2001: Από το Ζέμπαλντ και τον Μακ Γιουάν στον Κουρκόφ, την Ουλίτσκαγια και τον Ουελμπέκ

Άουστερλιτς (Βίνφριντ Γκ. Ζέμπαλντ) Το τελευταίο μυθιστόρημα αποτελεί το απόγειο των πεζογραφικών αφηγήσεων του Sebald που γράφτηκαν σε κάπως απαρχαιωμένη και περίτεχνη γερμανική γλώσσα (ένα απόσπασμα του έργου έχει μια πρόταση μήκους 9 σελίδων).

Είναι ένα υβρίδιο μυθιστορήματος, δοκιμίου, αυτοβιογραφίας και φωτογραφικού άλμπουμ. Η αφήγηση είναι μια υφιστάμενη, μελαγχολική ροή, χωρίς παραγράφους, συχνά διακοπτόμενη από ασπρόμαυρες φωτογραφίες που λειτουργούν ως ψευδής τεκμηρίωση και ενισχύουν την ατμόσφαιρα. Η γλώσσα είναι ποιητική, περίπλοκη και απόλυτα ελεγχόμενη.

Επικεντρώνεται στο προσωπικό και συλλογικό τραύμα του Ολοκαυτώματος, την απώλεια της ταυτότητας, την αρχαιολογία της μνήμης και τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν εμφανίζεται στους χώρους και στα αντικείμενα του παρόντος. Είναι ένα βαθιά φιλοσοφικό και ανθρώπινο έργο.

Το "Austerlitz" είναι πλέον ένα καθοριστικό έργο της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας της μεταπολεμικής περιόδου. Έχει επηρεάσει αμέτρητους συγγραφείς στο πώς μπορεί κανείς να προσεγγίσει την ιστορία, τη μνήμη και το τραύμα πέρα από τις παραδοσιακές αφηγηματικές δομές. Είναι ένα απαραίτητο σημείο αναφοράς για τη λογοτεχνία της μνήμης. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα γερμανόφωνα μυθιστορήματα των τελευταίων δεκαετιών και ένα αδιαμφισβήτητο κλασικό του 21ου αιώνα. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε σε μετάφραση της Ιωάννας Μεϊτάνη από τις εκδόσεις Άγρα το 2006

Εξιλέωση ( Ίαν Μακ Γιούαν) Ένα μεταμοντέρνο δραματικό αφήγημα για την ενοχή, τη συγχώρεση και τη δημιουργία. Η ιστορία αγάπης ξεχώρισε για τον λαμπρό τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας «ενορχηστρώνει ορισμένα από τα αγαπημένα θέματά του: τους κινδύνους της αθωότητας, την ξαφνική εισβολή της κακής τύχης στις ζωές των ανθρώπων, τη θολή γραμμή μεταξύ τέχνης και ζωής»

Η αδυναμία της ηρωϊδας να ερμηνεύσει σωστά - λόγω της ηλικίας της - την οικειότητα της ερωτευμένης μεγαλύτερης αδελφής της με το γιο μιας υπηρέτριας, σε συνδυασμό με την αχαλίνωτη φαντασία της, την οδηγούν σε ένα τερατώδες ψέμα, που οι συνέπειες του σημαδεύουν τις ζωές και των τριών τους για πολλά χρόνια. Οι δρόμοι τους διασταυρώνονται ξανά στο χάος του Β’ΠΠ με την ηρωϊδα  να βασανίζεται ακόμη από τις τύψεις του παιδικού της σφάλματος.

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια φαινομενικά παραδοσιακή, ρεαλιστική αφήγηση, αλλά την ωθεί στα όριά της με τη χρήση της "αναξιόπιστης αφήγησης" (unreliable narration). Η καινοτομία έγκειται κυρίως στην εφιαλτική μετα-αφηγηματική στροφή του τελευταίου μέρους, που αναθεωρεί ριζικά ό,τι έχει διαβαστεί πριν και θέτει βασικά ερωτήματα για τη φύση της μυθιστορηματικής πραγματικότητας, της ενοχής και της λύτρωσης.

Εξερευνά τη δύναμη και τις συνέπειες της φαντασίας, την ανεπανόρθωτη φύση των πράξεων μας, την τάξη της τάξης προς την αλήθεια και τον απελπισμένο πόθο για εξιλέωση. Επίσης, αγγίζει τις φρικτές πραγματικότητες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Με την έκδοσή του έγινε ένα σημείο αναφοράς για το σύγχρονο βρετανικό μυθιστόρημα. Δημοφιλές και κριτικά αναγνωρισμένο, επέδειξε πώς ένα "παραδοσιακό" αφηγηματικό στυλ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για εξαιρετικά σύγχρονα και σύνθετα λογοτεχνικά αποτελέσματα. Είναι ένα μοντέλο για το ιστορικό μυθιστόρημα και παραμένει ένα από τα πιο δημοφιλή και μελετημένα μυθιστορήματα του συγγραφέα.

Οι πιγκουίνοι δεν πεθαίνουν απ' το κρύο (Αντρέι Κουρκόφ) Είναι μια μοναδική σύνθεση της αφήγησης του ανατολικοευρωπαϊκού παραλόγου με μαύρη κωμωδία και πολιτική σάτιρα.

Ο Μίσα, είναι ένας εξαφανισμένος πιγκουίνος που τον ψάχνει ο ιδιοκτήτης του, ο Βίκτωρ, πρώην δημοσιογράφος. Η σχέση του Βίκτωρα με τη Σόνια, μικρή κόρη ενός εξαφανισμένου φίλου του, και τη Νίνα που τη φροντίζει, η ενεργή ανάμιξή του στις ουκρανικές εκλογές, η φυγή του από την Ουκρανία ως  προπονητής μιας ομάδας αθλητών ΑΜΕΑ, η συνάντησή του με Σερβοβόσνιους εγκληματίες πολέμου συνθέτουν την πλοκή του έργου.

Παρουσιάζει μια πλούσια εικόνα για τη ζωή στη μετα-σοβιετική Ουκρανία: την απουσία νοήματος, την οικονομική κατάρρευση, την πολιτική διαφθορά, τον κυνισμό της εξουσίας και την ατομική μοναξιά. Εξερευνά θέματα ταυτότητας, ευθύνης και της ανθρώπινης αναζήτησης για επικοινωνία και σύνδεση σε έναν κόσμο που έχει χάσει κάθε αίσθηση ανθρωπιάς και αλληλεγγύης.

Η γλώσσα είναι απλή, άμεση και αποτελεσματική, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου το γελοίο, το τραγικό και το υπαρξιακό συνυπάρχουν φυσικά. Η χρήση ενός πιγκουίνου ως κεντρικού "χαρακτήρα" είναι από μόνη της μια μεγάλη καινοτομία. Ο Κουρκόφ, και ειδικά αυτό το έργο, έφεραν την ουκρανική λογοτεχνία στο προσκήνιο του διεθνούς κοινού μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Είναι ένα σημαντικό έργο για την κατανόηση της μετα-σοβιετικής ψυχολογίας και του τρόπου με τον οποίο η λογοτεχνία μπορεί να χειριστεί την πολιτική και κοινωνική αποσύνθεση μέσα από το πρίσμα του παραλόγου.

Το βιβλίο συνεχίζει να αποκτά νέους αναγνώστες, ιδιαίτερα τώρα που η προσοχή του κόσμου είναι στραμμένη στην Ουκρανία. Η προφητική του δύναμη και η μαύρη κωμωδία του παραμένουν επίκαιρες. Στη χώρα μας εκδόθηκε το 2008 από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Η ζωή του Πι (Γιάν Μάρτελ) Ενώ η αφήγηση του είναι κλασική, η καινοτομία του βρίσκεται στη συγχώνευση πολλών ειδών: περιπέτειας επιβίωσης, παραμυθιού, θεολογικής αλληγορίας και μεταφυσικού παζλ.

Μετά το ναυάγιο ενός πλοίου που ταξίδευε για το Καναδά ο Πι βρίσκεται μόνος σε μια βάρκα μαζί με μια απίστευτη ομάδα: μια ζέβρα, μια ύαινα, έναν ουρακοτάγκο και μια τεράστια βασιλική τίγρη της Βεγγάλης. Το βιβλίο αρχίζει με μια φαινομενικά απλή ιστορία που όμως στη συνέχεια αναπτύσσεται απρόσμενα και στο τέλος ανατρέπεται, αναγκάζοντας τον αναγνώστη να επανεξετάσει ριζικά την πίστη, την αλήθεια και τη φύση της αφήγησης.

Στο κέντρο του βρίσκεται η σύγκρουση και η συνύπαρξη διαφορετικών θρησκειών (Ινδουισμός, Χριστιανισμός, Ισλάμ), η δύναμη της ιστορίας να δίνει νόημα στις τραγωδίες της ζωής, και η σχέση ανάμεσα στην πίστη και τη λογική. Είναι ένα βιβλίο για το πώς επιβιώνουμε και πώς διαλέγουμε να βλέπουμε τον κόσμο.

Το "Life of Pi" ήταν μια παγκόσμια λογοτεχνική αποκάλυψη.  Έδειξε ότι ένα βιβλίο με βαθιά πνευματικά και φιλοσοφικά ερωτήματα μπορεί να γίνει τεράστια εμπορική επιτυχία. Επέκτεινε τα όρια του τι μπορεί να είναι ένα μπεστ σέλερ, συνδυάζοντας προσιτή αφήγηση με σύνθετη θεματολογία. Στη χώρα μας κυκλοφόρησε το 2002 από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Οι διορθώσεις (Τζόναθαν Φράνζεν) Ένα τεράστιο γεγονός στην αμερικανική λογοτεχνία. Είναι ένα κλασικό, ρεαλιστικό "μεγάλο μυθιστόρημα" για την οικογένεια και την κοινωνία, που ενώ είναι τεχνικά άψογο και θεματικά πλούσιο, είναι λιγότερο καινοτόμο στη φόρμα σε σχέση με τα προηγούμενα της ίδιας χρονιάς.

Κυκλοφόρησε δέκα μέρες πριν από την 11η Σεπτεμβρίου 2001 διηγούμενο την κατάρρευση της μεσαίας αμερικανικής τάξης, διατηρεί την επικαιρότητά του μέχρι σήμερα, καθώς «η αίσθηση πως οι βεβαιότητες εξατμίζονται, γίνεται όλο και πιο ισχυρή». Αν η οικογένεια είναι ένα μηχάνημα για να σε τρελαίνει, έχει υπάρξει ποτέ μηχανή καλύτερα λαδωμένη από τους Lamberts; Ο πατέρας, ο Άλφρεντ, είναι ένας συνταξιούχος μηχανικός που ολισθαίνει στο ψυχικό και σωματικό χάος της νόσου του Πάρκινσον. Η σύζυγος Enid διαμορφώνει όλο και πιο έξυπνες ποικιλίες άρνησης. Ο ένας γιος βοηθάει απατεώνες στη Λιθουανία και ο άλλος παρηγορείτε με ποτό για τις δυστυχίες της διαλυόμενης οικογένειας του. Η αδερφή τους διάσημη σεφ, κάνει απερισκεψίες σε ξένους γάμους. Οι δυστυχίες τους είναι μια μεταφορά για τις δυσαρέσκειες της σύγχρονης κοινωνίας, αλλά ο Φράνζεν διατηρεί την εστίασή του στην οικογένεια. Αυτό μπορεί να είναι πολύ αστείο μερικές φορές, αλλά τα γέλια έρχονται δύσκολα, πολύ δύσκολα. Στα ελληνικά, είχε κυκλοφορήσει για πρώτη φορά το 2002 από τις εκδόσεις Ωκεανίδα, σε μετάφραση Αλέξη Εμμανουήλ.

Εξώφυλλο έκδοσης ΗΠΑ

Πλατφόρμα (Μισέλ Ουελμπέκ) Εξαιρετικά σημαντικό για την επιρροή και την προβοκατόρικη φύση του. Ο Ουελμπέκ είναι ένας από τους πιο σημαντικούς Ευρωπαίους συγγραφείς. Το βιβλίο είναι κεντρικό για την κατανόηση του έργου του, αλλά η λογοτεχνική του αξία μπορεί να προσβληθεί  λόγω της σκοπούμενης προβοκατόρικης πλοκής και του εν μέρει επιπόλαιου στυλ του.

Η ιστορία είναι η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο ενός σαραντάχρονου Παριζιάνου δημόσιου υπαλλήλου ονόματι Μισέλ, ο οποίος, μετά τη δολοφονία του πατέρα του από μουσουλμάνους μετανάστες (έγκλημα τιμής) και χάρη σε μια πλούσια κληρονομιά, ασχολείται με τον σεξουαλικό τουρισμό στην Ταϊλάνδη, όπου συναντά μια ταξιδιωτική πράκτορα ονόματι Βαλερί. Ξεκινούν μια σχέση και, αφού επιστρέφουν στη Γαλλία, καταστρώνουν ένα σχέδιο με τον προϊστάμενο της (ο οποίος εργάζεται στον ταξιδιωτικό κλάδο στον όμιλο Aurore, μια αναφορά στον πραγματικό όμιλο Accor) για να λανσάρουν μια νέα ποικιλία οργανωμένων διακοπών που ονομάζεται «φιλικός τουρισμός», που απευθύνεται έμμεσα σε Ευρωπαίους που αναζητούν μια σεξουαλική εμπειρία κατά τη διάρκεια των διακοπών. Στοχευμένοι είναι άνδρες και γυναίκες - ακόμα και ζευγάρια - που θα κάνουν διακοπές σε ειδικά σχεδιασμένα «Κλαμπ της Αφροδίτης». Αποφασίζεται ότι η Ταϊλάνδη είναι η καλύτερη τοποθεσία για τα νέα κλαμπ, με τη διαφήμιση να καθιστά σαφές ότι και οι Ταϊλανδέζες θα είναι εύκολα διαθέσιμες. Οι εκδρομές πρόκειται να διαφημιστούν κυρίως σε Γερμανούς καταναλωτές, καθώς θεωρείται ότι θα υπάρξει λιγότερη ηθική οργή στη Γερμανία από ό,τι στη Γαλλία. Η Μισέλ, η Βαλερί και ο προϊστάμενός της, Ζαν-Ιβ, ταξιδεύουν στην Ταϊλάνδη σε μια από τις εκδρομές της εταιρείας τους ινκόγκνιτο και απολαμβάνουν ειδυλλιακές διακοπές. Αποφασίζουν ότι θα μετακομίσουν μόνιμα στην Ταϊλάνδη, για να διαιωνίσουν την ευδαιμονία που βιώνουν εκεί. Ωστόσο, προς το τέλος των διακοπών τους, μουσουλμάνοι εξτρεμιστές διαπράττουν τρομοκρατική ενέργεια κατά την οποία η Βαλερί σκοτώνεται. Ο Μισέλ μένει άφραγκος και στο τέλος του μυθιστορήματος ταξιδεύει πίσω στην Ταϊλάνδη για να πεθάνει.

Αφού περιέγραψε το Ισλάμ ως «την πιο ηλίθια θρησκεία» σε μια δημοσιευμένη συνέντευξη για το βιβλίο, ο Ουελμπέκ κατηγορήθηκε για υποκίνηση φυλετικού και θρησκευτικού μίσους, αλλά οι κατηγορίες τελικά απορρίφθηκαν, καθώς κρίθηκε ότι το δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου περιλαμβάνει το δικαίωμα κριτικής των θρησκειών. Το μυθιστόρημα και ο συγγραφέας του θεωρήθηκαν «προφητικοί» ή «προφήτες», καθώς το τελευταίο μέρος απεικονίζει μια ισλαμική τρομοκρατική επίθεση που έχει έντονες ομοιότητες με τις βομβιστικές επιθέσεις στο Μπαλί τον Οκτώβριο του 2002, περίπου ένα χρόνο αργότερα (και το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε στις 27 Αυγούστου 2001, λίγες ημέρες πριν από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001). Μια παρόμοια σύμπτωση, που αφορά τον Ουελμπέκ, το Ισλάμ και την τρομοκρατία, θα συνέβαινε 13 χρόνια αργότερα, όταν το μυθιστόρημά του «Υποβολή», που ασχολείται ξανά με το Ισλάμ (αν και με πιο λεπτό και λιγότερο αντιπαραθετικό τρόπο), δημοσιεύτηκε στις 7 Ιανουαρίου 2015, την ημέρα της τρομοκρατικής επίθεσης στο Charlie Hebdo.

Επιπλέον απέκτησε μεγάλη φήμη και στο «δύσκολο» αγγλοσαξονικό κοινό, εν μέρει χάρη και στο θέμα της προσέγγισης του σεξουαλικού τουρισμού. Αυτή η φήμη από τότε συνοδεύει το «τρομερό παιδί» των γαλλικών γραμμάτων.                      

Υπόθεση Κουκότσκι (Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια) Είναι ένα "παραδοσιακό" αλλά πολύ δυνατό μυθιστόρημα που παρακολουθεί τη ζωή του γυναικολόγου Πάβελ Κουκότσκι στη Σοβιετική Ένωση από τη δεκαετία του 1930 έως τη δεκαετία του 1960.

Ο Πάβελ, χαρισματικός γιατρός με επιστημονική διορατικότητα, αφιερώνει τη ζωή του στη μελέτη της γυναίκας, της μητρότητας και των συνεπειών των αναγκαστικών αμβλώσεων, που αποτελούσαν πολιτικό εργαλείο στη σοβιετική κοινωνία. Κεντρικό πρόσωπο είναι και η θετή κόρη του, η Τάνια, ένα κορίτσι εσωστρεφές, με ισχυρή διαίσθηση και ψυχική ευαισθησία. Η πορεία της Τάνιας σημαδεύεται από μια σειρά ψυχικών κρίσεων - οι οποίες παρουσιάζονται μέσα από μια σχεδόν ονειρική αφήγηση - που την οδηγούν σε έναν εσωτερικό κόσμο σύμβολων και μεταφυσικής εμπειρίας. Παράλληλα, το μυθιστόρημα περιγράφει τη ζωή της συζύγου του Πάβελ, Έλενας, και το οικογενειακό τους περιβάλλον, όπου η καθημερινή ζωή συνυπάρχει με τις πολιτικές αναταράξεις: διώξεις, περιορισμούς της επιστήμης, ιατρική γραφειοκρατία και σιωπηλές τραγωδίες των γυναικών που ζουν υπό την κρατική πολιτική περί αναπαραγωγής. Η ιστορία κορυφώνεται με την κατάρρευση και αναγέννηση της Τάνιας, η οποία συμβολίζει ένα είδος πνευματικής λύτρωσης, μια ανθρωπιστική αντίσταση απέναντι στη βία του κράτους πάνω στο σώμα και στη ζωή.

Η Ουλίτσκαγια συνδυάζει ρεαλισμό, ψυχολογική παρατήρηση και φανταστικές διαδρομές συνείδησης, δημιουργώντας έναν πολυεπίπεδο στοχασμό πάνω στη ζωή, την οικογένεια και το γυναικείο σώμα. Το έργο θεωρείται ένα από τα πιο ώριμα μυθιστορήματα της σύγχρονης ρωσικής λογοτεχνίας. Η σημασία του έγκειται: Στην κριτική της σοβιετικής πολιτικής πάνω στη βιολογία και στη γυναικεία αυτοδιάθεση - Στην ανθρωποκεντρική ματιά της συγγραφέα, που αντιπαραθέτει την εσωτερική ζωή των χαρακτήρων στον μηχανισμό του κράτους - Στην υβριδική αφήγηση, όπου ο ρεαλισμός συνδέεται με μυστικιστικές εμπειρίες, προσδίδοντας υπαρξιακό βάθος - Στη συγκινητική ψυχογραφία της οικογένειας, που λειτουργεί ως μικρογραφία της κοινωνίας. Διαβάζεται τόσο ως κοινωνικό μυθιστόρημα όσο και ως φιλοσοφική αναζήτηση για το νόημα της ανθρώπινης ζωής σε συνθήκες καταπίεσης

Η Κοπέλα του Γκο (Σαν Σα)  Όμορφα γραμμένο και ενδιαφέρον. Διαδραματίζεται στη Μαντζουρία στις αρχές της δεκαετίας του 1930, την περίοδο της ιαπωνικής κατοχής. Η αφήγηση εναλλάσσεται ανάμεσα σε δύο πρωταγωνιστές: μια δεκαεξάχρονη Κινέζα που βρίσκει καταφύγιο στο παιχνίδι του γκο και έναν νεαρό Ιάπωνα αξιωματικό που υπηρετεί στον κατοχικό στρατό.

Η κοπέλα, αν και ανήκει στην κινεζική ελίτ, ζει με συναισθηματική αποξένωση, επηρεασμένη από τις κοινωνικές επιταγές και τις προσδοκίες της εποχής. Στην κεντρική πλατεία της πόλης, εκεί όπου παίζεται παραδοσιακά το γκο, βρίσκει χώρο για ελευθερία και πνευματική συγκέντρωση. Ο Ιάπωνας αξιωματικός, μεταμφιεσμένος ως πολίτης για να συλλέξει πληροφορίες, την παρακολουθεί να παίζει και τελικά γίνεται ο αντίπαλός της στο παιχνίδι,  χωρίς κανείς από τους δύο να γνωρίζει την ταυτότητα του άλλου. Καθώς οι παρτίδες συνεχίζονται, ένα αόρατο νήμα σύνδεσης υφαίνεται ανάμεσά τους: έλξη, ψυχολογική αναμέτρηση, αλλά και η αδυσώπητη σύγκρουση δύο κόσμων. Η ιστορία οδηγείται σε μια τραγική τελική σύγκλιση, όπου το αποτέλεσμα της τελευταίας παρτίδας ταυτίζεται με την αδυσώπητη δυναμική του πολέμου και του πεπρωμένου.

Το μυθιστόρημα διακρίνεται για τη λιτή ποιητικότητα και τη συμβολική χρήση του γκο ως μεταφοράς της στρατηγικής, της σύγκρουσης και της ανθρώπινης μοίρας. Η Shan Sa συνδυάζει ιστορικό ρεαλισμό με λυρική ενδοσκόπηση, δημιουργώντας μια αφήγηση που επιτρέπει στον αναγνώστη να βιώσει ταυτόχρονα την προσωπική και την εθνική τραγωδία.

Η λογοτεχνική σημασία του έργου περιλαμβάνει: Την αποδόμηση των στερεοτύπων γύρω από τον "εχθρό", καθώς παρουσιάζει βαθιές εσωτερικές συγκρούσεις και στις δύο πλευρές - Τη συμβολική δομή, όπου κάθε παρτίδα γκο αντανακλά στρατηγικές κινήσεις πολέμου και επιλογές ζωής - Την ανάδειξη της γυναικείας φωνής σε ένα ιστορικά ανδροκρατούμενο περιβάλλον - Την καταγραφή της πολιτισμικής τομής μεταξύ Κίνας και Ιαπωνίας.

Το έργο έχει αναγνωριστεί ως μια από τις πιο ποιητικές και βαθιά ανθρώπινες αναπαραστάσεις του πολέμου και της νεότητας.