Η "Μεγάλη Χίμαιρα" με το πρίσμα των βασικών σχολών λογοτεχνικής κριτικής

Giorgos Rorris. 2003

Η Μεγάλη Χίμαιρα με το πρίσμα των βασικών θεωρητικών σχολών λογοτεχνικής κριτικής (Αριστοτέλη, Genette, Shklovsky, Eliot, Said, Bakhtin, Barthes, Benjamin).

ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΟΜΗ: Έχει καθαρή Αριστοτελική, τραγική δομή. Αρχή: η είσοδος της Μαρίνας (ξένης / ασταθούς παρουσίας) στην ελληνική κοινωνία. Μέση: η σταδιακή αποσύνθεση της οικογένειας (έρωτας, ζήλια, οικονομική και ηθική φθορά). Τέλος: καταστροφή / θάνατος ως ολοκλήρωση της «ύβρεως». Υπάρχει αναγκαιότητα γεγονότων, με συγκρούσεις που οδηγούν αιτιατά στην καταστροφή και έχουμε την τραγική κλιμάκωση.

Ο χρόνος (σύμφωνα με την αφηγηματική μηχανική του Genette), δεν είναι «ιστορικός», αλλά δραματοποιημένος. Παρουσιάζει έντονη επιβράδυνση σε ψυχολογικές σκηνές (πάθος, ζήλια), έχει αναδρομές στο οικογενειακό / προσωπικό παρελθόν και ελλείψεις (ellipses) σε κοινωνικά γεγονότα. Η εστίαση, είναι κυρίως εσωτερική (μέσα από τη Μαρίνα και τον Γιάννη) και περιορισμένη γνώση, που δημιουργεί απορίες και ασφυξία. Ο αναγνώστης δεν «ξέρει», αλλά «βιώνει». Ο αφηγητής, είναι ετεροδιηγητικός, που λειτουργεί ως «μηχανισμός αναπαράστασης» της τραγικής εξέλιξης  (και σχετικά ουδέτερος).

ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΛΩΣΣΑ: Ο Καραγάτσης δεν περιγράφει μόνο «ρεαλιστικά» την αστική παρακμή. Την κάνει να φαίνεται: υπερβολική, σχεδόν τελετουργική και ενοχλητικά έντονη. Παραδείγματα ανοικείωσης (Shklovsky): Η ερωτική εμμονή δεν παρουσιάζεται ως ρομαντική, αλλά ως ψυχοσωματική παραμόρφωση. Η οικογένεια δεν είναι «θεσμός», αλλά ένα πεδίο αποσύνθεσης. Ο μέσος αναγνώστης δεν αναγνωρίζει απλώς την κοινωνία που ξέρει, αλλά διαβάζει «παράξενα» πράγματα.

Στη «Μεγάλη Χίμαιρα» η γλώσσα, δεν είναι μόνο αφηγηματική, αλλά και συγκινησιακά φορτισμένη και ρυθμική. Κυριαρχεί, η μεταφορά (χίμαιρα ως ψευδαίσθηση / έρωτας / παρακμή) και η εμμονή επανάληψης λέξεων, που δημιουργούν μοτίβα. Η γλώσσα δεν αναφέρεται απλώς στον κόσμο, τον «καθρεφτίζει και στυλιζάρει» (ποιητική λειτουργία κατά τον Jakobson)

Το κείμενο, λειτουργεί ως αναγνώσιμο σε επίπεδο πλοκής, αλλά και σεναριογραφικό σε επίπεδο συμβολισμών. Δεν είναι μόνο ιστορία, κατά τον Ρολάν Μπαρτ, είναι δίκτυο σημείων (η απελευθερωμένη, μοιραία γυναίκα εκφράζει την επιθυμία, το ξένο προς την τότε επαρχιακή κοινωνία και την καταστροφή). Ο αναγνώστης παράγει νόημα πέρα από την πλοκή

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: Η «Μεγάλη Χίμαιρα» συνομιλεί με τον ευρωπαϊκό νατουραλισμό (Zola), την ρομαντική τραγωδία πάθους και την ελληνική ηθογραφία. Αλλά δεν τα αντιγράφει, τα ανασυνθέτει σε ελληνικό μοντερνιστικό πλαίσιο. Εδώ εκφράζεται η βασική ιδέα του Eliot, δεν είναι «νέο έργο από το μηδέν» αλλά αναδιατάσσει, προηγούμενες λογοτεχνικές μορφές, μέσα στη «σύγχρονη» ελληνική κοινωνική εμπειρία.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ: Η Μαρίνα λειτουργεί ως φιγούρα νεωτερικής αποξένωσης, «ξένο σώμα» σε παραδοσιακή κοινωνία Η οικογένεια χάνει τη συνοχή της (αύρα) και αποσυντίθεται σε κοινωνική και συναισθηματική κρίση Η τραγωδία δεν είναι μόνο προσωπική αλλά κοινωνική. Λειτουργεί ως φορέας πολιτισμικής «ετερότητας», «εξωτικό» πρόσωπο και αντικείμενο φόβου. Η κοινωνία την βλέπει ως «άλλη», δεν την ενσωματώνει. Εδώ μπορούμε να δούμε μηχανισμούς πολιτισμικού αποκλεισμού και ιδεολογικής αναπαράστασης του ξένου (Said). Η οικογένεια λειτουργεί ως μικρογραφία της αστικής τάξης σε κρίση. Αναπτύσσονται θέματα, όπως, η οικονομική επισφάλεια, η κοινωνική φιλοδοξία και η ηθική διάλυση. Το μυθιστόρημα δείχνει την σύγκρουση αξιών (παράδοσης vs νεωτερικότητας) και τη σύγκρουση λόγων (ηθικός vs ερωτικός vs κοινωνικός).

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Μπορεί να διαβαστεί ως ερωτικό μυθιστόρημα, κοινωνικό δράμα, ψυχολογική τραγωδία και αλληγορία παρακμής. Δεν υπάρχει μία ερμηνεία, αλλά η πολυσημία του Μπαρτ. Το έργο, είναι σε χαμηλό βαθμό πολυφωνικό (κοινωνικές φωνές του Bakhtin). Ακούγονται η αστική φωνή (τάξης, «κανονικότητας»), η ερωτική - παθιασμένη φωνή (ελευθερίας, ορμών), η ηθικολογική φωνή της κοινωνίας (υποκρισίας) και η φωνή της οικονομικής / πρακτικής λογικής (επιβίωσης στο ισχύον πλαίσιο). Η σύγκρουση δεν είναι μόνο ψυχολογική αλλά και κοινωνική.

Η «Μεγάλη Χίμαιρα», από συγκλονιστική ιστορία πάθους, μετατρέπεται (από αυτές τις θεωρητικές οπτικές), σε ένα κείμενο για τη σύγκρουση ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα, τη γλώσσα και την εμπειρία, την κοινωνία και την επιθυμία.