Τρία δοκίμια ως εργαλεία λογοτεχνικής κριτικής, των E. Auerbach, R. Wellek και N. Frye

Μίμησις: Η εικόνα της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία (Erich Auerbach – 1946)

Ένα από τα πιο σημαντικά έργα συγκριτικής φιλολογίας. Η μεθοδολογία του χρησιμοποιεί την ανάλυση αποσπασμάτων, αξιοποιεί την ιστορική εξέλιξη του ύφους και συνδέει την μορφή του έργου με την κοινωνική πραγματικότητας.

Η αξία του είναι πολυδιάστατη και μπορεί να κατανοηθεί σε διάφορα επίπεδα:

Πρώτα απ’ όλα, ο Auerbach επιχειρεί μια ιστορική και αισθητική χαρτογράφηση της αναπαράστασης της πραγματικότητας στη δυτική λογοτεχνία, από τον Όμηρο έως τον μοντερνισμό. Δεν γράφει μια απλή ιστορία της λογοτεχνίας· αντίθετα, αναλύει επιλεγμένα αποσπάσματα (π.χ. από την Οδύσσεια, τη Βίβλο, τον Δάντη, τον Σταντάλ, τον Προυστ) για να δείξει πώς κάθε εποχή αντιλαμβάνεται και αποτυπώνει την πραγματικότητα. Αυτή η μικροαναλυτική μέθοδος (close reading) αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία του έργου.

Εισάγει, επίσης, μια καθοριστική διάκριση ανάμεσα σε δύο βασικούς τρόπους αφήγησης. Τον ομηρικό τρόπο, όπου τα πάντα είναι φωτισμένα, εξωτερικά και πλήρως αναπτυγμένα, και τον βιβλικό τρόπο, όπου υπάρχει ασάφεια, υπαινιγμός και πολλαπλά επίπεδα νοήματος. Αυτή η διάκριση, έχει επηρεάσει βαθιά την κατανόηση της δυτικής αφηγηματικής παράδοσης.

Ένα τρίτο στοιχείο της αξίας του έργου είναι η ανάδειξη του λεγόμενου «σοβαρού ρεαλισμού» (serious realism), η ιδέα ότι η λογοτεχνία, ιδιαίτερα από τον Μεσαίωνα και μετά, αρχίζει να αντιμετωπίζει την καθημερινή ζωή και τα «ταπεινά» πρόσωπα ως άξια υψηλής καλλιτεχνικής αναπαράστασης. Αυτό κορυφώνεται σε συγγραφείς όπως ο Μπαλζάκ και ο Φλωμπέρ και συνεχίζεται στη μοντέρνα λογοτεχνία.

Επιπλέον, το έργο έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω του ιστορικού του πλαισίου: γράφτηκε κατά τη διάρκεια της εξορίας του Auerbach στην Κωνσταντινούπολη, εν μέσω του Β΄ΠΠ. Παρά τις περιορισμένες βιβλιογραφικές πηγές, κατάφερε να συνθέσει μια εξαιρετικά ευρεία και βαθιά μελέτη, γεγονός που προσδίδει στο έργο έναν χαρακτήρα πνευματικής αντίστασης και επιμονής.

Η «Μίμησις» ξεχωρίζει επίσης για τη διεπιστημονική της προσέγγιση, συνδυάζοντας φιλολογία, ιστορία, θεολογία και φιλοσοφία. Ο Auerbach, μας έμαθε να ιστορικοποιούμε, δεν εξετάζει μόνο το «πώς» γράφεται η λογοτεχνία, αλλά και το «γιατί», συνδέοντας τις αφηγηματικές μορφές με τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες.

Τέλος, η επιρροή του έργου είναι τεράστια, επειδή καθιέρωσε τη συγκριτική λογοτεχνία ως αυτόνομο πεδίο, ενέπνευσε θεωρητικούς της αφήγησης και της ερμηνείας και παραμένει βασικό σημείο αναφοράς για τη μελέτη του ρεαλισμού και της αναπαράστασης.

Συνολικά, προσφέρει έναν βαθύ, συνεκτικό και ιστορικά ευαίσθητο τρόπο κατανόησης της δυτικής λογοτεχνίας, αναδεικνύοντας πώς η έννοια της «πραγματικότητας» μετασχηματίζεται μέσα στους αιώνες. Είναι ένα έργο-γέφυρα ανάμεσα στη φιλολογία και την ιστορία του πολιτισμού, που θεμελίωσε τη μελέτη της ρεαλιστικής αναπαράστασης και επηρέασε βαθιά τη φιλολογία και την πολιτισμική κριτική.

Κυκλοφόρησε στα ελληνικά από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας το 2005.

6ος τόμος

A History of Modern Criticism (1750–1950) (René Wellek, 1955-1992) Yale University Press (πλήρης σειρά 8 τόμων)

Αποτελεί μία από τις πιο φιλόδοξες και συστηματικές ιστορίες της λογοτεχνικής κριτικής. Δεν πρόκειται απλώς για καταγραφή θεωριών, αλλά για μια προσπάθεια να αναδειχθεί η εσωτερική εξέλιξη της κριτικής σκέψης ως πνευματικής δραστηριότητας.

Αρχίζει με την μελέτη της της κριτικής στη λογοτεχνία, κατά τα τέλη του 18ου αιώνα, εξετάζοντας βασικούς στοχαστές και τάσεις της εποχής (1^ος τόμος), συνεχίζει με την παρουσίαση της κριτικής της ρομαντικής περιόδου (2^ος), την εποχή μετά τον Ρομαντισμό και πριν τη σταθεροποίηση των ρευμάτων του 19ου αιώνα (3^ος), την λογοτεχνική κριτική στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, με τις νέες θεωρητικές και πρακτικές εξελίξεις (4^ος) και αφιερώνει τους άλλους τέσσερις τόμους στην περίοδο 1900 – 1950, εξετάζοντας την αγγλόφωνη κριτική λογοτεχνίας (5^ος & 6^ος), και την κριτική στις Γερμανία, Ρωσία, Ανατ.Ευρώπη, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία. Κάθε στοχαστής παρουσιάζεται στο ιστορικό του πλαίσιο και ως φορέας συγκεκριμένων θεωρητικών προβλημάτων.

Ο Wellek επιδίωξε να αποκαταστήσει την κριτική ως αυτόνομο γνωστικό πεδίο, με δική της ιστορία, έννοιες και προβλήματα. Απέρριψε την απλή βιογραφική ή ιστορική απαρίθμηση και την πλήρη αποκοπή από το ιστορικό πλαίσιο. Αντίθετα, πρότεινε μια συνθετική προσέγγιση, στην οποία, η κριτική εξετάζεται ταυτόχρονα, ως ιδεολογικό φαινόμενο, αισθητική θεωρία και φιλολογική πρακτική.

Οι κεντρικές του ιδέες είναι, ότι, η λογοτεχνική κριτική εξελίσσεται μέσα από διαλόγους και αντιπαραθέσεις, επίσης, ότι, υπάρχει μια σχετική συνέχεια, όχι απλώς ασύνδετες θεωρίες και, ότι, παραμένει κρίσιμη η έννοια της αισθητικής αξίας.

Το έργο, αποτελεί θεμέλιο για τη συγκριτική φιλολογία, προσφέρει ένα χαρτογραφημένο τοπίο της νεότερης κριτικής και λειτουργεί, ως αντίβαρο σε πιο αποσπασματικές ή θεωρητικοποιημένες προσεγγίσεις. Είναι, με απλά λόγια, ένα έργο που σε βοηθά, να μην χάνεις το μέτρο και να καταλάβεις, πώς φτάσαμε στις σύγχρονες θεωρίες.

Ο Wellek λειτουργεί σήμερα σαν μια μεθοδολογική υπενθύμιση, για την αποφυγή της μονομέρειας και τον συνδυασμός μορφής, ιστορίας, θεωρίας. Δεν είναι «μόδα», αλλά σταθερό σημείο ισορροπίας.

Ανατομία της κριτικής (Northrop Frye  - 1957)

Αποτελείται από τέσσερα εκτενή δοκίμια, τα οποία συγκροτούν ένα συστηματικό θεωρητικό μοντέλο της λογοτεχνικής κριτικής. Στην εισαγωγή, ο Frye, επικρίνει τις εντυπωσιολογικές και αποσπασματικές μορφές κριτικής και προτείνει μια «επιστημονική» συστηματοποίηση της λογοτεχνικής θεωρίας. Το σύστημα του, επιδιώκει να θεμελιώσει μια αυτοτελή «επιστήμη της λογοτεχνίας», βασισμένη σε δομικές και αρχετυπικές κατηγορίες. Αποτελεί ένα από τα πιο φιλόδοξα και επιδραστικά εγχειρήματα στη σύγχρονη λογοτεχνική θεωρία. Στόχος του Frye δεν είναι απλώς να ερμηνεύσει μεμονωμένα έργα, αλλά να δημιουργήσει ένα συστηματικό πλαίσιο για την κατανόηση της λογοτεχνίας ως αυτόνομου πεδίου γνώσης, με δικούς του νόμους, δομές και επαναλαμβανόμενα μοτίβα.

Ο Frye επιδιώκει να απελευθερώσει τη λογοτεχνική κριτική από υποκειμενικές αξιολογήσεις («μου αρέσει / δεν μου αρέσει»), εξωτερικά κριτήρια (ηθικά, ιστορικά, βιογραφικά). Αντί γι’ αυτά, προτείνει μια «επιστημονική» κριτική, που βασίζεται σε επαναλαμβανόμενες δομές (patterns), αρχετυπικά μοτίβα και μυθολογικά σχήματα, που διατρέχουν όλη τη λογοτεχνία. Η βασική του ιδέα είναι ότι η λογοτεχνία αποτελεί ένα κλειστό σύστημα, όπου τα έργα συνδέονται μεταξύ τους, περισσότερο, απ’ ό,τι με την εξωτερική πραγματικότητα.

Σε κάθε ένα, από τα δοκίμια, εξετάζει μια διαφορετική διάσταση της λογοτεχνικής κριτικής.

Στο πρώτο, Ιστορική κριτική: Θεωρία των τρόπων ταξινομεί τα λογοτεχνικά έργα με βάση τη σχέση του ήρωα με το περιβάλλον του. Προτείνει πέντε βασικούς «τρόπους» (modes). Τον μυθικό, όπου ο ήρωας είναι ανώτερος από τους άλλους και τη φύση (π.χ. θεοί), τον ρομαντικό, όπου είναι ανώτερος από τους άλλους ανθρώπους, αλλά όχι από τη φύση, τον υψηλό μιμητικό, όπου είναι ανώτερος από τους άλλους, αλλά υπόκειται στους νόμους της φύσης (π.χ. τραγωδία), τον χαμηλό μιμητικό, όπου είναι ίσος με τον μέσο άνθρωπο (ρεαλιστική λογοτεχνία) και τον ειρωνικό, όπου είναι κατώτερος από τον αναγνώστη ή παγιδευμένος (σύγχρονη λογοτεχνία). Αυτή η κλίμακα δείχνει μια ιστορική «πτώση» από το μυθικό στο ειρωνικό.

Στο δεύτερο, Ηθική κριτική: Θεωρία των συμβόλων εξετάζει πώς λειτουργούν τα σύμβολα στη λογοτεχνία και προτείνει μια κλιμακωτή θεωρία κατανόησης τους, διακρίνοντας πέντε επίπεδα (ή φάσεις), που δείχνουν πώς ένα σύμβολο αποκτά ολοένα ευρύτερη σημασία μέσα στη λογοτεχνία και τον πολιτισμό. Το κυριολεκτικό επίπεδο, όπου
το σύμβολο, νοείται ως μέρος της αφήγησης, με την άμεση, «πραγματική» του σημασία μέσα στο κείμενο, το τυπικό επίπεδο, όπου αντιμετωπίζεται ως στοιχείο της λογοτεχνικής δομής, και εξετάζεται η λειτουργία του μέσα στο έργο (μοτίβα, εικόνες, επαναλήψεις), το αρχετυπικό επίπεδο, όπου συνδέεται με ευρύτερα μοτίβα (π.χ. κύκλοι ζωής, ήρωες, θυσία), το αναγωγικό, όπου το σύμβολο αποκτά καθολική διάσταση και εντάσσεται σε μια συνολική «τάξη» της λογοτεχνίας και το καθολικό (κοσμικό) επίπεδο, όπου τα σύμβολα εκφράζουν μια ολική πραγματικότητα, όπου η λογοτεχνία αγγίζει τη μυθοπλαστική σύλληψη του κόσμου, ως ενιαίου όλου. Συνοπτικά, ξεκινά από το συγκεκριμένο και «κυριολεκτικό» και οδηγείται σε μια ολιστική, αρχετυπική και καθολική κατανόηση των συμβόλων, όπου η λογοτεχνία λειτουργεί ως ενιαίο σύστημα νοήματος.

Αν πάρουμε για παράδειγμα το σύμβολο του νερού, που είναι από τα πιο χαρακτηριστικά στον Frye, μπορούμε να δούμε πώς λειτουργεί σε καθένα από τα πέντε επίπεδα: Στο κυριολεκτικό, είναι απλώς νερό: ποτάμι, θάλασσα, βροχή μέσα στην αφήγηση.
Στο τυπικό, εξετάζουμε τη λειτουργία του μέσα στο έργο,
μπορεί να λειτουργεί ως μοτίβο, να εμφανίζεται σε κρίσιμες στιγμές, να σηματοδοτεί αλλαγές ή να συνδέεται με συγκεκριμένους χαρακτήρες.
Στο αρχετυπικό επίπεδο, το νερό συνδέεται με διαχρονικά αρχετυπικά μοτίβα, τον καθαρμός, την αναγέννηση, το χάος ή την πρωταρχική ύλη (κοσμογονίες).
Εδώ, το σύμβολο, ξεπερνά το συγκεκριμένο έργο και ανήκει σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό μοτίβο. Στο αναγωγικό επίπεδο εντάσσεται σε ένα συνολικό σύστημα συμβόλων της λογοτεχνίας, π.χ. το νερό, ως στοιχείο της ζωής, σε αντιστοιχία με άλλα στοιχεία (γη, φωτιά, αέρας), μέσα σε μια ενιαία ποιητική τάξη. Τέλος στο καθολικό επίπεδο, αποκτά κοσμική διάσταση, γίνεται έκφραση της ίδιας της ολότητας της ύπαρξης - της ροής της ζωής, της ενότητας φύσης και ανθρώπου. Σε αυτό το επίπεδο, η λογοτεχνία λειτουργεί σχεδόν «μυθοποιητικά», δημιουργώντας έναν συνολικό κόσμο νοήματος. Αντίστοιχα, θα μπορούσαμε να δούμε το ίδιο σχήμα ανάλυσης  και με άλλα σύμβολα, όπως το δάσος, η σπηλιά (χώροι δοκιμασίας ή μύησης), το φως (γνώση, αποκάλυψη) ή το ταξίδι (μεταμόρφωση του ήρωα).

Στο τρίτο, Αρχετυπική κριτική: Θεωρία των μύθων, υποστηρίζει ότι όλη η λογοτεχνία οργανώνεται γύρω από αρχετυπικούς μύθους, που σχετίζονται με τις εποχές του χρόνου: η κωμωδία (μυθικό σχήμα της αναγέννησης) με την άνοιξη, ο ρομαντισμός (μυθικό σχήμα ακμής / θριάμβου) με το καλοκαίρι, η τραγωδία (μύθος πτώσης) με το φθινόπωρο και η σάτιρα (μύθος διάλυσης / ειρωνίας) με το χειμώνα. Εδώ, η κυκλική δομή, δείχνει ότι η λογοτεχνία επαναλαμβάνει βαθιά ανθρώπινα μοτίβα. Επίσης, αναπτύσσει αρχετυπικές εικόνες (φύση σε όλες τις μορφές) και συμβολικές αντιθέσεις (φως / σκοτάδι, ζωή / θάνατος).

Στο τέταρτο, Ρητορική κριτική: Θεωρία των ειδών, ο Frye εξετάζει τη λογοτεχνία ως μορφή επικοινωνίας. Κατηγοριοποιεί τα είδη με βάση τη σχέση τους με το κοινό. Η επική ποίηση είναι αφηγηματική, η δραματική ποίηση έχει παρουσίαση μέσω δράσης, η λυρική ποίηση εκφράζει τον εσωτερικό κόσμο του συγγραφέα. Εδώ, εστιάζει επίσης στη ρητορική λειτουργία της λογοτεχνίας και στον τρόπο διαμόρφωσης της κατανόησης / αποδοχής ή μη από τον αναγνώστη.

Κεντρικές έννοιες της προσέγγισής του είναι: Η αρχετυπικότητα - Η λογοτεχνία επαναχρησιμοποιεί μοτίβα που είναι παγκόσμια και διαχρονικά. Η διακειμενικότητα (πριν καθιερωθεί ο όρος) - Τα έργα συνομιλούν μεταξύ τους μέσα σε ένα ενιαίο σύστημα. Η αυτονομία της λογοτεχνίας - Η λογοτεχνία, δεν εξηγείται μόνο μέσω ιστορίας, κοινωνίας, βιογραφίας συγγραφέα, αλλά έχει δημιουργική αυτονομία. Η συστηματικότητα - Η κριτική μπορεί να γίνει οργανωμένη και δομημένη, όπως μια επιστήμη.

Το βιβλίο του επηρέασε βαθιά τον στρουκτουραλισμό και τη μυθοκριτική, άνοιξε δρόμο για τη μελέτη της λογοτεχνίας μέσω δομών και μοτίβων και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για δεκαετίες. Ωστόσο, έχει δεχτεί και κριτική, ότι είναι υπερβολικά συστηματικό, υποβαθμίζει την ιστορική και κοινωνική διάσταση και γενικεύει υπερβολικά τα μοτίβα. Κρατάμε τα εργαλεία του, όχι το «κλειστό σύστημα».

Συνοπτικά, είναι μια προσπάθεια να απαντηθεί ένα μεγάλο ερώτημα: Μπορεί η λογοτεχνική κριτική να γίνει ένα συνεκτικό και αντικειμενικό πεδίο γνώσης; Ο Frye απαντά, ναι - αν αναγνωρίσουμε, ότι η λογοτεχνία, είναι ένα δίκτυο αρχετύπων και μύθων που επαναλαμβάνονται.

Κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τον Gutenberg το 1996