Κάθε βιβλίο είναι ένα τρένο – 3η διαδρομή

Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα μοιάζει με εποχή όπου η Ιστορία επιταχύνει το βάδισμά της και αφήνει πίσω της σκόνη, θραύσματα, καινούριες μηχανές, γκρεμισμένες βεβαιότητες. Είναι μια περίοδος που ο κόσμος αλλάζει μορφή: αυτοκρατορίες κλονίζονται, έθνη γεννιούνται, οι πόλεις θεριεύουν, οι άνθρωποι μετακινούνται, οι ιδέες συγκρούονται σαν στρατοί. Και η λογοτεχνία, μέσα σε αυτό το τοπίο, δεν μένει αμέτοχη. Γίνεται το ευαίσθητο όργανο που καταγράφει τις δονήσεις: άλλοτε σαν καθρέφτης, άλλοτε σαν τραύμα, άλλοτε σαν κατηγορώ. Αυτή η περίοδος δημιουργεί το παγκόσμιο υπόβαθρο του σύγχρονου μυθιστορήματος. Εμβάθυνση της λογοτεχνικής δημιουργίας στην κοινωνία και στον άνθρωπο. Οι λογοτεχνικοί ήρωες καταπιάνονται με θέματα κοινωνικής κριτικής, ανθρώπινης ψυχολογίας και παγκόσμια προβλήματα.

Η τρίτη διαδρομή, περιλαμβάνει προσωπικούς λογοτεχνικούς σταθμούς στον Ρεαλισμό, στον Νατουραλισμό και στον Μοντερνισμό.

Οι δυο πρώτες κατευθύνσεις, αποτελούν συγγενικά αλλά διακριτά λογοτεχνικά ρεύματα που κυριάρχησαν στην ευρωπαϊκή πεζογραφία στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Και τα δύο συνδέονται με την άνοδο της αστικής κοινωνίας, την ανάπτυξη των επιστημών και τη διάψευση των ρομαντικών ιδεωδών. Όμως η πιο αδυσώπητη αλλαγή δεν είναι μόνο πολιτική. Η Βιομηχανική Επανάσταση μεταμορφώνει τον κόσμο όχι σαν ιδέα, αλλά σαν καθημερινότητα. Ο σιδηρόδρομος ενώνει αποστάσεις, η ατμοκίνηση και ο τηλέγραφος επιταχύνουν τον χρόνο, ενώ φωτογραφία «κλειδώνει» τη στιγμή, σαν να θέλει να φυλακίσει την πραγματικότητα. Οι πόλεις διογκώνονται, η εργασία εντατικοποιείται, η εργατική τάξη μεγαλώνει, και μαζί της η ανισότητα. Οι οικονομικές κρίσεις θυμίζουν ότι ο καπιταλισμός δεν είναι μόνο υπόσχεση ανάπτυξης αλλά και μηχανή αστάθειας.

Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, η λογοτεχνία αλλάζει τόνο. Αφήνει πίσω της την καθαρή εξιδανίκευση και στρέφεται προς το πραγματικό, το κοινωνικό, το σκληρό. Έτσι αναδύεται ο Ρεαλισμός και, λίγο αργότερα, ο Νατουραλισμός: ρεύματα που κοιτούν κατάματα την εργασία, τη φτώχεια, την αστική υποκρισία, την ψυχική φθορά, την αλλοτρίωση. Οι ήρωες δεν είναι πλέον μυθικοί, είναι μικροαστοί που φοβούνται την πτώση, εργάτες που λιώνουν στη βιομηχανία, γυναίκες που ασφυκτιούν σε κοινωνικούς ρόλους, άνθρωποι που νιώθουν πως το σύστημα τους συνθλίβει αθόρυβα. Αλλάζει και ο τρόπος αφήγησης: η μετακίνηση, το ταξίδι, η περιπλάνηση, το αστικό τοπίο, γίνονται βασικά μοτίβα. Ο κόσμος είναι πλέον κινητικός - και η ψυχή, εξίσου ανήσυχη.

Ο Ρεαλισμός και ο Νατουραλισμός είναι στενά συγγενικά ρεύματα, με τον Νατουραλισμό, να θεωρείται συχνά εξέλιξη ή ριζοσπαστικοποίηση του Ρεαλισμού. Παρότι μοιράζονται βασικές αρχές, διαφοροποιούνται ουσιαστικά στη φιλοσοφική τους θεμελίωση και στη προσέγγισή τους για τον άνθρωπο και τη κοινωνία.

Και τα δύο ρεύματα έχουν αρκετά κοινά στοιχεία. Απορρίπτουν την εξιδανίκευση, το πάθος και τη φαντασιακή υπερβολή του Ρομαντισμού και επικεντρώνονται στην αντικειμενική παρατήρηση της κοινωνικής πραγματικότητας. Εστιάζουν στη ζωή της μεσαίας και κατώτερης τάξης, στην εργασία, στην οικογένεια, στις κοινωνικές ανισότητες. Η πόλη, η οικονομία, οι κοινωνικές δομές αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο. Οι συγγραφείς επιδιώκουν ουδετερότητα, αποστασιοποίηση και λεπτομερή περιγραφή. Η λογοτεχνία γίνεται ουσιαστικά ένας «καθρέφτης» της κοινωνίας. Τέλος αναλύονται με λεπτομερή προσοχή τα κίνητρα, οι επιθυμίες και οι αντιφάσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς. αναλύεται με προσοχή στα κίνητρα, στις επιθυμίες και στις αντιφάσεις.

Όμως οι διαφορές που τα ξεχωρίζουν είναι αρκούντως σημαντικές.  

Ενώ ο Ρεαλισμός διατηρεί τη πίστη στην ηθική επιλογή και στην ατομική ευθύνη, ο άνθρωπος μπορεί να επηρεάσει τη μοίρα του. Είναι κοινωνικό, αλλά και ηθικό ον. Για παράδειγμα, στους ρεαλιστές όπως ο Τολστόι και ο Μπαλζάκ, οι ήρωες βρίσκονται σε ηθικά διλήμματα. Παρουσιάζει έργα και έχει ήρωες από όλες τις κοινωνικές τάξεις. Επιδιώκει ισορροπία και σύνθεση.

Ο Νατουραλισμός που είναι επηρεασμένος από τον θετικισμό και τις σύγχρονες τότε επιστημονικές θεωρίες, θεωρεί τον άνθρωπο προϊόν κληρονομικότητας και περιβάλλοντος με τελικό αποτέλεσμα το δραστικό περιορισμό της ελευθερίας επιλογών. Ο άνθρωπος είναι βιολογικό ον, συχνά υποταγμένο στα ένστικτα του. Στον Νατουραλισμό του Ζολά, οι χαρακτήρες λειτουργούν σχεδόν ως «πειραματικά υποκείμενα». Ο Νατουραλισμός εστιάζει στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και συχνά σε ακραίες και σκοτεινές καταστάσεις: φτώχεια, αλκοολισμό, πορνεία, βία, εξαθλίωση. Είναι πιο ωμός, συχνά απαισιόδοξος, με έμφαση στη σκληρότητα της ζωής.

Ο Νατουραλισμός μπορεί να θεωρηθεί «επιστημονικός Ρεαλισμός». Αν ο Ρεαλισμός επιδιώκει να παρατηρήσει την κοινωνία, ο Νατουραλισμός επιχειρεί να την αναλύσει πειραματικά, αντιμετωπίζοντας τον άνθρωπο ως αποτέλεσμα και «προϊόν» αιτίων και αιτιατών. Και τα δύο ρεύματα, ωστόσο, σηματοδοτούν τη στροφή της λογοτεχνίας προς την κοινωνική και ψυχολογική αλήθεια, θεμελιώνοντας τη σύγχρονη αφηγηματική παράδοση. Στον Ρεαλισμό, οι άνδρες επιδιώκουν κοινωνική ή πνευματική ανέλιξη, ενώ οι γυναίκες συχνά συγκρούονται με ηθικούς κανόνες που τις περιορίζουν. Στον Νατουραλισμό, και τα δύο φύλα παρουσιάζονται ως προϊόντα δυνάμεων πέρα από τον έλεγχό τους. Ωστόσο, οι γυναικείοι χαρακτήρες συχνά συνδέονται με το σώμα και τη βιολογία, ενώ οι άνδρες με την κοινωνική πάλη.

Στον ελληνικό χώρο, οι επαναστατικές ζυμώσεις, όπως η Κρητική Επανάσταση (1866–1869), ενισχύουν τη θεματική της ελευθερίας και της εθνικής ταυτότητας. Παράλληλα, όμως, η Ελλάδα αρχίζει να γνωρίζει - έστω με αργούς και άνισους ρυθμούς - το πρόσωπο του εκσυγχρονισμού. Τα σιδηροδρομικά έργα, που σταδιακά απλώνονται ως νέα «νεύρα» της χώρας, μεταμορφώνουν όχι μόνο τις μετακινήσεις αλλά και την ίδια την αίσθηση του χώρου: η απόσταση μικραίνει, η πόλη αποκτά μεγαλύτερη ισχύ, και η επαρχία συνδέεται πιο άμεσα με το κέντρο. Μέσα σε αυτή τη μεταβατική πραγματικότητα, η κοινωνία αλλάζει: αναδύεται η αστική τάξη και αστικά στρώματα με νέες οικονομικές προσδοκίες, αλλά και νέες αντιθέσεις.

Στα επόμενα χρόνια, ο κόσμος γίνεται ακόμα πιο διασυνδεδεμένος: η Διώρυγα του Σουέζ ανοίγει νέους δρόμους εμπορίου και επιρροής, ενώ η βιομηχανική και κοινωνική μετάβαση παράγει μια νέα εποχή συγγραφέων που γράφουν σαν να κρατούν νυστέρι: καταγράφουν το τραύμα της νεωτερικότητας, τις αντιφάσεις, την υπόγεια βία της κοινωνίας. Στη χώρα μας, επτά χρόνια πριν το τέλος του αιώνα, ολοκληρώνεται η κατασκευή της Διώρυγας της Κορίνθου, έργο που δεν είναι μόνο τεχνικό, αλλά και βαθιά συμβολικό - σαν να επιχειρεί το ελληνικό κράτος να χαράξει έναν διάδρομο ανάμεσα στην παράδοση και στον εκσυγχρονισμό. Και μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα, η λογοτεχνία δεν μένει ανεπηρέαστη: η κοινωνική μετακίνηση, η αστικοποίηση, η γλωσσική αναζήτηση που οδηγεί προς τη δημοτική (με μορφές όπως ο Γιάννης Ψυχάρης) και οι νέες πολιτισμικές εντάσεις, γεννούν έναν λόγο πιο ανήσυχο, πιο σύγχρονο, πιο στραμμένο προς την πραγματικότητα.

Συμπερασματικά οι πολυσχιδείς πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές αλλαγές και το πνευματικό κλίμα του δεύτερου μισού του ΧΙΧ αιώνα αποτέλεσαν καίρια βάση για την εξέλιξη της παγκόσμιας και της ελληνικής λογοτεχνίας, με τη δημιουργία αξέχαστων έργων που επηρέασαν την πορεία της τέχνης και διατηρούν τη σημασία τους μέχρι σήμερα. Ενδεικτικά, η στροφή από τον παραδοσιακό ρεαλισμό και νατουραλισμό προς τον συμβολισμό, τον μοντερνισμό και έναν πιο εσωστρεφή, ψυχολογικό και αποκαλυπτικό καλλιτεχνικό λόγο, διαμορφώθηκε ακριβώς στα χρόνια αυτά υπό το βάρος των ιστορικών γεγονότων και ιδεολογικών αναταράξεων.

Κατά την περίοδο πριν τον Α’ΠΠ, η παγκόσμια λογοτεχνία χαρακτηρίζεται από τη σταδιακή μετάβαση σε ένα νέο λογοτεχνικό ρεύμα, με σημαντικές νέες τάσεις που διαμορφώνουν το σύγχρονο αφήγημα. Η τάση του μοντερνισμού αρχίζει να διαμορφώνεται και να γίνεται κυρίαρχη μέχρι το μεσοπόλεμο. Αντιδρώντας στον ρεαλισμό και τον νατουραλισμό, οι μοντερνιστές επιδιώκουν την εξερεύνηση της υποκειμενικής συνείδησης και της εσωτερικής πραγματικότητας. Τα έργα των διάσημων μοντερνιστών (όπως του Τζέιμς Τζόυς και του Μαρσέλ Προυστ) έχουν ήδη τις ρίζες του σε αυτή την περίοδο. Η τεχνική της ροής συνείδησης και η πολυπλοκότητα στην αφήγηση βαθμιαία κερδίζουν έδαφος.

Ταυτόχρονα, ο συμβολισμός και το συμπυκνωμένο αφηγηματικό ύφος είναι ιδιαίτερα γνωστά στην ευρωπαϊκή πεζογραφία. Ήδη από τον προηγούμενο αιώνα, συγγραφείς, επιδιώκουν να αποδώσουν, μέσα από συμβολικές εικόνες και υπαινιγμούς, την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας (π.χ. ο Σταντάλ και ο Γκυ Ντε Μωπασσάν).

Επίσης, ο ρεαλισμός και νατουραλισμός, κληροδοτημένοι από τον 19ο αιώνα, παραμένουν ισχυροί, ιδιαίτερα στις κοινωνικοπολιτικές αφηγήσεις και επιδιώκουν την αναπαράσταση των κοινωνικών συγκρούσεων και ανατροπών της εποχής.

Τέλος, στην Αμερική, ξεκινά η άνθιση του καλλιτεχνικού αφηγηματικού μοντερνισμού, που θα εκφραστεί πλέρια αργότερα, ενώ η εσωστρέφεια και η ανάλυση της ψυχολογίας του ατόμου γίνονται βασικά μοτίβα. Συνοπτικά, η περίοδος είναι μεταβατική: ο ρεαλισμός συνυπάρχει με τις πρώτες εκδηλώσεις του μοντερνισμού, ενώ οι λογοτεχνικές φόρμες αναζητούν νέα εκφραστικά μονοπάτια που θα κυριαρχήσουν στον 20ό αιώνα.

Στα τρία λογοτεχνικά ταξίδια μας μέχρι τώρα, έχουμε παρουσιάσει 486 έργα, που άφησαν το στίγμα τους στην παγκόσμια λογοτεχνία και τα πρωτότυπά τους γράφτηκαν σε 33 ζωντανές και «νεκρές» γλώσσες. Από το δεύτερο ταξίδι και μετά, αρχίζει να κυριαρχεί η αγγλική γλώσσα με 141 έργα συνολικά, που γράφτηκαν από συγγραφείς της Βρετανικής αυτοκρατορίας, του ΗΒ, των ΗΠΑ και άλλω αγγλόφωνων χωρών. Ακολουθούν η γαλλική με 76, η γερμανική με 61, η ελληνική με 50, η ρωσική με 28 και η κινέζικη με 22. Έπονται η ιταλική με 14, η ισπανική με 13, η λατινική με 12, η ιαπωνική με 9 έργα. Με 7 έργα, η κάθε μία, εκπροσωπούνται η σανσκριτική, σουηδική και νορβηγική γλώσσες. Η περσική έχει 6 έργα, η τουρκική 4. Από 2 έως 3 έργα, έχουν οι γλώσσες, αραβική, δανέζικη, τσέχικη, μπενγκάλι, πορτογαλική, ρουμανική και σουμεριακή. Τέλος, με 1 έργο εκπροσωπούνται οι γλώσσες: αιγυπτιακή, αιθιοπική, αβοριγίνων, βουλγαρική, βιετναμέζικη, εβραϊκή, θιβετιανή, ισλανδική, ουγγρική, σκωτσέζικη, ταυλανδέζικη.

Από το δεύτερο διαδρομή και μετά, αρχίζουν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους και τη δημιουργικότητά τους οι γυναίκες – συγγραφείς. Συνολικά παρουσιάζονται 36 έργα (7,4% του συνόλου) 29 γυναικών συγγραφέων. Οφείλουμε όμως να αποτίσουμε φόρο τιμής σε κάποιες πρωτεργάτισσες, που αψηφώντας καταστάσεις, προκαταλήψεις και πολλές φορές απειλές, άνοιξαν το δρόμο για τις μεταγενέστερες.

Η Σεϊσόν (Sei Shōnagon, 966–1025 μ.Χ.) ήταν Γιαπωνέζα συγγραφέας, ποιήτρια και κυρία επί των τιμών στην Αυτοκρατορική Αυλή της Ιαπωνίας. Είναι παγκοσμίως γνωστή ως η δημιουργός του εμβληματικού έργου «Το Βιβλίο του Μαξιλαριού» (Makura no Sōshi). Πρόκειται για μια συλλογή από προσωπικές σκέψεις, χιουμοριστικές παρατηρήσεις, κατάλογοι με όμορφα πράγματα, ανέκδοτα και ημερολογιακές καταγραφές από τη ζωή της στην Αυλή. Αποτελεί το θεμέλιο της ιαπωνικής λογοτεχνικής παράδοσης του zuihitsu (δοκίμια που ακολουθούν την κίνηση της σκέψης). Υπήρξε σύγχρονη και μεγάλη αντίπαλος της Μουράσaki Σικίμπου. Ενώ η Σεϊσόν κατέγραφε με σπιρτάδα την επιφάνεια της ζωής, η Μουράσaki εστίαζε περισσότερο στα εσώτερα συναισθήματα.

Η Μουρασάκι Σικίμπου (τέλη του 10ου αιώνα στο Κιότο - αρχές του 11ου αιώνα) ήταν συγγραφέας και κυρία της αυτοκρατορικής αυλής στην Ιαπωνία της εποχής Χεϊάν. Είναι η συγγραφέας της «Ιστορίας του Γκέντζι», του πρώτου σημαντικού μυθιστορήματος του απωανατολικού κόσμου και αριστουργήματος της κλασικής ιαπωνικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, το οποίο έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά από το συγγραφέα και μεταφραστή, Νίκο Πιτσινό.

Η Φρανσουάζ ντε Γκραφινί (Francoise de Graffigny, 1695–1758) ήταν Γαλλίδα συγγραφέας και μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες των γραμμάτων του 18ου αιώνα. Έγινε παγκοσμίως γνωστή για το έργο της «Επιστολές μιας Περουβιανής» (Lettres d'une Péruvienne), το οποίο δημοσιεύτηκε το 1747 και εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα best seller της εποχής του, με δεκάδες εκδόσεις και μεταφράσεις σε όλη την Ευρώπη. Θεωρείται ένα από τα πρώτα κείμενα με έντονα φεμινιστικά μηνύματα. Μέσα από τα μάτια μιας Περουβιανής πριγκίπισσας που αιχμαλωτίζεται και μεταφέρεται στη Γαλλία, η Γκραφινί σατιρίζει και κατακρίνει τις αξίες, την υποκρισία και τις κοινωνικές συμβάσεις του δυτικού κόσμου