Από το "μυθιστόρημα" στο "παιχνίδι" των τεσσάρων - δυο πειραματικά έργα με διαφορά σαράντα χρόνων

Το Παιχνίδι των Τεσσάρων (1998) γράφτηκε συνειδητά ως “αντίλαλος” ή φόρος τιμής στο Μυθιστόρημα των Τεσσάρων (1958). Το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο που γράφτηκαν τα δυο πειραματικά μυθιστορήματα έχει αξιοπρόσεκτες διαφορές

Το πρώτο έργο γεννήθηκε σε μια Ελλάδα που ήθελε να επανακαθορίσει την ταυτότητά της μετά τη δεκαετία το 50, να επουλώσει τις πληγές των πολέμων, να θεμελιώσει την κοινωνική ανασυγκρότηση και να ενισχύσει το εθνικό αφήγημα. Στόχος του ήταν η επανένωση των φωνών της γενιάς του ’30 και η συνέχιση της «σοβαρής» ελληνικής παράδοσης. Η ελπίδα μαζί με την μεταπολεμική ανησυχία και η αναζήτηση νοήματος το διατρέχουν.
Το δεύτερο γράφτηκε σε μια Ελλάδα που είχε κουραστεί να αναζητά την «μοναδικότητά» της στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, της κυριαρχίας των ΜΜΕ, της κρίσης προσωπικών, συλλογικών και εθνικών ταυτοτήτων και του άκρατου καταναλωτισμού. Επιδίωξη του ήταν η αντανάκλαση μιας κατακερματισμένης κοινωνίας, η ειρωνική και σατιρική προσέγγιση της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Το χαρακτηρίζουν ο κορεσμός, η ειρωνεία, η πρόωρη κούραση της μεταπολίτευσης και η αναζήτηση ταυτότητας στις νέες συνθήκες.

Οι συγγραφείς του πρώτου, Μυριβήλης, Βενέζης, Καραγάτσης, Τερζάκης, ήταν όλοι τους εκπρόσωποι της γενιάς του ’30. Είχαν κοινή αισθητική παιδεία και ομοιογενή λογοτεχνική γλώσσα. Αντίθετα οι Μουρσελάς, Σκούρτης, Σουρούνης, Τατσόπουλος, που έγραψαν το δεύτερο , εκπροσωπούσαν διαφορετικά ρεύματα της μεταπολιτευτικής πεζογραφίας και είχαν διαφορετικά ύφη και ιδεολογικές αφετηρίες. Η  πολυφωνία είναι συνειδητή επιλογή τους.

Στο πρώτο, υπάρχει ενιαία πλοκή, οι τέσσερις συγγραφείς συνεχίζουν την ίδια ιστορία (μια νέα κοπέλα στην Αθήνα του ’50), με ρεαλιστική, γραμμική αφήγηση, με ψυχογραφική διάσταση. Στο δεύτερο, η δομή έχει μωσαϊκή σύνθεση, κάθε συγγραφέας προσθέτει «ψηφίδες» γύρω από ένα θέμα ή χαρακτήρα, χωρίς αυστηρή πλοκή. Το μυθιστόρημα έχει μεικτή αφήγηση με εναλλαγή ειδών (έρωτας, θρίλερ, παρωδία, κοινωνική σάτιρα).

Η μορφή και των δυο έργων, αντικατοπτρίζει τις ξεχωριστές εποχές που γράφτηκαν: Το 1958 επικρατεί η ανάγκη - έστω και ψευδεπίγραφης- ενότητας (ένα συλλογικό μυθιστόρημα ως σύμβολο συνέχειας), ενώ το 1998 κυριαρχεί η αποδόμηση και η ειρωνεία - κάθε φωνή είναι αυτόνομη. Η κεντρική ιδέα του πρώτου, είναι η νιότη και η ελπίδα για αναγέννηση, η ενεργητική δράση του ατόμου μέσα στην κοινωνία, ενώ στο δεύτερο κυριαρχούν η παρακμή και η αποξένωση, ο «Νεοέλληνας» μέσα στην παράνοια της καθημερινότητας. Το πρώτο προβάλει το μεταπολεμικό όραμα της ανασυγκρότησης και αισιοδοξίας, με σύμβολα την γυναίκα ως ελπίδα και την αστική ζωή ως σκηνή αναγέννησης. Το δεύτερο αντανακλά την μεταμοντέρνα κρίση νοήματος, την απογοήτευση και ειρωνεία της σύγχρονης πραγματικότητας. Αξιοποιεί το «παιχνίδι», ως μεταφορά για την κοινωνία, τη λογοτεχνία, και την ίδια τη γραφή. Το πρώτο, με ρομαντικό, ψυχογραφικό και λυρικό ύφος, δείχνει, ότι μέσα από τη συλλογικότητα υπάρχει κοινωνική και ατομική προοπτική.
Το δεύτερο, με σατιρικό, αυτοαναφορικό και πολυφωνικό ύφος, επιχειρεί να δείξει, ότι μέσα από τη συλλογικότητα προβάλλεται η διαφορετικότητα - κάθε φωνή είναι «παίκτης», που ακολουθεί δικούς του κανόνες.

Το “Μυθιστόρημα των Τεσσάρων” θεωρείται δείγμα συλλογικής λογοτεχνικής πρωτοβουλίας της γενιάς του ’30, εκφράζει την ενότητα της ελληνικής γραμματείας και την πίστη στον ρόλο της λογοτεχνίας ως ηθικής δύναμης. Το “Παιχνίδι των Τεσσάρων”, σχεδόν 40 χρόνια αργότερα, λειτουργεί ως παρωδία και διάλογος με το προηγούμενο έργο: δεν επιδιώκει ενότητα, αλλά σχολιάζει τη διάλυσή της. Είναι αυτοσυνείδητο, ειρωνικό, μεταμοντέρνο.  Με άλλα λόγια: Το πρώτο έργο γράφεται για να συνδέσει τους συγγραφείς, το δεύτερο γράφεται για να παίξει με αυτή τη σύνδεση.

Το πρώτο, είναι το προϊόν μιας εποχής που πιστεύει στη λογοτεχνία ως ενωτική δύναμη. Το δεύτερο, είναι το προϊόν μιας άλλης εποχής που αντιμετωπίζει τη λογοτεχνία ως “παιχνίδι ρόλων” και αντανάκλαση της πολυδιάσπασης του σύγχρονου ανθρώπου. Το ένα είναι “σοβαρό”· το άλλο “παίζει” με τη σοβαρότητα. Μαζί, αποτυπώνουν δύο άκρα της νεοελληνικής λογοτεχνίας - από τον ρεαλισμό στη μεταμοντέρνα ειρωνεία