Ο "Οιδίπους Τύραννος" με το "φακό" έξη σύγχρονων κριτικών λογοτεχνίας

Δίας ή Ποσειδώνας 560 π.Ε.

Πολλοί κριτικοί, συμπεριλαμβανομένου και του Αριστοτέλη, την θεωρούν ως κορυφαία τραγωδία που έχει γραφεί ποτέ. Ας δούμε, πως θα την έβλεπαν, μερικοί, από τους σύγχρονους κριτικούς λογοτεχνίας, χρησιμοποιώντας τη μεθοδολογία ανάλυσης που προτείνει ο κάθε ένας απο αυτούς.

Ο Auerbach, θα έβλεπε στον Οιδίποδα μια τραγική αναπαράσταση της πραγματικότητας, μια κορυφαία μορφή σοβαρού, υψηλού ρεαλισμού. Η πραγματικότητα αποκαλύπτεται σταδιακά και δραματικά. Ο άνθρωπος βρίσκεται μέσα σε ένα δομημένο, νοηματικά φορτισμένο σύμπαν.  Η τραγωδία δείχνει πώς η ανθρώπινη εμπειρία αποκτά βάθος και ιστορικότητα μέσα από τη μορφή.

Ο Frye, δεν θα διάβαζε τον Οιδίποδα ως μεμονωμένο έργο, αλλά ως μέρος ενός καθολικού μυθικού συστήματος. Ο Οιδίποδας δεν είναι «μοναδικός», αλλά μια εκδοχή ενός διαχρονικού αρχετύπου πτώσης και κάθαρσης. Το έργο ανήκει κυρίως στον τραγικό / φθινοπωρινό μύθο (πτώση, διάλυση, αποκατάσταση μέσω καταστροφής). Ο Οιδίποδας είναι ένας υψηλός μιμητικός ήρωας, ανώτερος από τους άλλους ανθρώπους, αλλά υποταγμένος στη μοίρα. Τα κύρια αρχετυπικά μοτίβα του έργου είναι η τυφλότητα απέναντι στη γνώση, η μόλυνση της πόλης απέναντι στη κάθαρση και το εξιλαστήριο θύμα.

Ο Barthes, θα αντιμετώπιζε την τραγωδία ως παιχνίδι κωδίκων και υφαντό σημασιών. Το αίνιγμα της ταυτότητας του Οιδίποδα κινεί τον ερμηνευτικό κώδικα. Οι αντιθέσεις (φως / σκοτάδι, γνώση / άγνοια) συγκροτούν τον συμβολικό κώδικα . Το έργο δεν «λέει» κάτι οριστικό. Είναι μια μηχανή παραγωγής νοημάτων που ενεργοποιείται από τον αναγνώστη.

Ο Bloom, θα εστίαζε στην δύναμη της προσωπικότητας, την ένταση της ατομικής συνείδησης και τη σύγκρουση. Ο Οιδίποδας είναι μια μορφή, που επιβάλλεται μέσω της θέλησης για γνώση. Η καταστροφή του, είναι αποτέλεσμα της ίδιας του της δύναμης. Παράλληλα ο Σοφοκλής «ανταγωνίζεται» προγενέστερους τραγικούς. Η τραγωδία γίνεται ένα δράμα ισχυρών μορφών και επιρροών.

Κατά τον Žižek, ο Οιδίποδας αναζητά την αλήθεια, αλλά η ίδια η αναζήτηση είναι ήδη ιδεολογικά φορτισμένη: πιστεύει ότι η γνώση θα αποκαταστήσει την τάξη. Ωστόσο, η αποκάλυψη της αλήθειας διαλύει τον κόσμο του. Άρα, η ιδεολογία δεν τον εξαπατούσε απλώς - τον προστάτευε από το τραύμα. Το «υψηλό αντικείμενο» εδώ, μπορεί να ιδωθεί ως η ίδια η Αλήθεια ή η Καθαρότητα της Θήβας. Είναι ένα ιδεατό σημείο, που συγκρατεί την πολιτική και ηθική τάξη. Το Πραγματικό, εμφανίζεται, ως αυτό που δεν μπορεί να ενσωματωθεί στο νόημα: η αιμομιξία και η πατροκτονία δεν είναι απλώς «γεγονότα», αλλά τραυματικοί κόμβοι που διαλύουν κάθε συμβολική τάξη. Η τύφλωση του Οιδίποδα, είναι μια χαρακτηριστική στιγμή, όταν βλέπει την αλήθεια, δεν μπορεί πλέον να «δει» τον κόσμο. Υπάρχει μια παράδοξη διάσταση: ο Οιδίποδας επιμένει να μάθει, παρότι προειδοποιείται. Αυτό θυμίζει την ιδέα του Ζίζεκ, ότι υπάρχει μια σκοτεινή απόλαυση, στην ίδια την αναζήτηση της καταστροφικής αλήθειας. Στον Σοφοκλή, η κατάρρευση της ιδεολογίας, έρχεται μέσω της αποκάλυψης της αλήθειας.

Ο Wellek, κάνοντας μια συνθετική, φιλολογική προσέγγιση, θα αντιστεκόταν στις μονοδιάστατες ερμηνείες. Θα τόνιζε, την ενότητα μορφής και περιεχομένου, την ανάγκη να μελετάμε, όχι μόνο το  ίδιο το κείμενο (γλώσσα, δομή), αλλά και το ιστορικό του πλαίσιο. Θα επεσήμανε, ότι η τραγωδία δεν είναι μόνο μύθος ή σύστημα συμβόλων, αλλά ένα αισθητικά ολοκληρωμένο έργο με υποδειγματική πλοκή σε οργανική συνοχή. Θα ήταν επιφυλακτικός, απέναντι στον υπερ-συστηματισμό του Frye και στην «απεριόριστη ερμηνευτικότητα» του Barthes, προτείνοντας μια ισορροπία.

Βλέπουμε, ότι ο Οιδίπους Τύραννος, λειτουργεί σαν «δοκιμασία» για κάθε θεωρία λογοτεχνικής κριτικής. Το ενδιαφέρον δεν είναι ποια ερμηνεία είναι «σωστή», αλλά ότι κάθε μία, αποκαλύπτει διαφορετική διάσταση του ίδιου έργου. Δεν υπάρχει μία απάντηση, αλλά μια σαφής τάση: η σύγχρονη θεωρία σπάνια υιοθετεί ένα μόνο μοντέλο -  προτιμά σύνθετες, υβριδικές αναγνώσεις.