητη, θεώρηση της ανθρώπινης μυθολογικής εμπειρίας. Είναι πιο δύσκολο στην ανάγνωση, από άλλα έργα του Campbell, αλλά ίσως πιο ενδεικτικό της διανοητικής του εμβέλειας. Δεν έχει εκδοθεί ολοκληρωμένο στην Ελλάδα. Από τις εκδόσεις Ιάμβλιχος, το 1997, έχουν κυκλοφορήσει οι δυο πρώτοι τόμοι, από τους 4, με τίτλο Πρωτόγονη Μυθολογία, (τομ. Α΄,Β΄)

Η δύναμη του μύθου (1988)  Αποτελεί ένα από τα πιο προσιτά και ταυτόχρονα ουσιαστικά κείμενα, για την κατανόηση της μυθολογικής σκέψης στον σύγχρονο κόσμο. Η δομή του έργου βασίζεται σε συζητήσεις, με τον δημοσιογράφο Bill Moyers, που έγιναν πριν τον θάνατο του συγγραφέα (1987), οι οποίες, αγγίζουν θεμελιώδη ζητήματα: τον ρόλο των μύθων στην ανθρώπινη ζωή, τη σχέση τους με τη θρησκεία, τη σημασία των συμβόλων και τη θέση του ατόμου, σε έναν κόσμο που φαίνεται να έχει απομακρυνθεί από τις παραδοσιακές αφηγήσεις. Ο Campbell δεν παρουσιάζει απλώς θεωρίες, αφηγείται, ερμηνεύει και συνδέει, δημιουργώντας ένα κείμενο που ρέει με φυσικότητα, σχεδόν σαν προφορικός λόγος.

Από λογοτεχνική άποψη, το βιβλίο ξεχωρίζει για την απλότητα και τη σαφήνειά του. Η γλώσσα είναι καθαρή, χωρίς την πυκνότητα που χαρακτηρίζει άλλα έργα του, γεγονός που το καθιστά ιδανικό ως εισαγωγή στη σκέψη του. Παράλληλα, η χρήση παραδειγμάτων, από διαφορετικές μυθολογίες και πολιτισμούς δημιουργεί μια αίσθηση οικουμενικότητας. Η επιρροή της ψυχολογικής σκέψης, ιδίως του Carl Jung, παραμένει παρούσα, αλλά εδώ ενσωματώνεται με πιο αφηγηματικό και λιγότερο θεωρητικό τρόπο.

Ο Κάμπελ, αναγνώρισε στη μυθολογία, τέσσερις βασικές λειτουργίες όσον αφορά στην επίδραση της πάνω στην ανθρώπινη εμπειρία:

Την αφύπνιση αισθήματος δέους μπροστά στο μυστήριο της Ζωής: Για τις αρχέγονες κοινωνίες  το ανώτερο μυστήριο της ύπαρξης, δεν μπορούσε να εκφραστεί με τον λόγο (γιατί προϋπήρχε και υπερέβαινε αυτόν). Η μόνη δυνατή προσέγγιση του, ήταν η άμεση εμπειρία. Οι μύθοι και οι τελετές, που τους αναπαριστούν, οδηγούσαν σε μία τέτοια εμπειρία, μέσω της σύνδεσης του προσωπικού βιώματος, με κάτι – εν πολλοίς ακατανόητο και - μεγαλύτερο. Έτσι όρισε και την ετυμολογία της λέξη religion (λατ. religio) ως re-link (επανασύνδεση). Στα ελληνικά, η λέξη θρησκεία, προέρχεται από το ρήμα θρησκεύω (αποδίδω ιερή υπηρεσία, λατρεύω), το οποίο εμφανίζεται ήδη, από τον 5ο αι. π.Ε. Το θρησκεύω, συνδέεται με την νόηση (θρήσκω) ή τη φύλαξη (εν-θρεῖν), υποδηλώνοντας την προσεκτική φύλαξη ιερών μυστικών. Μια άλλη θεωρία (Πλούταρχος), αναφέρει ότι η λέξη προέρχεται από τις «Θράσσες» (Θράκισσες γυναίκες), οι οποίες μυούνταν στα Καβείρια μυστήρια και καταλαμβάνονταν από ιερή μανία. Άλλοι, τη συσχετίζουν, επίσης με τα ρήματα θρέομαι (φωνάζω) ή θροέω (θορυβώ), παραπέμποντας στο «θρούν» (θρόισμα) ή τον ιερό φόβο και τον κλονισμό. Ορισμένοι, γλωσσολογικά, τη συνδέουν με την ινδοευρωπαϊκή  ρίζα θεράπ- (θεραπεύω), υποδηλώνοντας την υπηρεσία προς τους θεούς. Όπως και να είναι, όλα αυτά, προϋποθέτουν επίσης τη σύνδεση με το θείο. 

Την κοσμολογική λειτουργία: Τον καιρό της δημιουργίας τους, οι μύθοι λειτουργούσαν ως πρώιμη, εμβρυακή επιστήμη, εξάγοντας γενικά συμπεράσματα, μέσα από φυσικές παρατηρήσεις. 

Την διατήρηση της υπάρχουσας τάξης: Η δομή των αρχαίων κοινωνιών, δημιουργήθηκε κάτω από πολύ ισχυρότερες φυσικές πιέσεις, απ’ ότι οι σύγχρονες και εξαρτιόταν πολύ περισσότερο από αυτές. Η δομή αυτή, συχνά κρινόταν απαραίτητη, για την επιβίωση αυτών των κοινωνιών και εδώ, ο μύθος, έπαιζε τον βασικό ρόλο συγκρότησης και διαιώνιση της. 

Και την καθοδήγηση του ανθρώπου μέσα από τα στάδια της ζωής: ο μύθος προσέφερε ένα αρχετυπικό πρότυπο, για τα στάδια της ενηλικίωσης, της ζωής μετά και τελικά την αντιμετώπιση της πραγματικότητας του θανάτου.

Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα του έργου είναι η σύνδεσή του με την επικαιρότητά. Ο Campbell, υποστηρίζει ότι, ακόμη και στον σύγχρονο, τεχνολογικό κόσμο, οι μύθοι εξακολουθούν να αποτελούν βασικό μηχανισμό νοηματοδότησης της ανθρώπινης εμπειρίας. Η ιδέα, ότι ο άνθρωπος χρειάζεται «ζωντανούς μύθους», για να κατανοήσει τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του, αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια εποχή κρίσης αξιών.

Ο διάλογος, αν και γοητευτικός, δεν επιτρέπει πάντα την ανάπτυξη σε βάθος των επιχειρημάτων, αφήνοντας, ορισμένα ζητήματα ανοιχτά ή απλουστευμένα. Παρά ταύτα, το έργο, διαθέτει μια ιδιαίτερη γοητεία: μεταφέρει τη σοφία ενός μελετητή, που έχει αφιερώσει τη ζωή του, στη μελέτη των ιστοριών που διαμόρφωσαν την ανθρωπότητα. Δεν είναι ένα βιβλίο που επιδιώκει να εντυπωσιάσει με θεωρητική πολυπλοκότητα, αλλά να εμπνεύσει και να προβληματίσει.

Συνολικά, πρόκειται για ένα έργο που γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στην επιστήμη και την αφήγηση. Προσφέρει μια ουσιαστική, ανθρώπινη προσέγγιση στους μύθους, καθιστώντας το ιδανικό, τόσο για τον νέο αναγνώστη, όσο και για εκείνον, που έχει ασχοληθεί με αυτά τα θέματα. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιάμβλιχος το 1998.

Goddesses: Mysteries of the feminine divine (2013) Αν και δεν ολοκληρώθηκε από τον ίδιο, όσο ζούσε, ως ενιαίο βιβλίο, αποτελεί σημαντική συμβολή στη μελέτη της θηλυκής θεότητας στους μύθους. Αποτελεί συλλογή διαλέξεων και εργαστηρίων που έδωσε μεταξύ 1972 και 1986, για τις θεές και τη θηλυκή θεότητα, στον παγκόσμιο μύθο. Η επιμελήτρια, συγκέντρωσε αυτές τις διαλέξεις και σχημάτισε με αυτές, μια συνεκτική συλλογή, που επικεντρώνεται στη μορφή του θηλυκού θείου στις παγκόσμιες μυθολογίες. Αυτό το στοιχείο καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και τον χαρακτήρα του έργου.

Η γραφή (ή μάλλον, καταγραφή του προφορικού λόγου) είναι πιο χαλαρή, αποσπασματική, με μια αίσθηση άμεσης επικοινωνίας. Σε αντίθεση με τη συστηματικότητα που συναντάμε σε άλλα έργα του συγγραφέα, εδώ ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με μια πιο ελεύθερη, σχεδόν περιπλανώμενη σκέψη, που αναπτύσσεται μέσα από συνειρμούς και θεματικές συνδέσεις.

Ο Campbell εξετάζει τη θεότητα μέσα από τη γυναικεία της διάσταση: από τις αρχαίες μητριαρχικές θεότητες μέχρι τις πιο σύνθετες μορφές της θεϊκής θηλυκότητας σε ανατολικές και δυτικές παραδόσεις. Το βασικό του επιχείρημα παραμένει γνώριμο: οι μύθοι λειτουργούν ως συμβολικά συστήματα, που εκφράζουν βαθύτερες ψυχολογικές και κοσμολογικές αλήθειες. Ωστόσο, εδώ δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη δημιουργική, γεννητική και μεταμορφωτική δύναμη του θηλυκού στοιχείου. Τα κεντρικά θέματα του έργου είναι:

Η εξέλιξη της θηλυκής θεότητας στην παγκόσμια μυθολογία: Μελετά, πώς η αρχική μορφή μιας ενιαίας «Μεγάλης θεάς» σε αρχαίες κοινωνίες (π.χ. Νεολιθική Ευρώπη) μετασχηματίστηκε σταδιακά, σε πολλούς, διαφορετικούς θεούς και θεές, με ποικίλες ιδιότητες και λειτουργίες.

Τα αρχέτυπα και οι συμβολισμοί: Οι θεές δεν αντιμετωπίζονται απλά ως ιστορικές φιγούρες, αλλά ως αρχέτυπη έκφραση θεμελιωδών ψυχικών και πνευματικών λειτουργιών -  δημιουργία & καταστροφή, ζωή & θάνατος, μύηση, μεταμόρφωση. Λειτουργούν ως σύμβολα, για βασικές ανθρώπινες εμπειρίες και για την εσωτερική ανάπτυξη.

Η πολυπολιτισμική, συγκριτική προσέγγιση: Το έργο καλύπτει παραδόσεις από την Παλαιολιθική και Νεολιθική Ευρώπη, τις Αιγαιοπελαγίτικες και Κρητικές θεότητες, τις Σουμεριακές και Αιγυπτιακές μορφές, τις Ινδικές και Ελληνικές θεές, τους μύθους του Ελευσίνιου μυστηρίου και αρχαιότερες τελετουργίες και την Χριστιανική παράδοση και την Παναγία, μέσα από τη σύγκρισή τους με αρχαιότερες μορφές.

Η συμβολή της θηλυκής θεότητας στην ψυχοπνευματική μεταμόρφωση: Ο Κάμπελ, τονίζει, ότι οι θεές δεν είναι απλά μυθολογικές φιγούρες, αλλά δείχνουν ενεργές διαδικασίες αλλαγής και μύησης – δηλαδή, πώς  προσεγγίζονται τα μεγάλα ερωτήματα, για την ύπαρξη, το θάνατο, τη μεταμόρφωση και την πνευματική ωρίμανση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ιδέα ότι η απώλεια ή η υποβάθμιση του αρχικού συμβολισμού του θηλυκού θεϊκού, στις μεταγενέστερες πατριαρχικές παραδόσεις, έχει βαθιές συνέπειες στην κουλτούρα και στην ψυχολογία, καθιστώντας την επανεκτίμηση των αρχαίων θεών σημαντική και σήμερα.

Το βιβλίο αυτό συμπληρώνει παλαιότερες μελέτες του Κάμπελ, όπως Οι μάσκες του Θεού και Η δύναμη του μύθου, προσφέροντας μια εξειδικευμένη εστίαση, στον θηλυκό μύθο και τις θεές. Ο Κάμπελ, αντιμετωπίζει τις θεές, όχι μόνο ως ιστορικές αντικειμενικές μορφές, αλλά και ως αρχέτυπα της εσωτερικής ψυχικής ζωής. Επίσης, αναδεικνύει, πώς οι μορφές του θηλυκού θεϊκού - π.χ. θεότητα της γονιμότητας, μητέρα της γης, θεές της σοφίας – λειτούργησαν, ως πύλες, προς βαθύτερες πνευματικές εμπειρίες και μεταμορφώσεις, στον ιστορικό άνθρωπο.

Έχει τριπλή σημασία: Αποκαλύπτει μία πολυσυλλεκτική, παγκόσμια εικόνα της θηλυκής θεότητας, μέσα από μύθους και τελετουργικά. Αναδεικνύει τις θηλυκές
θεότητες, όχι απλά ως ιστορικά ή λατρευτικά σύμβολα, αλλά, ως αρχέτυπα, που καθοδηγούν την ψυχική και πνευματική ανάπτυξη. Και τέλος τις εξετάζει και τις εντάσσει, μέσα σε ένα πλαίσιο, συγκριτικής ανάλυσης και σύνθεσης, δείχνοντας την εξέλιξη τους, από αρχέγονες κατηγορίες, προς πιο διαφοροποιημένες μορφές. 

Από λογοτεχνική άποψη, το έργο έχει διπλό ενδιαφέρον. Από τη μία πλευρά, η καταγραφή του προφορικού λόγου το καθιστά πιο προσιτό και ζωντανό, αφού υπάρχουν στιγμές, όπου η αφήγηση αποκτά σχεδόν μυθική ποιότητα, σαν να ακούει κανείς έναν δάσκαλο, να αφηγείται ιστορίες μπροστά σε κοινό. Από την άλλη, η έλλειψη αυστηρής δομής, μπορεί να δημιουργήσει αίσθηση ασυνέχειας, ιδίως σε αναγνώστες που αναζητούν ένα πιο οργανωμένο επιχείρημα.

Η θεματική του, το καθιστά ιδιαίτερα επίκαιρο, ειδικά υπό το πρίσμα σύγχρονων συζητήσεων, γύρω από το φύλο και τη θρησκευτική εμπειρία. Ωστόσο, η προσέγγιση του, δεν είναι προϊόν σύγχρονων φεμινιστικών θεωριών, αλλά εντάσσεται στο ευρύτερο συγκριτικό και ψυχολογικό πλαίσιο στη πορεία του συγγραφέα στο χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι, ενώ προσφέρει γόνιμο υλικό για σκέψη, μπορεί να φαίνεται περιορισμένο ή παρωχημένο σε ορισμένες ερμηνείες του. Μπορεί όμως, σε άλλους, με πιο ευρεία και ευέλικτη προσέγγιση και δημιουργική σύνθεση των ερμηνειών, να τους βοηθήσεις να εξάγουν πολύ αξιοπρόσεκτα συμπεράσματα.

Συνολικά, δεν είναι το πιο ολοκληρωμένο ή αντιπροσωπευτικό έργο του Campbell, αλλά αποτελεί ένα ενδιαφέρον συμπλήρωμα της σκέψης του. Προσφέρει, μια πιο άμεση επαφή, με τον τρόπο, που ο ίδιος ανέπτυσσε τις ιδέες του προφορικά, ενώ φωτίζει μια πτυχή της μυθολογίας, που συχνά παραμελείται. Είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται περισσότερο ως στοχαστική εμπειρία, παρά ως συστηματική μελέτη, και γι’ αυτό ακριβώς έχει τη δική του ξεχωριστή αξία.

Εκδότης: New World Library / Joseph Campbell Foundation (Collected Works of Joseph Campbell) - Επιμελήτρια έκδοσης: Safron Rossi (ISBN: 9781608681822)